مارکس و فروید: دو نظریه دربارهٔ آنچه نمیبینیم
زیربنا و روبنا در برابر ناخودآگاه و خودآگاه؛ و رابطهٔ دوسویهٔ توده با قدرت که به گفتهٔ سخنران در مارکس نیست.
او میگوید کاربردهای نظریهٔ فروید را میشود حتی با فرض ناقصبودن بخشهایی از آن دنبال کرد و این جلسه را به کاربرد کلاسیک فروید در نظریهٔ انتقادی و مطالعات فرهنگی اختصاص میدهد. نخست خلاصهای از نظریهٔ مارکس میگوید و مشکلات پیشبینیهای او را، سپس از تلفیق فروید و مارکس و بهویژه آرای مارکوزه میگوید و در پایان به چند پرسش پاسخ میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
کاربردهای نظریهٔ فروید را میشود حتی با فرض ناقصبودن و حتی غلطبودن بخشهایی از آن دنبال کرد؛ همانطور که در مهندسی همچنان از مکانیک نیوتونی استفاده میکنید، در حالی که میدانید کل این نظریه در تمام ابعاد بهطور کامل رد شده است و هیچچیزش درست نیست، و با این حال احساس بدی به شما دست نمیدهد که کاربردهایش را مرتب از آن استفاده کنید. فکر میکنم دربارهٔ فروید هم با همین احساس میشود صحبت کرد: فرض کنیم همهٔ ما معتقد باشیم که مبانی نظریهٔ فروید اساساً اشکال دارد، نظریهٔ کاملی نیست و همهٔ آن ایرادهایی را که گفتم دارد؛ اشکالی ندارد که دربارهٔ کاربردهایش صحبت کنیم، چون در محدودههایی ممکن است کاربرد خیلی خوبی داشته باشد. البته حرفهای امروز من جزو آن محدودههایی نیست که خیلی خوب کاربرد دارد، ولی فکر میکنم بد نیست بحث را از همینجا باز کنیم.
نظم مطالب هم به همین دلیل همینطور شده است. اگر نظریهٔ یونگ را بگویم و لکان را و هی نظریههای جدید بشنوید و واقعاً هم علاقهمند شوید و احساس کنید که آن نظریهها خیلی بهترند، و تلفیقهای خیلی جالبی هم الان از این نظریهها وجود دارد، بعد کاربردهای خالص نظریهٔ فروید را بشنوید، کاملاً بیمزه میشود. حالا که همهچیز را فقط دربارهٔ فروید شنیدهاید — و احتمالاً خودتان هم اطلاعاتی ندارید — میبینید همین چیزهایی که تا حالا شنیدهاید چه کاربردهایی داشته است. اتفاقاً بیشترین کاربردها مربوط به نظریهٔ فروید است، برای اینکه حجم بیشتری از آدمها از سالهای سال، حداقل تا دههٔ ۶۰ و ۷۰، بهشدت میکوشیدند نظریهٔ فروید را در زمینههای مختلف به کار ببرند. یونگ و لکان کاملاً جدیدند؛ مثلاً کاربردهای لکان از دههٔ ۷۰ تازه شروع شده است. دربارهٔ یونگ، بیشتر کاربردها را خودش مطرح کرده است.
راستش علت اینکه چرا از ایدهٔ اولیه فاصله گرفتم و سراغ نقد فروید و بعد یونگ رفتم این بود که خیلی حرفزدن دربارهٔ کسی که خودم نسبت به نظریهاش احساس همدلی ندارم، خودم را اذیت میکرد؛ بهعلاوه طوری صحبت میکردم — با لحن کاملاً موافق — که احساس میکردم عدهای در کلاس کمکم دارند کاملاً به فروید معترض میشوند. نتیجهاش این شد که احساس کردم اگر همینطور یکدفعه بروم سراغ کاربردهایش و بگویم به چه کاربردهای جالبی هم دارد، شاید عدهای کار و کاسبی شوند و ممکن است دیگر فرویدی شده باشند و گناهش بیفتد گردن من. بعد از آن سهچهار جلسه گفتوگو دربارهٔ نقد ایدههای فروید، این حس خودبهخود برطرف شد؛ الان حس میکنم میتوانم برخی ایدههای کاربردی کلاسیکی که از نظریهٔ فروید درآمده را بگویم، با این فرض که اگر نقدها را شنیده باشید، به هر حال شک و شبهههایی در ذهنتان هست که نظریهٔ کامل نیست و ممکن است جاییاش کاملاً غلط باشد.
میخواهم این جلسه دربارهٔ کاربرد کلاسیک فروید در تحلیلهای اجتماعی صحبت کنم؛ دربارهٔ کاربردهای نظریهٔ فروید در چیزی که به آن نظریهٔ انتقادی یا مطالعات فرهنگی میگویند.
به نوعی میخواهم در این جلسه بگویم چگونه میشود از فروید برای تکمیل نظریات مارکس استفاده کرد، و برایش کمی هم دربارهٔ مارکس صحبت میکنم. مارکس کاملاً آدمی است که به نظر میآید در فصول سیاسی و مباحث مربوط به جامعهشناسی و اقتصاد صحبت کرده و کلاً شاید گرایش مارکس به نوعی ضدروانشناسی و ضدروانکاوی باشد، ولی به هر حال در طول سالهای خیلی طولانی انواع تلفیقهای نظریات فروید و مارکس به وجود آمده است.
دلیل تلفیق این دو نظریه به نظر من خیلی بدیهی است. دلایل خاصی را بعداً میگویم، ولی دلیل عامش این است که هر دو نظریه خیلی قوی و خیلی تأثیرگذار بودند؛ شاید بتوان گفت این دو نفر بیشترین تأثیر را بر جریانهای فکری قرن بیستم گذاشتند. خیلیها هم بهشدت به مارکس معتقد شدند و حرفهای مارکس بر آنها اثر گذاشت و هم آرای فروید بهشدت بر آنها اثر گذاشت. وقتی دو ایده از دو جای مختلف بر کسی اثر گذاشته باشد، خودبهخود ذهنش اینها را با هم تلفیق میکند؛ لازم نیست مشکل خاصی پیش آمده باشد که سراغ تلفیق این دو برویم. این دو نظریه که ظاهراً کاملاً مستقل از هماند، تأثیر زیادی گذاشتهاند و آدمهایی هستند که هم بهشدت طرفدار مارکساند و هم نظریات فروید را خیلی قبول دارند؛ بنابراین خودبهخود آرایی از تلفیق اینها به وجود آوردهاند. نمونهاش همین الان میان متفکرهای فرانسه افتاده است، میان مارکسیستها و آرای لکان: آدمهایی داریم مثل ژیژک که کاملاً آرای لکان را پذیرفتهاند، اصلاً نوعی لاکانی حساب میشوند و خیلی هم به مارکس علاقه دارند و در تحلیلهایشان همهٔ چیزهایی را که بلدند به کار میگیرند.
بگذارید مقدمه را بسیار واضح تکرار کنم که فروید در اینچنین مطالعاتی — مطالعات فرهنگی، نظریهٔ انتقادی، هر نوع نقدی که به بررسی متون مربوط باشد، متن به معنای خیلی عامش، یا بحثهای جامعهشناسی — کاربرد دارد؛ برای اینکه فروید به شما مدلی از انسان ارائه میدهد. اگر فرهنگ را بهعنوان هر نوع تولیدی که از ذهن انسان تراوش کرده بگیرید، طبیعی است که آن مدل به شما کمک میکند فرهنگ را درک کنید؛ یا رفتارهای انسان در طول تاریخ، رفتارهای تاریخی در بستر اجتماع — قطعاً ایدههای فروید کمک میکند تحلیل کنید که چرا انسانها اینطور رفتار میکنند.
مارکس هم به نوعی در پی آن بود که نظریهای کاملاً عام و کلی دربارهٔ روند کلی، مثلاً سیر تاریخ، ارائه دهد؛ هم گذشته را تحلیل کند و هم پیشبینی کند که در آینده چه اتفاقهایی میافتد. طبیعی است که وقتی دربارهٔ رفتارهای انسان در جامعه صحبت میکنید، ناگزیرید مدلی داشته باشید از اینکه این انسان چیست. تحلیلهای مارکس — به رعایت شوخی اگر بخواهم بگویم — قطعاً انتظار نداریم دربارهٔ جوامع مثلاً موریانهها صدق کند؛ برای هر نوع جامعهای نیست، و ویژگیهایی انسانها دارند که نظریهٔ مارکس دربارهٔ جامعهٔ انسانی بر آن درست درمیآید. اما باید بدانم این افرادی که این جامعه را تشکیل دادهاند چهاند؛ مارکس باید در ذهن خودش مدلی از انسان داشته باشد که بتواند تحلیلی دربارهٔ جامعهٔ انسانی ارائه دهد. فروید مدل خیلی خوب و پیشرفتی دربارهٔ افراد دارد؛ احتمالاً باید بشود این مدل را با ایدههای مارکس تلفیق کرد تا مدل جامعهتری دربارهٔ همان چیزهایی که مارکس تحلیل میکرد به وجود آید. بعداً که به تلفیقها میرسم، کمی صحبت میکنم که اینها برای طیفی از این تحقیقها وجود دارد و امروز شاید دربارهٔ یکیاش کمی بحث کنم.
پیش از شروع بحث لازم میدانم اندکی، خیلی مختصر، دربارهٔ اینکه اصلاً مارکس چه میگفت، هدفش چه بود و نظریهاش بهطور کلی از چه اجزایی تشکیل میشود صحبت کنم. مارکس در نظریهٔ انتقادی همان محوریتی را دارد که فروید در روانکاوی دارد؛ همانطور که فروید — هر اندازه هم که با آرایش مخالف باشید — چارچوبی تعیین کرده که همهٔ آرای روانکاوی به نوعی در آن چارچوب جای میگیرند، مارکس هم همینطور است. ممکن است در جنبشهایی از نظریهٔ انتقادی باشید که مارکسیستی حساب نشوند، ولی اگر دقت کنید میبینید باز خلاصه در همان چارچوبهایی که مارکس تعیین کرده بحث میکنید؛ دارید مخالفت میکنید، ولی خودتان به هر حال ناخودآگاه میافتید داخل چارچوبهای نظریهٔ انتقادیای که از مارکس نشأت گرفته است. به نوعی مفهوم نظریهٔ انتقادی هم وابسته به مارکس است؛ سرچشمهٔ این نوع نگاهی که الان به آن نظریهٔ انتقادی میگوییم — و در سالهای اخیر باب شده که اصلاً واژهٔ نظریه را به کار میبرند؛ یعنی اگر بگویند «نظریه» و هیچ چیزی بهعنوان پسوند نیاید، منظورشان همین نظریهٔ انتقادی و بحثهای احتمالاً مارکسیستی است — از مارکس است. خود این واژه را اولین بار در مکتب فرانکفورت به کار بردند که مکتبی کاملاً مارکسیستی است؛ ولی الان دیگر در بحثهای مدرن، نظریهٔ انتقادی لزوماً به معنای همان حرفهایی نیست که در مکتب فرانکفورت زده شده است: هر نوع ادامهٔ حرفهای مارکس که دربارهٔ انتقاد و نقدکردن وضعیت جامعه و فرهنگ باشد، به آن نظریهٔ انتقادی میگویند.
بگذارید خیلی کلی بگویم دیدگاه مارکس چه بوده، بیآنکه وارد جزئیات و مؤلفههایی از نظریهاش شوم که ربطی به بحث ما ندارد؛ به نوع خاصی فقط به بخشهایی از حرفهایش اشاره میکنم که بعداً در همین جلسه لازم دارم به آنها ارجاع بدهم. ایدهٔ کلی مارکس این است که دیدگاهی کاملاً ماتریالیستی نسبت به تحولات تاریخی جامعهٔ بشری ارائه میدهد؛ دقیقاً مثل یک دیدگاه علمی، به شکلی جبرگرایانه، انگار قواعد کلیای ارائه میکند که با استفاده از آنها میتوانید به تاریخ و سیر تاریخی رشد مثلاً جامعهٔ بشری نگاه کنید و از آن مبانیای که مارکس میگوید تحلیلی به دست آورید.
با این تحلیل میتوانید ببینید که چرا این اتفاقات افتاد که به اینجا رسیدیم و الان کجا هستیم، و بتوانید تحلیل کنید که در آینده چه اتفاقی میافتد؛ درست مثل علم. انگار من این مدل را برای تحولات جامعهٔ بشری ارائه میدهم و بعد بهعنوان مصداق نشان میدهم که سیر تحول جامعهٔ بشری را نگاه کنید، صدق میکند و این مدل جوابگوی این تحولات است؛ و بنابراین این جرأت پیدا میشود که بر اساس آن دربارهٔ آینده هم پیشگویی کرد. هرچند خیلی متمدنانه به نظر میرسد که دربارهٔ جامعهٔ بشری دیدگاهی جبرگرایانه نداشته باشیم — چون همهٔ ما باید احساس کنیم بشر مختار است و برای خودش سرنوشتش را تعیین میکند و بنابراین نباید جبری در سیر تاریخی جامعهٔ بشری وجود داشته باشد — ولی به هر حال مارکس این دیدگاه را ارائه داد، و آنقدر مدلش خوب بوده که هنوز آدمهایی هستند که به همان معنای مثلاً ۱۵۰ سال قبل مارکسیستاند. نئومارکسیستها وجود دارند و انواع تلفیقهای مارکسیسم با چیزهای مختلف به وجود آمده، ولی واقعاً هنوز آدمهایی هستند که خیلی بهاصطلاح مارکسیست ارتدوکساند.
این نشان میدهد نظریهٔ خوبی بوده که هنوز، حداقل عدهای انسانهای باسواد در سطح بالا بهطور کامل به آن اعتقاد دارند. آن حالت جبری و ماشینی که در نظریهٔ فروید هست، در دیدگاه مارکس هم وجود دارد؛ من همین الان میخواهم به شباهتها اشاره کنم. این به نوعی همان کاری است که فروید دربارهٔ یک فرد انسان میکند: دیدگاهی علمی داشته باشد، مدل ارائه بدهد، این دیدگاهها را که ما مختاریم و آزادیم و بر اساس نمیدانم امیال خودمان و با خودآگاهیمان حرکت میکنیم کنار بگذارد، و اینکه جبری در بهاصطلاح زیرساختهای جامعه وجود دارد که ما متوجهش نیستیم. مارکس ما را همانطور که فروید به قواعدی در ناخودآگاه که متوجهش نیستیم ارجاع میدهد، انگار به چیزهایی ارجاع میدهد که مردم متوجهش نیستند ولی جامعه اینطوری حرکت میکند.
اگر در نظریهٔ فروید دو سطحِ ناخودآگاه و خودآگاه وجود دارد، دقیقاً در دیدگاه مارکس هم دو سطحِ زیربنا و روبنا وجود دارد. مارکس میکوشد بگوید زیربنا چیست و روبنا — آن چیزی که ما فکر میکنیم، فرهنگ و مسائل، مثلاً دین، آموزش، هر چیزی، پدیدههای فرهنگی، هنر — چیست؛ دیدگاههای ذهنیای که نسبت به رفتار جامعه داریم. ولی یک چیز زیربنایی وجود دارد که ممکن است از آن غفلت کنیم؛ مارکس میکوشد آن زیربنای حرکت جامعه را کشف کند. از نظر مارکس، زیربنا مسائل اقتصادی است. یعنی با وجود اینکه شما ممکن است احساس کنید بشر موجودی است که بر اساس دیدگاههای دینی خودش، بر اساس آرمانهای خودش حرکت میکند، یا مثلاً به جنگهای زیادی در دنیا نگاه کنید و فکر کنید این جنگها به دلیل اختلاف آرای مثلاً دینی به وجود آمده، مارکس میکوشد بگوید اگر یک دور بایستید و جامعهٔ بشری را نگاه کنید، میبینید همه چیز معلول تحولات اقتصادی است. تمام فرهنگی که تولید میشود، حتی دینی که تولید میشود — به اصطلاح مارکسیستی، یا چیزی که الان در نظریهٔ انتقادی همچنان بهعنوان اصطلاحی مرکزی به کار میرود — و ایدئولوژیای که در جامعه تولید میشود، نتیجهٔ زیربناهای اقتصادیای است که در جامعه به وجود آمده. اگر زیربناهای اقتصادی تغییر کنند، بعداً میبینید که ادیان، فرهنگها و ایدئولوژیهای جدیدی به وجود میآیند؛ شما آن تغییرات را در روبنا میبینید و ممکن است متوجه نباشید، ولی ناشی از تغییرات زیربناییاند. کاملاً واضح است که شباهتهایی میان ایدهٔ مارکس برای توجیه تحولات جامعه و رفتارهای انسانی — آنطوری که در فروید بود — وجود دارد: ارجاعدادن به چیزی که ما متوجهش نیستیم و مکانیکیکردن تغییراتی که در کل تاریخ به وجود میآید.
حالا چهجوری این زیربناهای اقتصادی کار میکند؟ مارکس میکوشد نشان دهد که شیوهٔ تولید، شیوهٔ معیشت، بهطور قاطع همه چیز را تعیین میکند؛ نه با جزئیات، بلکه وقتی کمی دور بایستیم و کلیات را نگاه کنیم. مثلاً سعی نکنیم تمام احکام دینی را به مسائل زیربنای اقتصادی و نحوهٔ تولید و معیشت ربط بدهیم؛ ولی کلیتِ مثلاً ادیان را اگر نگاه کنید، میبینید مثلاً اینکه اتفاقی میافتد و در دین مسیحیت نهضت جدیدی مثل پروتستانتیسم به وجود میآید، چنین تحول کلیای را باید توجیه کرد: چه چیزهایی در زیرساخت اقتصادی به وجود آمده که یکباره چنین مکتبی پدید آمده است.
اصلاً برای مارکس مهم نیست که افراد انسانی آزادند و مختارند و آزادانه فکر میکنند. ممکن است شما بگویید لوتر به دلایل مقدسی پروتستانتیسم را به وجود آورد. ولی نکتهای که نباید فراموش شود این است: چرا پروتستانتیسم در جامعهٔ مسیحیت همهگیر میشود؟ ایدههای آدمهای دیگر هم بود؛ ایدههایی در اصلاح، مثلاً فرض کنید، کلیسا. ولی آنها مطابق با روحیهٔ جامعهٔ آن روز نبود. پروتستانتیسم، آرای لوتر، به این دلیل همهگیر شد و دنیا را گرفت که هماهنگ بود با تحولات اقتصادیای که به وجود آمده بود. پروتستانتیسم با سرمایهداریای که در حال پیشروی بود — در واقع گذار از فئودالیسم به سرمایهداری — چنین ایدئولوژیای سازگار بود؛ نوع اعتقادات لوتر طوری بود که با فضای جامعهٔ آن روز، معیشت آن روز سازگاری داشت و برای همین عالمگیر شد. ممکن است مصلحهای دیگر هم آمده باشند و حرفهایی زده باشند که منطبق با نیازهای آن روز جامعه و با معیشت جدیدی که مردم به آن وارد شده بودند نبود، و بنابراین همهگیر نشده باشد. مارکس لازم ندارد بگوید هر آدمی شخصاً اینطور است که از معیشتش تبعیت میکند و زیربنای فکرش اقتصادی است. این اشتباهی است که بعضیها میکنند و فکر میکنند ایدهٔ مارکس این است که همهٔ آدمها فقط از روی شکم — سیر یا گرسنه — تصمیم میگیرند و ایدئولوژی تولید میکنند؛ در حالی که واقعاً ایدئولوژیِ مارکسیسم این نیست. وقتی گلوبال نگاه میکنید، به کل جامعه نگاه میکنید: ممکن است افراد ایدههای متفاوتی بدهند و لزوماً هر فردی مطابق با نیازهای معیشتی خودش صحبت نکند، ولی نهایتاً کل جامعه بهطور آماری آن چیزی را میپذیرد که با معیشتش سازگار است. ممکن است نتوانیم دربارهٔ تکتک افراد بگوییم مدل کلی برای همهٔ انسانها این است که مطابق با معیشت خودشان فکر میکنند و افکار و ایدهها و فرهنگشان روبنایی برای زیربنای نیازهای اقتصادی خودشان است؛ ولی میتوانیم بهطور آماری بگوییم جامعه اینطور رفتار میکند: کل جامعهٔ بشری طبق نیازهای معیشتی خودش افکار و فرهنگ را میپذیرد یا فرهنگی را پس میزند.
آنچه مارکس میگوید را بگذارید با این مثال توضیح بدهم: تغییر ابزار تولید و نحوهٔ تولید بشر در طول تاریخ باعث میشود ساختارهای اجتماعی متفاوت به وجود بیاید، و مطابق با آن ساختارهای اجتماعی جدید، فرهنگها و دیسیپلینهای جدید در ذهنها ایجاد شود؛ هنرهایی مطابق با آن نوع جامعه و ساختار اجتماعی جدید به وجود بیاید. مثال خیلی سادهای که معمولاً مثال خوبی است برای توضیح این ایدهٔ مارکس این است که به نظام ارتش در طول تاریخ نگاه کنید. ممکن است کسی همینجوری نگاه کند و فکر کند بهطور مداوم پیچیدگیهایی در نظام ارتش به وجود آمده: روزگاری مثلاً ما چیزی بهعنوان سرتیپ و مانند آن نداشتیم و نظام جنگی بسیار سادهتری داشتیم؛ یک فرمانده بود و بقیه زیر دستش فرمان میبردند، و بعداً هم بشر، مثلاً فکر کنیم، ذهنش پیچیده شده و نظامهای پیچیدهتری ایجاد کرده؛ یعنی مردم همینجوری دلبهخواه برای خودشان سلسلهمراتب ایجاد کردهاند.
به واقعیت تاریخ که نگاه کنید میبینید اینطور نیست. آن نوع قدیمی — یک فرمانده و بقیه لشگریان — مربوط به دورانی است که سلاحها کاملاً انفرادی بودند؛ مثلاً با شمشیر میجنگیدیم و هر آدمی برای خودش میجنگید؛ اینطور نبود که بخواهید آدمها را در گروههای منسجمی با اهداف خاص جمع کنید. جنگ تقریباً انفرادی بود؛ جنگهای قبلی حتی اینطور بود که یکی از آن لشکر میآمد با یکی از این لشکر درگیری تنبهتن داشت. اینجا چه احتیاجی هست که نظام پیچیدهای برای ارتش ایجاد کنید؟ کافی است افراد را تعلیم دهید که هر کدامشان خوب بزنند. ممکن است نقشههای نظامی جالبی به ذهنتان برسد که چگونه حمله یا دفاع کنید، ولی لازم نیست سرلشکر و سرتیپ و سرهنگ و نظامی خیلی پیچیده داشته باشید.
حالا فکر کنید به دورهای میرسید که سلاحی مثل توپ به وجود میآید. حتماً سهچهار نفر باید یک توپ را حمل کنند؛ عدهای متصدی حملش باشند، عدهای برای شلیکش کاری انجام دهند و الی آخر. این اولین جایی است که شما اجباراً به دلیل داشتن سلاح جدیدی که دیگر انفرادی نیست، مجبور میشوید آدمهایی را در گروههایی متمرکز کنید که از این سلاح بهخوبی استفاده کنند، و بعد اینها باید مسئولی داشته باشند؛ بنابراین اولین نوع نظامِ پیدایش ارتش به وجود میآید. همینطور جلو بروید تا دوران جدید که نیروهای هوایی و دریایی و زمینی دارید که در آن واحد، همزمان با هم کار میکنند؛ لازم است هر کدام فرماندهی داشته باشند و نظامهای کوچکتری داشته باشید، برای اینکه مجبورید چیزهایی مثل تیپ داشته باشید: وقتی تیپ زرهی دارید، مطمئناً یکدانه تانک جلو نمیفرستید؛ یک تیپ زرهی را میفرستید که عملیات انجام دهد و دیگر آدمی بهعنوان سرتیپ لازم دارید. اگر اینطور به سیر تحولات نظامی نگاه کنید، میبینید که تغییری در سختافزار جنگ به وجود آمده و بعد، ایدههای اینکه چگونه باید آرایش بگیرند و نظام ارتش چگونه باشد، نتیجهٔ همین تحولاتی است که در سختافزار پایین اتفاق افتاده؛ پیچیدگیهایی از نظر نوع کاربرد نظامی سلاحها به وجود آمده و نتیجهاش این سلسلهمراتب جدید در ارتش است.
و همین الان اگر این تغییرات نظامی همینطور ادامه پیدا کند — مثلاً جنگ الکترونیکی جنبهٔ اصلی پیدا کند — میبینید که در ارتش پستهای جدیدی تولید میشود، برای اینکه تغییراتی در زیربنای ارتش به وجود آمده است.
مارکس دقیقاً به جامعه همینجوری نگاه میکند؛ ایدهاش این است که به تاریخ نگاه کنید و ببینید شیوهٔ تولید و معیشت تغییرات خیلی اساسی کرده است. از دوران اولیهای که مثلاً دورهٔ غارنشینی است و آدمها شکار میروند، آن هم یک جامعه است و سلسلهمراتبِ خیلی سادهٔ خودش را دارد. بعد به دورهٔ بردهداری میرسیم که شیوهٔ تولید در جهان طوری است که الزاماً نظامی مثل بردهداری به وجود میآید. چون قبلاً یکیدو بار دربارهٔ بردهداری صحبت کردهام نمیخواهم وارد جزئیات شوم، ولی شما مثلاً یک نظام کشاورزیِ اصلی را در نظر بگیرید: بهطور طبیعی نمیتوانید در این نظام کارگر روزمزد داشته باشید، برای اینکه چند روز سال کار وجود دارد و این آدم را استخدام میکنید و اگر مثلاً روزمزدی به او بدهید، تمام طول سال ممکن است بیکار باشد؛ به نفع هر دو طرف است که قراردادهای طولانیمدتی وجود داشته باشد: آدمی در خدمت آدم دیگری است و بهطور مرتب سالهای سال برایش کار میکند؛ روزهایی که کار هست مثلاً در باغ کار میکند و اگر نیست در خانه کار میکند؛ مثل اینکه همین بهاصطلاح نوکر است — آدمی که هر چه ارباب — برده، ارباب، چیزی — میخواهد برایش انجام میدهد. این به نفع هر دو طرف است؛ اینطور نیست که از دوران بردهداری بتوان کاری غیر از این انجام داد: نوع معیشت اینطور است، ابزار تولید محدود است، افراد خاصی قدرت اقتصادی دارند و تولید میکنند و بقیهٔ آدمها در خدمت اینها قرار میگیرند.
بعد به دوران فئودالی میرسیم که بردهداری حالت خفیفتری پیدا میکند و رابطه حالت اربابرعیتی پیدا میکند: چیزی شبیه بردهداری ولی نه کاملاً مثل بردهداری. رعیت استقلال بیشتری نسبت به برده دارد و دیگر لزومی ندارد هر کاری را که ارباب میگوید انجام دهد. معمولاً روالها اینطور است: زمینی در اختیار رعیتی است، کار میکند و محصولش را برای ارباب میآورد و خودش هم مقداری از محصول را برمیدارد یا پاداشی میگیرد.
بنابراین باز مثل یک کارگر درازمدتِ مادامالعمر است، ولی با محدودیتهای مشخصتر. بعد، دورهٔ سرمایهداری است؛ بعد از اینکه مخصوصاً انقلاب صنعتی میشود، حالا شما میتوانید کارگر روزمزد داشته باشید. ویژگی دوران صنعتی این است که کارها آن تخصصیبودنِ معنای قبلی را ندارد. در خط تولیدی که به وجود آمده، هر آدمی کار خیلی سادهای را انجام میدهد و تخصص بالایی نمیخواهد. یک آدم در دوران قدیم، مثلاً اگر نجار بود، کلی چیز در زمینهٔ کار خودش بلد بود و به استادی رسیده بود؛ ولی یک کارگر سادهٔ امروز ممکن است اصلاً نداند در کارخانهای که کار میکند چه تولید میشود و فقط بداند که باید این پیچ را سفت کند. همهٔ شما احتمالاً این صحنهٔ معروف را در فیلم «عصر جدید» دیدهاید که مثالی از کار در نظام صنعتی است: آدمی که فقط میداند ایستاده، نواری میآید و رد میشود و همین دو پیچ را سفت میکند؛ هیچوقت نمیفهمید اصلاً این کارخانه چه تولید میکند و این دو پیچی که اینجا سفت میشوند چهاند. این نظام صنعتی نوع جدیدی از تولید با خودش آورده است؛ ما وارد دوران جدیدی از نظر تولید شدیم و بنابراین خودبهخود نظام کارگریای به وجود آمده که جانشین اربابرعیتی، بردگی و هر چیز دیگری شده است. اگر میبینید که بردگی ملغا شده، نتیجهٔ بهوجودآمدن نظام تولید جدیدی است.
مارکس میکوشد نشان دهد که این تغییرات نظام تولید چقدر با تغییراتی که در ساختار جامعه و ایدئولوژیهای حاکم به وجود میآیند انطباق دارد. این مورد خاصی که میگویم را مارکس خیلی روش تأکید ندارد؛ بعداً ماکس وبر است که خیلی دقیق میکوشد تحلیل کند چه انطباقی میان روح پروتستانتیسم و سرمایهداری وجود دارد. کتابش خوشبختانه پارسال به فارسی ترجمه شد؛ کتاب خیلی بزرگ و اساسیای است که عنوانش «اخلاق سرمایهداری و روح، نمیدانم، پروتستانتیسم» است، و کلاً در خدمت این است که بگوید چه تحولات اجتماعی و اقتصادی باعث شد پروتستانتیسم تبدیل به ایدئولوژی غالب در اروپای صنعتی شود.
بنابراین در دیدگاه مارکسیستی اینطور نیست که بگویید مثلاً پروتستانتیسم ایدئولوژیای بود که از کاتولیسیسم بهتر بود، مثلاً پیشرفتهتر بود و بنابراین جانشین آن شد؛ عاقلانهتر بود و جانشین آن شد. اینطور نیست که آدمهایی که در آن استاد زندگی میکردند و در نهایتِ آرامشِ کاتولیک بودند، آدمهای عاقلی نباشند؛ همهٔ ما میدانیم که آدمهای خیلی عاقلی آن موقع وجود داشتند و نیازی به پروتستانتیسم نبود؛ نیازی به این نبود که ایدئولوژی جدیدی به وجود بیاید.
دیدگاه مارکسیستی و همهٔ دیدگاههایی که در نظریهٔ انتقادی وجود دارد اصولاً اینطور است: میکوشند با تحلیل زیربنا، تغییراتی را در روبنا نشان دهند. روبنا شامل همهٔ ساختارهای اجتماعی، نحوهٔ آموزش و پرورش، اخلاق، دین و هر نوع ایدهای است که در جامعه وجود دارد؛ اینها همه روبناهایی هستند که نتیجهٔ تغییرات زیرساخت اقتصادی جامعهاند.
اینها ایدههای مارکساند که امروز ما باشان کار داریم؛ این ایده که چیزی تحت عنوان ماتریالیسم تاریخی — از مرکزیترین ایدههای مارکس — همان است که الان کوشیدم برایتان توصیف کنم: چگونه تغییرات ابزار تولید و نحوهٔ تولید در طول تاریخ دورههای مختلف را جانشین هم میکند و مارکس تحلیل میکند که الان ما در دورهٔ سرمایهداری هستیم. هنر بزرگ مارکس تحلیلهای خیلی دقیقی بوده که از نحوهٔ معیشت و سرمایهداری و مشکلاتی که بهطور ذاتی دارد و اینکه چرا باید در زمانی از بین برود و چیز دیگری جانشینش شود، به دست داده؛ این بخش عمدهای از هنر مارکس است که تأثیر خیلی عمیقی گذاشته. هنوز فکر میکنم کتاب بسیار بزرگ «کاپیتال» — که به فارسی حالا سه جلدش ترجمه شده، به طریقی ترجمه شده که ترجمهٔ خیلی مناسبی نیست، ولی به همهٔ زبانهای دنیا ترجمه شده — کتاب اصلی مارکس است. کتابی است که اصلاً از آن شلوغکاریهای انقلابی و کمونیسم و اینجور چیزها خبری نیست؛ کتابی کاملاً دقیق و علمی است که میکوشد نظام سرمایهداری را تحلیل کند و نشان دهد چرا و چطور نظام سرمایهداری به بنبستی میرسد و نهایتاً بهطور جبری انقلابهایی پیش میآید که وارد دوران جدیدی میشویم؛ دورانی که بعداً به جامعهٔ کمونیستی در سراسر جهان منجر میشود. مارکس معتقد است که بهطور جبری در تاریخ این اتفاق میافتد: نظام سرمایهداری یک روزی توسط انقلابی کارگری از بین میرود و بعد مراحلی را طی میکند و به جامعهٔ کمونیستی میرسد.
بنابراین اگر جبری است، خود حرفهای مارکس هم جزو روبنا حساب میشوند و واقعاً اعتقاد مارکس این است که مهم نیست من این حرفها را میزنم و پیشبینی میکنم که انقلاب اتفاق میافتد یا نه؛ چه بگویم چه نگویم، این اتفاق میافتد. فقط میتوانم با این حرفها و توصیهکردن — اینکه از همین الان کارگرها بروند احزاب کمونیست را تشکیل دهند و خودشان را برای چنین آیندهای آماده کنند — کمک کنم و تسریع ایجاد کنم، نه اینکه بخواهم انقلابی را خودم به وجود بیاورم.
جالب این است که بعضیها معتقدند اگر مارکس این حرفها را نمیزد، ممکن بود این انقلاب واقعاً صورت بگیرد؛ مارکس باعث آگاهی سرمایهداری از خطری بزرگ شد که تحلیلش میکرد و خودبهخود تأمین اجتماعی را به وجود آوردند و هوای کارگرها را کمی داشتند. آن موقعی که مارکس این حرفها را میزد، واقعاً جامعههای صنعتی بینهایت وحشیای وجود داشتند که کارگرها را دقیقاً بدتر از یک برده به کار میگرفتند، و کمکم بهوجودآمدن سندیکاها و همین جنبشهای چپ باعث شد سرمایهدارها کمی محتاط شوند؛ بنابراین به نوعی میتوانیم ادعا کنیم — البته قطعاً مارکسیستها این ادعا را قبول ندارند — که این ایدهها به جای اینکه کمک کند، کار را به تأخیر انداخت.
حالا وارد چیزهای خیلی جالبی که مارکس گفته نمیشوم، برای اینکه همین کافی است. مارکس تمام تاریخ را بهصورت تضاد میان طبقات اجتماعی نگاه میکند: هر ساختار اجتماعی، قبل از اینکه به دوران کمونیسم برسیم، به هر حال در آن ارباب و رعیت وجود دارد؛ طبقهٔ حاکمی وجود دارد که از دسترنج طبقات دیگر استفاده میکند و بنابراین همیشه این تضاد وجود دارد که اکثریت در طبقهای هستند که محروماند و اقلیت از دسترنج آنها استفاده میکند. این در دوران بردهداری به شکلی است، در دوران فئودالیسم به شکلی، و در دوران سرمایهداری شکل دیگری دارد و در دوران سرمایهداری نهایتاً این تضاد به انقلاب کارگری منجر میشود. کل تاریخ از نظر مارکس درگیری میان طبقات است؛ شما در هر دورهای از تاریخ باید طبقهها را تشخیص دهید، لایهها را: بورژوازی داریم، خردهبورژوازی داریم، طبقهٔ کارگر داریم، پرولتاریا داریم، لمپن — نمیدانم — پرولتاریا داریم. اینها اصطلاحات مورد علاقهٔ مارکسیستهاست که با جزئیات زیادی به جامعه نگاه میکنند تا ببینند چه جور طبقاتی وجود دارد و بعد پیشبینیهای دقیق بکنند. مثلاً وقتی انقلاب ایران صورت میگیرد، مارکسیست میآید تحلیل میکند که این چه جور انقلابی است و کدام طبقه انقلاب را رهبری کرده؛ جور دیگری به تحولات اجتماعی نگاه نمیکند. هرچه بخواهید بگویید این انقلاب دینی است و با بقیهٔ انقلابها فرق دارد، او به شما نشان میدهد که نه، مثلاً طبقهای از خردهبورژوازی در ایران به نحوی خودش را نشان داده و بر ضد بورژوازی صنعتی قیام کرده است. از نظر مارکسیستها چیزی خارج از همین تحول عمده در دنیا اتفاق نمیافتد — نه بهطور آرام و نه بهصورت انقلابی — مگر اینکه همین تضاد میان این طبقاتی که نتیجهٔ نحوهٔ معیشت جامعهاند باعثش شود.
نکتهای که خیلیها ممکن است همینجوری از دور چیزهایی شنیده باشند و متوجهش نباشند این است که مارکس به یک معنی دشمن سرمایهداری نیست؛ این نکتهٔ مهمی دربارهٔ مارکس است. وقتی در سطح علمی کار میکند، نگاه خیلی سردی دارد، نگاه علمی دارد؛ اینطور نیست که سرمایهداری بد است و طبقهٔ کارگر خوب است و شما بیایید بزنید — آن چیزی که معمولاً از مارکسیستها و کمونیستها میشنوید که به نحوی طرفدار طبقهٔ کارگرند و سرمایهداری چیز خیلی پست و کثیفی است. مارکس اتفاقاً سرمایهداری را به معنایی پیشرفتی در جامعهٔ انسانی میبیند؛ کلاً روند تکاملی را مارکس در طول تاریخ میبیند: بورژوازی خیلی به بشریت خدمت کرده و جانشین فئودالیسم شده است؛ این سیر طبیعی جامعهٔ انسانی است که به چنین جایی رسیده و بعداً به کمونیسم میرسد. اینطور نیست که بگویم ممکن است الان از سرمایهداری مزایایی باشد ولی کل نظام سرمایهداری اصلاً چیز انگلواری است که میتوانست پیش نیاید؛ در هر لحظهای تاریخ انگار در پیک خودش قرار دارد.
هنوز زمان کمونیسم نرسیده؛ وقتی زمانش برسد، تحولات خودبهخود اتفاق میافتد و به آن میرسیم. این همان دیدگاه جبری و علمی است که آدم از مارکس در آثارش میبیند.
این حسِ اینکه وقتی به تحولات ظاهری نگاه میکنم برگردم و به مکانیسمهایی که در زیر دارد میگذرد توجه کنم — اینکه همهاش دنبال یک چیزهای پنهان بگردم — چیزی شبیه روانکاوی است، حالا در مورد جامعه.
دیدگاه مارکس کاملاً اینطور است: دنبال آن زیربناها و چیزهایی که دیده نمیشوند و مردم ممکن است متوجهشان نباشند میگردد. حالا از این هم بگذریم؛ قبل از این توضیح دادم که مارکس متفکری بسیار تأثیرگذار بوده و شاید کلاً بشود گفت در قرن بیستم مؤثرترین و تأثیرگذارترین آدم مارکس بوده است؛ فکر نمیکنم در این شکی داشته باشید؛ از تأثیراتش — انقلابهای اجتماعیای که به نامش صورت گرفته — تا تأثیر فوقالعاده عمیقی که بر جامعهٔ روشنفکری در سراسر دنیا گذاشته. همین الان آدمهای ایران را فهرست کنید، از شاعر و نویسنده و محصل: از دههٔ ۲۰ به اینور اکثریتشان به هر حال به نحوی ایدههای چپ داشتند، مارکسیست بودند، یک موقعی عضو حزب توده بودند — شاید بعداً جدا شده باشند، همه عضو حزب توده نبودهاند. از شعرا خیلیهایشان به هر حال شهرت دارند که در دوران جوانی حداقل دیدگاه چپ داشتهاند. همه جای دنیا اینطور است: فرانسه همینطور است؛ محیط فکری آلمان بهشدت تحت تأثیر دیدگاه چپ و مارکسیستی بوده؛ حتی در آمریکا این جنبش چپ — با اینکه شاید ضعیفترین جنبش در تمام کشورهای دنیاست — با این حال آدمهای خیلی مهمی که جزو مثلاً فیلسوفها و جامعهشناسهای مهم آمریکا هستند، متعلق به جنبش چپ حساب میشوند؛ شاید مارکسیست نباشند ولی به هر حال به نوعی تحت تأثیر مارکساند. بنابراین طبیعی است که چنین آدم مهمی را بخواهید با فروید تطبیق کنید.
از فروید چه استفادهای میشود بهطور طبیعی انجام داد؟ مدل مارکس برای آدمی به نظر میآید خیلی ساده است: انگار تصور مارکس این است که ناخودآگاه انسانها تحت تأثیر معیشتشان است؛ چه بخواهند چه نخواهند مطابق با عموم مردم — نه آحاد مردم؛ عموم مردم بهطور آماری — تحت تأثیر وضع معیشت خودشان قرار میگیرند؛ افکارشان — فکر میکنند برای دین میجنگند ولی به آن دینی اعتقاد پیدا کردهاند که با معیشتشان سازگار است. پس مدل خیلی سادهای برای رفتار انسان در دیدگاه مارکس داریم: همه چیز آن ایدئولوژیهای پنهان، چیزهایی که ما متوجهشان نیستیم؛ افکاری که به ذهنمان میرسد و فکر میکنیم آزادانه فکر کردهایم و به این نتیجه رسیدهایم، ولی واقعاً اینطور نیست و اینها تحت تأثیر وضعیت اقتصادی شکل میگیرد. جملهٔ معروف عامیانهٔ مارکسیستها — «بگو چه میخوری تا بگویم چه فکر میکنی» — نمونهٔ خیلی سادهشدهٔ مدل مارکسیستی از انسان است.
واقعاً مارکس به این حرفِ ساده فکر نمیکرد، ولی بهطور آماری تقریباً اینطور فکر میکند که آدمها نهایتاً بیش از هر چیز تحت تأثیر وضعیت اقتصادیشاناند. حالا فروید چه کرده است؟ فروید مدل خیلی پیچیدهتری داشته است؛ علاوه بر خورد و خوراک، شامل خیلی چیزهای دیگر از جمله وضعیت مثلاً مناسبات جنسی میشود. بنابراین شاید بتوان با استفاده از فروید مدلی خیلی پیچیدهتر از مدل مارکس برای تغییرات اجتماعی ایجاد کرد.
ولی اینکه ما آزادانه فکر کنیم که دو نفر آدم مهماند، هر دو حرفهای جالبی زدهاند و بیایم اینها را تلفیق کنیم — از نظر تاریخی این اتفاق نیفتاده است. اتفاقی که افتاده این است که نظریهٔ مارکس به مشکلاتی برخورد؛ چیزهایی پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر میآمد تحقق پیدا نکرد و طبعاً آدمها به این احساس رسیدند که انگار احتیاج به اصلاحاتی هست. اگر مدل مارکس برای انسان خوب کار میکرد، نباید این اتفاقات دقیقاً اینطور میافتاد.
این اتفاقهای مهم چه بود؟ یک اتفاق خیلی مهم این است که چرا در روسیه انقلاب کمونیستی اتفاق افتاد، در حالی که مارکس بهطور طبیعی فکر میکرد جامعههای پیشرفتهٔ صنعتی که مرحلهٔ سرمایهداری را طی میکنند جای این انقلاباند؛ مثلاً اگر اولین جایی که قرار است انقلاب کمونیستی و انقلاب کارگری اتفاق بیفتد، انگلستان است — صنعتیترین جامعه — یا آلمان؛ نه روسیه که تقریباً در دورهٔ فئودالی قرار داشت و در آن زمانی که انقلاب کمونیستی اتفاق افتاد هنوز واقعاً وارد مرحلهٔ صنعتی و سرمایهداری به آن معنای اروپایی — اروپای غربیاش — نشده بود. این خیلی با پیشبینیهای مارکس دربارهٔ انقلابهای کارگری و رسیدن به جامعهٔ کمونیستی سازگار نیست.
یا قرن بیستم شاهد تحولاتی بود که خیلی مارکسیستی به نظر نمیرسند: مثلاً ظهور فاشیسم در اروپا و ظهور نهضتهای ناسیونالیستی در اروپا. شما در تمام نیمهٔ اول قرن بیستم میبینید که طبقهٔ کارگر دقیقاً در خدمت ایدههای سرمایهداری میجنگد و از بین میرود و با نشاط هم این کار را انجام میدهد. مثلاً فاشیستهای ایتالیایی که عموماً از کارگرها تشکیل میشدند، در جهت خواست هیئت حاکمه — که عضو بهاصطلاح طبقهٔ سرمایهدار بود — رفتند جنگیدند، خودشان را از بین بردند و با شادی مرگ را پذیرفتند، تحت این عنوان که برای پرچم ایتالیا و برای اعتلای نام کشور خودشان میجنگند؛ و از دیدگاه مارکسیستی نباید اینطور شود: طبقهٔ کارگر باید به خودآگاهی برسد، نفع خودش را تشخیص دهد و بفهمد دشمنش مثلاً ایتالیا و اتیوپی نیست، همین نظام سرمایهداری است که در خود ایتالیا حاکم است. ولی در تمام قرن بیستم میبینید که هیئتهای حاکمه موفق شدند تودهٔ مردم را زیر لوای آرمانهایی که اصلاً معنی هم نداشتند — مثل یک پرچم، اعتلای ملت و اینجور چیزها — با یکسری تبلیغات بکشند به راههایی که راه درستی برای بهدستآوردن منافعشان نبود. یعنی عموم مردم، تودهٔ مردم، طبقهٔ کارگر، در جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم و همهٔ تحولاتی که در قرن بیستم اتفاق افتاد، دقیقاً برخلاف منافع خود عمل کرد و تیشه به ریشهٔ خود زد و در جهت خاصی که طبقهٔ حاکم — طبقهٔ سرمایهدار — میخواست. بنابراین هیچ آگاهی طبقاتی آنجوری که مارکس انتظار داشت اتفاق نیفتاد و اروپا و کشورهای صنعتی از انقلابهای کارگری مصون ماندند.
مشکل در نیمهٔ دوم قرن بیستم هم مشکلات جدیدی برای نظریهٔ مارکس بود؛ بیشتر نظرم همان چیزهایی است که بعد از جنگ جهانی دوم مردم میدیدند. از طرف دیگر، آن مدینهٔ فاضلهای که قرار بود بعد از انقلاب کمونیستی به وجود بیاید به هیچ وجه به وجود نیامد: همهٔ گزارشها دال بر این بود که مردم شوروی و کشورهایی که تحت نظامهای کمونیستی بودند در نهایت رنج و بدبختی و نارضایتی زندگی میکنند. یعنی علاوه بر اینکه تحولات در داخل اروپا مطابق پیشبینیهای مارکس نبود، در آنجایی هم که انقلاب کمونیستی شد، آن جامعههای آرمانی که مارکس انتظار داشت به وجود نیامدند. خیلی از کسانی که تبلیغات علیه مثلاً استالین را میشنیدند فکر میکردند اینها تبلیغاتی سرمایهداری است؛ معمولاً اعضای کمونیست به طرفدارانشان میگفتند شوروی خیلی خوب است و همهٔ این چیزهایی که میشنوید که آنجا مردم بدبخت و ناراضیاند، تبلیغات سرمایهداری است که میخواهند جلوی شیوع انقلاب کارگری در جهان را بگیرند. ولی خیلی از آدمهای کمونیستِ سرشناس در حد مثلاً ردههای بالای حزب کمونیست در کشورهای اروپایی به شوروی سفر کردند و برگشتند و کاملاً از حزب کمونیست خداحافظی کردند و بیرون آمدند؛ مثل آندره ژید که کتاب معروفی نوشت، «بازگشت از شوروی»: رفت آنجا و دید که نه، اینها اصلاً تبلیغات سرمایهداری نیست؛ واقعاً مردم در فشار و بدبختی و نهایت استبداد زندگی میکنند و هیچ شباهتی به آن آرمانشهری که مارکس ترسیم میکرد نداشت.
از طرفی در کشورهای سرمایهداری مردم روزبهروز راضیتر میشوند. مثلاً کشور آمریکا را نگاه کنید: هرچه بخواهید بگویید اینجا بدترین نوع کاپیتالیسم و سرمایهداری است، ببینید همهٔ مردم به خوبی و خوشی زندگی میکنند و مرفهاند؛ درست است ممکن است آدمهای خیلی نامرفهای وجود داشته باشند و اختلاف طبقاتی زیاد باشد، ولی اینطور نیست که تودهٔ مردم احساس کنند به آنها خیلی اجحاف شده؛ در حدی که لازم دارند رفاه به دست آوردهاند و اصلاً در فکر انقلاب نیستند. فکر میکنم کلاً آمریکاییها در تمام طول تاریخ خودشان به غیر از چند اعتصاب کارگری — مثلاً خیلی بزرگ نبوده — هیچ نشانهای از اینکه بخواهند انقلاب کارگری انجام دهند نداشتهاند، به غیر از آن بحران معروف اقتصادی اواخر دههٔ ۲۰، سالهای ۱۹۲۹ تا ۳۰. در مورد مارکسیسم وقتی صحبت میشود، واقعاً احساس من این است که پیشبینیهای مارکس مربوط به ۱۹۳۰ بود و تا حدود زیادی آن بحرانی که داشت به سمتش میرفت را درست تشخیص داد: جامعهٔ سرمایهداری با این شیوهای که دارد رفتار میکند در بحرانهایی میرسد. ولی جامعهٔ سرمایهداری از این بحرانها گذشت؛ از بحران دههٔ ۳۰ گذشت و دوباره به شکوفایی رسید. اینکه جنگهای جهانی چقدر در این شکوفایی مجدد تأثیر داشتند — قطعاً خیلی تأثیر داشتند — ولی به هر حال پیشبینی مارکس این نبود که میشود با جنگ یا چیزهای دیگر اینطور طبقهٔ کارگر را سرش کلاه گذاشت و حکومت را ادامه داد.
بین جنگ جهانی اول و دوم و مخصوصاً بعد از جنگ جهانی دوم، افرادی که به مارکس اعتقاد داشتند دچار این بحران فکری شدند که باید توجیه کنند چه شده؛ چرا پیشبینیهای مارکس آنجوری که فکر میکردند تحقق پیدا نکرده و روزبهروز هم به نظر میرسد که داریم دورتر میشویم. الان واقعاً چند نفر فکر میکنند که ممکن است انقلاب کارگری در دنیا صورت بگیرد و همهجا کمونیستی شود؟ دیگر اصلاً خود شوروی هم که رئیس همه بود از بین رفت و به معنایی که مارکس به آن اعتقاد داشت تبدیل شد؛ چین هم الان دیگر نظام کمونیستی و ضدسرمایهای نیست؛ خیلی از مارکسیستهای جدید نظام چین را تحت عنوان «سرمایهداری دولتی» میشناسند: خلاصه کاپیتالیسم است؛ همهٔ آن شگردهای کاپیتالیستی — گرفتن بازار، از بین بردن رقبا — همه را در دنیا انجام میدهد؛ جنس را با سوبسید وارد بازار کشورها میکند تا صنعتهای بومی را از بین ببرد و بعداً بتواند جنسش را به فروش برساند؛ همان کاری که آمریکاییها در آمریکای جنوبی کردند را چین الان در آسیا انجام میدهد.
من فقط حرفم این است که آنجا طبقات اجتماعی تغییراتی کردهاند ولی دیدگاههای سرمایهداری و سرمایهسالاری دربارهٔ بازار کاملاً آنجا وجود دارد؛ این تمایزی است که باید بین سرمایهداری و سرمایهسالاری گذاشت: چین به معنای مطلق کلمه سرمایهسالار است ولی نظام سرمایهداری ندارد؛ یعنی طبقهٔ سرمایهداری هست که از طبقهٔ کارگر استفاده میکند، ولی شیوهٔ تولید، شیوهٔ بازار، تولید کالا، عرضهکردن، انجام حداکثر تولید، بالا بردن تولید ناخالص ملی، همهٔ محاسبات اقتصادی کاپیتالیستی هست؛ فقط از نظر توزیع ثروت و نظام اجتماعی فرق میکند.
در حقیقت موضوع این است که نقد مارکس بهشدت متوجه خودِ نظام کاپیتالیستی و سرمایهداری هم هست. آنچه از مارکس بیشتر معروف شد — که افرادی مثل لنین یا بعداً مائو خیلی گرفتندش و بسط دادند — آن بخش از تحلیلهای مارکس بود که مربوط به نظام سرمایهداری میشود: طبقهٔ سرمایهدار بورژوازی است، طبقهٔ کارگر را استثمار میکند و این حرفها. ولی بخش عمدهای از حرفهای مارکس دربارهٔ کل نظام کاپیتالیستی است: اینکه اصلاً هی تولید کالا بکنیم، تولید را انبوهتر و انبوهتر کنیم و بعد بخواهیم مصرفگرایی را ترویج کنیم تا این کالاهای اضافیای که تولید کردهایم را بفروشیم. مارکس کاملاً این چیزها را میدید و دربارهٔشان نظر داشت؛ ولی الان شما در چین نگاه کنید و ببینید اصلاً این چیزها مطرح نیست. چینیها هر روز صبح پا میشوند، از رئیس دولتشان تا کارگری که در پایینترین سطح کار میکند، همه میکوشند تولید ناخالص ملیشان را افزایش دهند و بازارهای دنیا را پس بگیرند و فکر میکنند دارند در علیه نظام سرمایهداری آمریکا میجنگند. حالا به فرض که اینها پیروز هم بشوند، اتفاق خاصی نیفتاده: بازار را اینها بگیرند یا آنها؛ مشکل از نظر مارکس خودِ این بازار است که همهٔ دنیا را میگیرد. بگذریم؛ نمیخواهم زیاد در مورد آن قسمت از حرفهای مارکس بحث کنم که به بحث من مربوط نیست.
جواب این سؤالها — که چرا این پیشبینیها و پیشگوییها درست در نیامد — را مارکسیستهای ارتدوکس میدهند؛ طیفی از آدمهایی که عیناً هنوز دقیقاً خط به خط «کاپیتال» مارکس را قبول دارند تا آدمهایی که کلاً معتقدند مارکسیسم بهطور کامل رد شده؛ جورج بوش مثلاً جزو همین افراد است که همهٔ این تحولات را طوری میبیند که همهٔ حرفهای مارکس غلط بود. در یک رایگیری که مدتی پیش در آمریکا انجام شد — بین عدهای که مرجع رایگیریشان معلوم نیست — ۱۰ کتابِ بدترین کتابهای تاریخ را انتخاب کردند: «کاپیتال» مارکس دوم یا سوم شد و «مانیفست حزب کمونیست» هم بهعنوان یکی از دو اثر مخربِ مارکس، از مخربترین آثار تاریخ بشر، شناسایی شد که تمام این ترسها و مشکلات را در تاریخ قرن بیستم به وجود آورد. عدهای اینطور نگاه میکنند که اصلاً مارکسیسم کلاً از پایه غلط بود و عدهای هم نه.
آدمهای ارتدوکس مثلاً اعتقادشان این است که پیشبینی مارکس این بود که جامعهٔ سرمایهداری و بازار به حد اشباعی میرسد که از آن بیشتر نمیتواند توسعه پیدا کند و نهایتاً دچار فروپاشی میشود؛ اینها معتقدند تغییری که اتفاق افتاده این است که مارکس پیشبینی نمیکرد ارتباطاتی به وجود بیاید که بشود بازار جهانی داشت: بازار جهانی هنوز اشباع نشده و وقتی جهانیسازی انجام شود و به حالت اشباع بازار بهطور کلی در کرهٔ زمین برسیم، آن وقت است که نظام سرمایهداری دچار فروپاشی میشود.
یا مثلاً لنین، که نظرش این بود و میخواست جواب بعضی از این سؤالها را بدهد — اینکه چرا جامعههای سرمایهداری روزبهروز مرفهتر میشوند و کارگرها روزبهروز راضیتر — میگفت این نتیجهٔ آن است که سرمایهداری وارد مرحلهٔ جدیدی، امپریالیستی، شده است: چرا کشورهای سرمایهداری خوب پیشرفت میکنند؟ برای اینکه طبقهٔ کارگر را به جهان سوم، به بیرون کشور خودشان، منتقل کردهاند؛ آنجا دارند مردم را استثمار میکنند، مواد اولیه و نیروی کار را از آنجا میگیرند و محصولاتشان را میآورند در کشور خودشان؛ انگار مثلاً مردم آمریکا همه جزو طبقهٔ سرمایهدار جهاناند و مردم جای دیگر بدبخت شدهاند. بنابراین باید منتظر انقلابهای جهانی بود: کشورهای کوچکتر جهان سوم انقلاب کنند و وقتی منافع امپریالیستها را در این کشورها قطع کنید، دچار بحرانهایی میشوند که مارکس میگفت.
بنابراین تمام فشار کمونیستها از لنین به بعد این بود که در کشورهای کوچک جهان سوم — که مشکلات اقتصادی الان به آنجا متصل شده — انقلابهای کارگری راه بیندازند و منافع آمریکا و کشورهای سرمایهداری را قطع کنند تا آن انقلاب کارگری جهانی خودبهخود اتفاق بیفتد؛ لازم نیست بروند در آمریکا توطئه ترتیب دهند؛ کافی است این روندِ انتقال فقر به کشورهای جهان سوم را متوقف کنند. این هم نشد. در هر حال مارکسیسم ارتدوکس در طول تاریخ مدام از خودش دفاع کرده و میگوید همانطور که پیشبینیهای مارکس بوده، اصلاً درست بود.
بگذارید در جواب این سؤالات به یکیدو گرایش کلی اشاره کنم و خیلی کوتاه. یکی از اولین آدمهایی که آمد کوشید نشان دهد اتفاقی افتاده و دیگر نباید منتظر باشیم پیشبینیهای مارکس تحقق پیدا کند، فیلسوف و روزنامهنگار مارکسیست معروف ایتالیایی به نام گرامشی بود.
ایدهٔ گرامشی این است که مارکس تأثیر رسانهها را نمیتوانست پیشبینی کند؛ در دنیا اتفاقی افتاده که الان طبقهٔ حاکم میتواند با استفاده از رادیو و تلویزیون تبلیغاتی راه بیندازد و ایدئولوژی خودش را به نوعی به همهٔ آحاد مردم تحمیل کند. او اصطلاحی به وجود آورد تحت عنوان هژمونی: هژمونی شامل همهٔ سازوکارهای طبقهٔ حاکم میشود که استیلای خود را با آن حفظ میکند؛ از نیروی پلیس و نیروی نظامی گرفته تا تبلیغات. اگر میبینید که طبقهٔ کارگر در ایتالیا یا آلمان بر ضد منافع خود وارد جنگی میشود که ربطی به او ندارد، به دلیل این است که تبلیغاتی شده و انگار مغزشان را شستوشو دادهاند با استفاده از ابزارهای روبنایی؛ باعث شدهاند فراموش کنند اصلاً که کیاند، دارند چه کار میکنند و منافعشان کجاست. این یکی از ایدههای اولیه است برای اینکه نباید منتظر باشیم آن اتفاقات به آن شکلی که مارکس میگفت بیفتد: مارکس دنیایی را تصور میکرد که همه بتوانند به آگاهی فردی برسند و بنابراین دنیا باید کمی خلوت باشد؛ در دنیایی که پر از تبلیغات است، پر از هژمونی فرهنگی است — از نظام آموزشی گرفته تا تبلیغات رادیو تلویزیونی — و همهٔ مردم در حال شستوشوی مغزی شدن هستند، نباید انتظار داشته باشیم خودبهخود آگاه شوند؛ بنابراین باید به نوعی رفتار و فرهنگهای ضدّ هژمونی به وجود بیاید و مردم را در شرایط دیگری به آگاهی رساند. امیدی به اینکه مردم خودشان آنطوری که مارکس پیشبینی میکرد آگاهی را به دست بیاورند دیگر نیست.
تا اینجا هنوز از فروید استفاده نکردیم؛ فکر نمیکنم گرامشی اصلاً علاقهٔ خاصی به فروید داشته باشد.
ولی از بعد جنگ جهانی دوم، ایدههای مارکسیستی در اروپا بهشدت به این سمت رفت که ایرادها و مشکلات بهوجودآمده در نظریهٔ مارکسیستی را با تلفیق ایدههای فروید با مارکس رفع کند. بارها و بارها این اتفاق افتاده؛ آدمهای مختلف با دیدگاههای مختلفی چنین کارهایی کردهاند. همهٔ این تلفیقها اینطور نیست که مارکسیستهایی باشند که بخواهند پاسخگوی مشکلات پیشبینیهای مارکس باشند. مثلاً اولین آدمی که شاید اقدام کرد به تلفیق ایدههای فروید با مارکس، روانکاو فوقالعاده معروفی به نام ویلهلم رایش است که جزو نسل دوم نهضت روانکاوی حساب میشود؛ آدم خیلی رادیکالی در نهضت روانکاوی است که عضو حزب کمونیست بود، عضو انجمن روانکاوی هم بود و در آثارش میکوشید نشان دهد چگونه میشود تلفیقی از آرای فروید و مارکس به وجود آورد. جالب است که بدانید هم از انجمن روانکاوی اخراجش کردند و هم از حزب کمونیست؛ برای اینکه دیدگاههای اولیهاش بهشدت این بود که فروید ولد مارکس است — برای اینکه مدل مارکس بر اساس معیشت است و برای انسان چیزی که مهم است اقتصاد است، در حالی که فروید همهچیز را به غریزهٔ جنسی میبرد، که اصلاً در تئوری مارکس حضور ندارد. فکر نمیکنم حتی یک بار مارکس جملهای گفته باشد که ربطی به مسائل جنسی داشته باشد؛ کلاً در این نظریهاش بین زن و مرد فرق نمیگذارد: اگر از خانواده بحث میکند و بین زن و مرد فرق میگذارد، بهعنوان نیروی کار است — مثلاً این نیروی کار اصلی است و آن یکی فرعی است، و اینکه پرولتاریایی که از زن تشکیل میشود را میشود با دستمزد پایینتر به کار گرفت؛ تحلیلها در این حد است و جنسی نیستند. بنابراین تلفیقکردن اینها همین عواقب را دارد که از هر دو طرف طرد شوید: نه روانکاوها در ابتدا هیچ علاقهای به مارکس نشان میدادند و نه مارکسیستها، مثلاً در دههٔ ۲۰ و ۳۰. ولی بعد از جنگ جهانی دوم واقعاً در مکتب فرانکفورت و جاهای دیگر کمکم تلفیقهای جالبی به وجود آمد؛ اینطور که آدمهایی واقعاً با تمام وجود مارکسیست بودند، فروید را هم خیلی خوب خوانده بودند و خیلی دوست داشتند؛ اینها اصلاً نخواستند تلفیقی به وجود بیاورند و جواب سؤالی بدهند؛ در ذهنشان اینها با هم مخلوط شد و نظریههای جدیدی به وجود آمد؛ ولی خیلیاش معطوف شده به همین پاسخدادن به مشکلاتی که در نظریهٔ مارکس بود.
من امروز میخواهم به یک مورد خاص اشاره کنم؛ موارد دیگری را شاید در جلسههای بعد در موردشان صحبت کنیم. مهمترین آدم در مکتب فرانکفورت که چنین آرایی داشته، اریک فروم است. اریک فروم در ایران بیش از اندازه شناخته شده است؛ معمولاً در ایران جذب عجیبی وجود دارد. مثلاً تا چند سال قبل فکر میکنم فقط یک کتاب از ماکس وبر به زبان فارسی ترجمه شده بود، ولی همهٔ آثار اریک فروم را به فارسی ترجمه کردهاند؛ خیلی وقت است، از ۳۰، ۴۰ سال قبل، یکیدو نفر نشستند و شروع کردند و تا دههٔ ۶۰ فکر میکنم عمدهٔ آثار اریک فروم را به فارسی برگرداندند؛ در حالی که خیلی آدمهای خیلی مهم وجود دارند که شاید هنوز یک کتاب هم به فارسی از آنها نداریم. البته در سالهای اخیر نهضت ترجمهای که به وجود آمده تقریباً همه را پوشش میدهد؛ مثلاً «ام. دو. کیم» فکر میکنم تازه دو سه سال پیش اولین کتابش ترجمه شد، یا نمیدانم آگوست کنت الان چیزی به فارسی داریم یا نه — ممکن هم است داشته باشیم — ولی اینها کتابهای مرجع خیلی اساسیای دارند که کسی دنبالشان نمیرود. اریک فروم کمی بهاصطلاح پاپولار مینویسد؛ یعنی کلاً آثارش در سراسر دنیا پرفروش بوده و به دلایل خاصی در ایران هم خیلی به او علاقهمند شدهاند. همهٔ کشورها کمی اینطورند، شاید ما بیش از بقیه جاها به بعضی افراد یکدفعه از نظر فرهنگی — بگذارید این مثالهای فرهنگی را بزنم: نورمن ویزدام را همهٔ شما میشناسید، ولی به غیر از ایران تقریباً جای دیگری از دنیا کسی نمیشناسدش؛ در انگلستان هم اگر بروید بپرسید، خیلیها شاید یک فیلم هم از نورمن ویزدام ندیدهاند؛ همهٔ کارهایش به فارسی دوبله شده و همهٔ شما احتمالاً در تلویزیون بارها دیدهاید، و بارها هم قبل از انقلاب به ایران سفر کرده؛ شنیده بود کشوری هست که اصلاً خیلی دوستش دارند. یا یک خوانندهای هست به نام کریس دی برگ.
یکی از چیزهای خیلی جالب اینکه یکی به من گفت در جایی آنلاین موسیقی گوش میکرده و بعد، مثل خیلی جاها مثل آمازون، اگر سرچ کنید و آهنگی را گوش دهید، به شما پیشنهادهایی میکند: کسانی که این آهنگ را گوش کردهاند چه آهنگهای دیگری و چه آدمهای دیگری را دوست داشتهاند گوش کنند. گفت من یکی از آهنگهای کریس دی برگ را آنجا زدم و پیدا کردم و پیشنهادهایی که کرده بود ابی و گوگوش و چند خوانندهٔ ایرانی دیگر بود؛ یعنی فقط ایرانیها میروند در آن سایت کریس دی برگ گوش میدهند. نمیخواهم بگویم در سراسر دنیا نورمن ویزدام و کریس دی برگ آدمهای گمنامی نیستند، ولی شدت علاقه در ایران به این آدمها جور خاصی است. در مورد اریک فروم هم همینطور است؛ به هر حال اریک فروم از یک نظر آدمی است که بهراحتی میشود دربارهاش صحبت کرد، برای اینکه تقریباً همهٔ آثار مهمش را به زبان فارسی داریم. یونگ مثلاً آدمی است که قبل از انقلاب فکر میکنم بهزحمت یک کتاب هم میشد پیدا کرد، ولی بعد از انقلاب به دلیل اینکه با فضای بعد از انقلاب هماهنگی داشت — توجه به عرفان و این چیزها که در یونگ بود — دهی پیدا شد و عمدهٔ آثار یونگ را به فارسی ترجمه کردند.
نمیخواهم دربارهٔ اریک فروم صحبت کنم، برای اینکه فروم دقیقاً در این طیفِ آدمهایی که مارکسیسم را با فرویدیسم تلفیق کردهاند، وزن مارکسیستیاش خیلی میچرخد به فرویدیسماش؛ همانطور که جلو رفت مدام تجدیدنظر کرد و بخشی از نظریهٔ فروید را کاملاً کنار گذاشت، تا حدی که فروید را نمایندهٔ بورژوازی میشناسد که دارای ایدههایی خلاف واقع میگوید که جزء ایدئولوژی سرمایهداریاند و از این حرفها؛ بهاضافه اینکه به هر حال از ایدههای فرویدی استفاده میکند. کتابهایش را بخوانید میبینید که خیلی جاها ایدههای روانکاوانه دارد؛ خودش هم به معنای واقعی کلمه روانکاو بود: بیمارها را درمان میکرد و ایدههای فروید را به کار میبرد، ولی مثلاً به عقدهٔ ادیپ اهمیت نمیدهد، فکر نمیکنم علاقهٔ خاصی به آرای آخر فروید — مثلاً غریزهٔ مرگ — داشته باشد و خیلی چیزهای دیگر هم؛ اینکه لیبیدو را منحصر به غریزهٔ جنسی بدانیم را قبول ندارد و کلاً کاملاً تجدیدنظرطلب است.
کسی که میخواهم اندکی دربارهٔ آرایش صحبت کنم، هربرت مارکوزه است که گرایشش به فروید از مارکس بیشتر است؛ بنابراین در این جلساتِ صحبتکردن دربارهٔ فروید، مناسبت بیشتری دارد. از مارکوزه یک کتاب خیلی مهمش — «انسان تکساحتی» — به فارسی ترجمه شده؛ کتابی که الان بیشتر دربارهٔاش صحبت میکنم — «اروس و تمدن» — به فارسی ترجمه نشده، ولی کتابهایی میتوانید به زبان فارسی پیدا کنید که به نحوی به آرایی که در آن کتاب آمده اشاره کرده باشند. مثلاً کتابی مستقل دربارهٔ مارکوزه به فارسی ترجمه شده که توسط انتشارات خوارزمی چاپ شده و بخشی از چیزهایی که الان میگویم از همان کتاب است. این همان مجموعهٔ معروفی است که انتشارات خوارزمی تحت عنوان «پیشگامان اندیشههای نو» چاپ میکرد و از ۴۰ سال قبل چاپ اینها را شروع کرد؛ کتاب مارکوزه بیستوهشتمین جلد از آنهاست. چاپ اولش ۵۲ بوده و چاپ سومش ۳۶۰ است. فکر میکنم از دههٔ ۴۰ شمارهٔ یک این مجموعه درآمده که آلبر کامو و ژانپل سارتر بود؛ کتابهای خیلی خوبیاند ولی ادامه پیدا نکرد. خیلی از اسمها در این مجموعه بود که بعداً دیگر هیچوقت به آنها نرسیدند؛ مثلاً جلد ماکس وبرش فکر کنم هیچوقت چاپ نشد و خیلی جلدهای دیگر هم. یکی از فصلهای همان کتاب دربارهٔ کتاب «اروس و تمدن» مارکوزه توضیحات میدهد.
بهاضافه اینکه دستوپاشکسته در جاهای دیگر هم میتوانید مطالبی پیدا کنید. از آنجا که پیشنهاد کردهام آن کتاب را بخرید، میگویم که این چیزهایی که میگویم در آن کتاب هم به آن اشاره شده؛ دومین مقالهٔ آن کتاب عنوانش «مکتب فرانکفورت و روانکاوی» است: کلاً تلاشهایی که در مکتب فرانکفورت برای استفاده از روانکاوی شده — بیشتر اریک فروم و کمتر مارکوزه — اینها را در شمارهٔ ۲۲ «ارغنون» میتوانید پیدا کنید؛ مقالهٔ خیلی خوبی است. و کتابهای پراکندهای که دربارهٔ مکتب فرانکفورت هرچه پیدا کنید، حتماً فصلی دربارهٔ مارکوزه و ایدههای مربوط به ارتباط فروید و مارکس در آن هست.
پیش از آنکه اختصاصاً وارد بحث دربارهٔ همین کتاب «اروس و تمدن» مارکوزه شوم، بگذارید چند چیز کلی بگویم از آن تطبیقی که از راه دور میشود بین مارکسیسم و فرویدیسم ایجاد کرد.
در مارکسیسم چیزی تحت عنوان زیربنا و روبنا وجود دارد و دقیقاً اینور هم چیزی مثل ناخودآگاه و خودآگاه؛ فروید میکوشد نشان دهد خودآگاهیتان خیلی مهم نیست و ناخودآگاهتان چیزهایی میزند که خیلی تعیینکنندهتر است. در هر دو نهضت فکری، مفهوم سرکوب — ولو اینکه ممکن است یکی به نظر بیاید سرکوب اجتماعیه و یکی سرکوب درونیِ فرد — اهمیت دارد: طبقات پایین توسط طبقات بالا سرکوب میشوند؛ منافع طبقهٔ زیردست توسط ایدئولوژی سرکوب میشود. اگر مارکس این سرکوب را بهصورت کاملاً اجتماعی میبیند، آدمهایی که بعداً دیدگاههای روانکاوانه داشتند کمی فردیتر نگاه میکنند: طبقهٔ کارگر خودش منافع خودش را دارد سرکوب، توسط خودآگاهیهایی که به او تزریق شده؛ همان هژمونی فرهنگی، برای کارگر خودآگاهیای ساخته که درست برخلاف منافع خودش رفتار میکند: از لذتهای زندگی دریغ میکند، میرود میجنگد و هزار کار انجام میدهد که در جهت منافع و زندگی خودش نیست؛ در واقع شبیه سرکوبشدن خواستههای نهاد توسط سوپرایگو.
رابطهای که در جامعه به وجود میآید صرفاً اینطور نیست — شاید مارکس بیشتر اینطور نگاه میکرد که این آدمها به خودآگاهی رسیدهاند، میدانند منافعشان کجاست و توسط زور، مثلاً اجبار نظامی و سیستم هژمونی پلیسی، اداره میشوند. ولی واقعیت بعداً اینطور شد که طبقهٔ کارگر توسط فکر خودش سرکوب میشود؛ بنابراین مثل این است که سوپرایگویی در بیرون به وجود آمده که خواستههای نهاد این آدمها را سرکوب میکند و اجازه نمیدهد منافع واقعی خودشان را بفهمند. در دیدگاه مارکسیستی، ایگو است که سرکوب را انجام میدهد؛ چرا؟ برای اینکه خطری در بیرون وجود دارد: اگر وارد انقلاب شود ممکن است جان خودش را از دست بدهد، در تظاهرات کشته شود؛ بنابراین ایگو مسئولیت میگیرد که این کار را نکند.
یک تفاوت میان تحلیل مارکسی و نئومارکسیستی این است که مسئولیت سرکوب طبقهٔ کارگر را به عهدهٔ ایگوی آنها میگذارید یا سوپرایگویشان؛ چقدر این خودآگاهانه دارد خودش را سرکوب میکند یا نه. و این نکته — که بعضیها معتقدند مارکس به آن دقت نمیکرد و هرکس روانکاوی خوانده باشد میفهمد — این است که رابطهٔ فرد با سوپرایگو صرفاً رابطهای همراه با نارضایتی و مخالفت نیست. همانطور که کودک با والدینِ اقتدارمند خودش — مثلاً با پدر خودش — تضاد دارد ولی در عین حال رابطهٔ عاشقانه و وابستگی هم میانشان وجود دارد، دقیقاً تودهٔ مردم با قدرت چنین رابطهای دارد؛ چیزی که در نظام مثلاً فاشیستی در آلمان دیده میشود: مردم از اینکه در نظامی بهعنوان سرباز کار میکنند و مرد قدرتمندی آن بالا هست، مثل هیتلر، که حالت کاریزماتیک دارد و همه را تحت تأثیر قرار داده، در جهت اهداف او قدم برمیدارند، لذت هم میبرند. رابطهٔ انسان با طبقهٔ حاکم و قدرت صرفاً این نیست که «او دارد منافع مرا از بین میبرد، بنابراین با او مخالفم»؛ رابطهٔ طبقهٔ کارگر با طبقهٔ حاکم، به یک معنایی، دقیقاً شبیه رابطهٔ اید با سوپرایگو است، و ارتباط انسان با سوپرایگو صرفاً مخالفت نیست؛ چیزی بین عاشقبودن و مخالفتکردن، چیزی بینابینی؛ و این ایدهای است که مارکس ندارد.
به شباهتها داشتم اشاره میکردم: سرکوب به هر حال وجود دارد و طبقهٔ کارگر سرکوب میشود؛ حالا چه توسط نیرویی که در بیرون هست وادارش میکند از انجام کارهایی خودداری کند — که از این رو ایگو فشار میآورد — و چه با استفاده از هژمونی فرهنگی، که فرهنگی میسازد و با آموزش اینگونه تربیتش میکند که خودبهخود تحت تأثیر سوپرایگوی خودش کارهایی را انجام میدهد و کارهایی نمیکند. چیزی شبیه تخلیه — که از نظر فروید باعث میشد نیروهای سرکوبشده به بروز برسند — در مارکسیسم هم وجود دارد: نوعی رسیدن به آگاهی طبقاتی، نهتنها انقلابکردن؛ مثل این است که امیال سرکوبشدهٔ شما، که به هر طریقی سرکوب شدهاند، دارند خودشان را بروز میدهند: به آگاهی میرسید که چنین میلهایی دارید، اینها سرکوب شدهاند و میل دارید آنها را به نوعی بروز دهید.
البته نمیخواهم این واژهها را خیلی با هم قاطی کنم؛ فقط شمای کلیای است از اینکه از دور که نگاه کنید، حسّی از شباهت میان ایدههای مارکس و فروید وجود دارد. در تعریف فروید این است که بینهایت روی مکانیسمهایی که چیزهایی از ناخودآگاه به خودآگاه دوباره برمیگردد کار کرده؛ در حالی که مارکس اینجا اصلاً این مکانیسم را معرفی نمیکند و خیلی ساده برخورد میکند: مفهوم ناخودآگاه اگر در مدل مارکسی وجود دارد، خیلی ساده است و اصولاً مکانیسم خاصی توصیف نمیکند که چگونه مثلاً فرهنگ یا روبنا از این چیزهای زیربنایی ساخته میشود.
بگذارید برویم سراغ هربرت مارکوزه. مارکوزه آدم خاصی است؛ شما و من سنتان قد نمیدهد به دوران اوج ایدههای هربرت مارکوزه. نمیدانم چقدر اطلاعات تاریخی دارید، ولی در دههٔ ۶۰ جنبشهای دانشجویی فراگیری در دنیا داشتیم، حتی در آمریکا؛ فراگیریاش در حدی بود که در آمریکا هم دانشجوها تظاهرات کردند — آن موقع جنگ ویتنام هم بود و مسئلهٔ سربازی مطرح بود — این جنبش دانشجویی مختص فرانسه و آلمان و کشورهای اروپایی نبود؛ در سراسر کشورهای سرمایهداری از جمله آمریکا هم این جنبش دانشجویی را داشتیم. هربرت مارکوزه متفکر بزرگ آلمانی است که به آمریکا مهاجرت کرده بود و در آن زمان در آمریکا زندگی میکرد و به نوعی رهبر معنوی جنبشهای دانشجویی دههٔ ۶۰ شناخته میشود: مؤثرترین متفکری که این جنبشها را به افکار او منتسب میکنند؛ هرچند اینکه واقعاً چقدر تأثیر داشته میشود در آن شک کرد، ولی اگر بخواهیم یک نفر را معرفی کنیم — و این شهرت در مطبوعات به وجود آمده — بیشتر از هر کسی افکار مارکوزه بوده که بر این ایدههای انقلابی دانشجوها تأثیر گذاشته؛ لااقل فکر میکنم در آمریکا مارکوزه واقعاً تأثیر گذاشته است.
از چیزهایی که دربارهٔ مارکوزه میتوان گفت این است که او نه دقیقاً ایدههای مارکس را قبول دارد، نه فروید را، و نه صرفاً میکوشد تلفیقی از اینها به وجود بیاورد.
مارکوزه بیشتر شاید به فروید وفادار است تا به مارکس. اینکه اولاً برخلاف مارکس و مارکسیستها، مارکوزه بهشدت میکوشد فردی نگاه کند، با تکیه به روانکاوی؛ دربارهٔ توده و جامعه و انسانها بحث میکند، ولی همهٔ بحثهایش دربارهٔ انسان است. میکوشد نشان دهد که به یک معنا لازم نیست به ایدههای آماری نگاه کنیم: اگر تکتک افراد را هم خوب تحلیل کنیم، میبینیم چیزهایی شبیه ایدههای مارکس درست درمیآید؛ لازم نیست از تکتک آدمها صرفنظر کنیم.
دقیقاً کاری که میکند این است که انگار ایدههای مارکس را به جامعهشناسی و نظریهٔ انتقادیاش را به روانکاوی فروکاست؛ بنابراین بهشدت بر انسان بهعنوان فرد تأکید دارد و این کاملاً با ایدههای مارکس مغایرت دارد. بعد اینکه آنچه برای مارکوزه مهم است — تحت تأثیر فروید — این است که انسانها در جهت رسیدن به شادی هستند، به معنایی که خودش میگوید؛ نه در جهت رسیدن به معیشت بالاتر. ممکن است شادی را جای دیگری پیدا کنند. در تحلیل فردی باید متوجه باشید — باز دقیقاً شبیه چیزی که فروید میگوید — رسیدن به حداقل تنش و بیشترین لذت؛ و این لذت لزوماً از طریق قویترشدن اقتصادی یا معیشت بهتر صورت نمیگیرد. ذهنیت ما ممکن است جوری باشد که در اثر چیزهایی شاد شویم؛ ممکن است شادی یک آدم واقعاً در این باشد که تیم مورد علاقهاش قهرمان لیگ شود؛ ولو اینکه از نظر اقتصادی بیچاره هم شده باشد، ولی در شبی که فینال مسابقات برگزار میشود و تیمش در فینال است، قطعاً جلوی انقلاب را میگیرد؛ اگر ببیند اصلاً دارد انقلاب میکند، حتماً عصبانی میشود؛ ولی لااقل تا فردا این انقلاب را به تأخیر میاندازد؛ برای اینکه اگرچه بداند انقلاب پیروز میشود و منافع اقتصادیاش تأمین میشود، فعلاً تا فردا منتظر است که تیمش قهرمان لیگ شود و آن بیشتر از هر چیزی او را شاد میکند. بنابراین آدمها بهطور فردی همه دنبال شادیاند، نه دنبال منافع اقتصادیای که محاسبه کرده باشند که اگر الان این کار را بکنم وضعم بهتر میشود؛ صرفاً اقتصاد نیست که شادی میآورد.
بنابراین از مارکس تا حد زیادی به دلیل همین توجه زیادش به فرد و اینکه اقتصاد را مبنا نمیگیرد دور شده، و همینطور از فروید هم به دلایلی دور شده. در دیدگاه فروید تعارضی وجود دارد میان امیال جنسی و تمدن؛ بارها فروید تأکید میکند که اصلاً تمدن روی سوپرایگو بنا میشود و کاری نمیکند جز اینکه غرایز جنسی را سرکوب کند: شما نمیتوانید نظم و تمدنی داشته باشید در حالی که غرایز جنسی آزادانه به ثمر میرسند. بنابراین به نوعی میان آزادی و شادی تعارض واقعی ایجاد میشود، برای اینکه چیزی به نام واقعیت وجود دارد که اگر خیلی آزادانه عمل کنید، به رنج میرسید؛ سوپرایگو و واقعیت چیزهاییاند که با آنها باید مصالحه کنیم و آزادی خودمان را محدود کنیم تا به مقداری شادی که میتوانیم برسیم. اینطور نیست که هراندازه آزادتر باشم شادتر میشوم و به لذت بیشتر میرسم.
این شادی را در فرهنگ فرویدی «لذت» یا «آدمی که تنش کم میکند» میتوان ترجمه کرد، ولی واقعاً مارکوزه از همین اصطلاح شادی استفاده میکند. مارکوزه قبول ندارد که میان جنس، آزادی جنسی و تمدن از پایه تعارضی وجود داشته باشد. او دو اصطلاح مهم وارد فرهنگ انتقادی کرده؛ یکی اصطلاح خیلی مهم «سرکوبی اضافه» است. معتقد است فروید به چیزی در اجتماع دقت نمیکند: درست است که همیشه تمدن در جهت سرکوب غرایز رفتار میکند، ولی همیشه شکل خاصی از تمدن که شکل میگیرد برای حفظ خودش باید سرکوبی اضافهای اعمال کند تا شکل خودش را پایدار نگه دارد. یعنی تمدن بهطور کلی به هر حال باید سرکوبی انجام دهد — این سرکوبی عام، یک سرکوبی اساسی و همگانی، همیشه بوده — ولی اینطور نیست که نظام سرمایهداری همان مقدار سرکوب را انجام میدهد؛ هر نظامی به دلیل اینکه این نظام خاص است و شکل خاصی پیدا کرده، سرکوبهای اضافهای هم به غرایز اعمال میکند. تمدن باید غرایز را سرکوب کند و حداقلی از سرکوب باید وجود داشته باشد، ولی اینطور نیست که تمدنی که الان داریم — نظام سرمایهداری — همان حداقل را اعمال میکند؛ ممکن است خیلی بیشتر از آن حداقل را اعمال کند، به دلیل شکل خاصی که این نظام پیدا کرده. پس همیشه از نظر مارکوزه یک سرکوب اضافی وجود دارد که از دست آن میشود فرار کرد؛ درست است که از سرکوب بهطور کامل نمیشود فرار کرد، ولی این سرکوب اضافی را میشود کنار گذاشت. این مفهوم «سرکوبی اضافه» است در مقابل چیزی که مارکوزه آن را سرکوبی اساسی مینامد.
و دقیقاً به همین معنا باز — اگر فروید چیزی داشت تحت عنوان اصل واقعیت، که ایگو در مقابل واقعیت چیزی را تنظیم میکند و امیال خودش را برای رسیدن به مقداری لذت سرکوب میکند — در همان معنای اول، فروید در نظر نمیگیرد که این اصل واقعیت چیزی طبیعی و ثابت نیست. هر نظام اجتماعی واقعیتی است که دستورالعملهایی برای ایگو ایجاد میکند که فراتر از آن چیزیاند که آزادی اصلاً ممکن است ایگو به آن برسد. بنابراین اینطور نیست که نهادمان توسط اصل واقعیت سرکوب شود؛ توسط چیزی سرکوب میشود که لازم است اسم جدیدی برایش بگذاریم و مارکوزه آن را «اصل اجرا» مینامد: این واقعیت اجتماعی خاصی که من در آن زندگی میکنم — که لازم نیست بخشی از سرکوب مربوط به این باشد که من الان در نظام سرمایهداری زندگی میکنم یا نظام فئودالی؛ نظام اجتماعی است که محدودهٔ واقعیت را مشخص میکند و میزان و درجهٔ سرکوب را؛ چه چیزهایی سرکوب شوند و چه چیزهایی نشوند. پس از نظر مارکوزه ایدههای فروید مقداری سادهانگارانه است؛ مثل اینکه واقعیت را چیزی میبیند که بیرون هست و نمیشود تغییرش داد. ایدههای مارکوزه انقلابیاند، به دلیل همان ویژگی بهاصطلاح مارکسیستیای که دارند: اینکه من میتوانم واقعیت را تغییر دهم طوری که به حداقل سرکوب برسم؛ میتوانم نظام جنسی موجود در جهان — که نتیجهٔ سیری تاریخی از دوران قدیم است و الان در سرمایهداری شکلی پیدا کرده — طوری تغییر دهم که به زندگی بهتری برسم.
و مارکوزه در آن ایده خیلی اساسیاش که از مارکس دور میشود میگوید اصلاً کل تاریخ دو مرحله دارد: مرحلهای که در آن معیشت تعیینکننده بوده و بنابراین تئوریهای مارکس درست بودند، و مرحلهای که به آن رسیدهایم که دیگر معیشت مشکل مردم نیست. شما در طول زندگیتان چقدر به شام و ناهاری که باید بخورید فکر کردهاید؟ واقعاً ۲۰۰ سال قبل شاید اکثریت مردم به فکر این بودند که امشب شام دارند، فردا چه میخورند؟ شنیدهام یکی بهعنوان انتقاد از دو تن از همکارانش که خیلی آدمهای شکمپرستی بودند — رسماً میخوردند — گفته زندگی یعنی یک روز؛ و بعد از مدتها که حتی کباب میخوردند، در مورد این صحبت میکردند که فردا چه داریم؛ این جدای از مسئلهٔ فکرکردن به معیشت است. ولی واقعاً الان ما در نظامی زندگی میکنیم که حتی فقیرترین افراد — دیگر درصد خیلی کمی از مردم ماندهاند که مشکل معیشت در این حد دارند که فکر کنند چه میخورند و چه نمیخورند. شما چقدر واقعاً احساس میکنید که دانشجو هستید و درس میخوانید و شغل انتخاب میکنید برای اینکه نان دربیاورید؟ نان را که میتوانید دربیاورید؛ میخواهید در زندگی خیلی لوکسی داشته باشید که احتمالاً خیلی فعالیت شغلی میکنید، یا اهداف دیگری دارید. واقعاً اینطور نیست که مردم تمام مدت در فکر این باشند که باید درس بخوانند و مدارج عالی بگیرند و اگر دکترا نگیرند نمیتوانند نان دربیاورند؛ اگر لیسانس نمیگرفتند نمیتوانستند زندگی حداقلی داشته باشند. در کشورهایی مثل کشورهای اروپایی که تأمین اجتماعی خیلی خوبی دارند، مردم دیگر اصلاً مشکل فکر معیشت ندارند؛ نهایتش میبینند بیکاری میگیرند و زندگی میکنند؛ در حدی که معیشتشان تأمین شود، بدون کارکردن هم میتوانند زندگیشان را ادامه دهند. در واقع ایدهٔ مارکوزه این است که همینطور که تاریخ پیش میرود ما وارد مرحلهای شدهایم که دیگر معیشت دغدغهٔ اصلی مردم نیست؛ بنابراین نظریههای مارکس دیگر خوب کار نمیکنند و این اتفاقات از روز خاصی افتاده نیست.
ما کمکم وارد مرحلهٔ دوم تاریخ شدهایم. در مرحلهٔ دوم تاریخ مثلاً غریزهٔ جنسی مهمتر از معیشت است، تعیینکنندهتر است، و مسائل فرهنگی و روبنا به نوعی بیشتر منجر میشوند به اینکه آدم شاد باشد یا نباشد. بنابراین ما وارد دورهای شدهایم که دیگر بهطور واقعی خیلی نمیشود انتظار داشت همان پیشبینیهای مارکس در دورهٔ قبل تحقق پیدا کند. پس میبینید مارکوزه به نفع فروید — به ایدههای فرویدی — ایدههای مارکس را تقریباً — نه اینکه کاملاً کنار بگذارد — تعدیل میکند: اینکه اگر مشکلی در پیشبینیهای مارکس میبینید، مشکلات واقعی است؛ اینطور نیست که مثلاً بازار جهانی به جای دیگری رفته و طبقهٔ کارگر به جای دیگری منتقل شده؛ نه، اصلاً دنیا دارد به سمتی میرود که ایدههای مارکس کار نمیکند و هر روزی که میگذرد بیشتر به چنین دورانی میرسیم.
من مقالهای خواندم از یکی از افراد حزب کمونیست فرانسه دربارهٔ بحران کمونیسم — فکر میکنم در دههٔ ۷۰ نوشته شده — که مشکل اساسیای که میدید این بود که چگونه حل کنیم که اصلاً دیگر در فرانسه طبقهٔ کارگر وجود ندارد.
الان واقعاً چند نفر به آن معنای مارکسی کارگر هستند؟ اکثریت مردم شغلهای خدماتی دارند. این کارگرهای کارخانه هم دیگر آن کارگری که در ذهن مارکس بود نیستند: تخصص دارند، تکنیسیناند، زندگی خیلی خوبی دارند؛ اینطور نیست که واقعاً فکر کنیم آدمهایی هستند که تحت فشار خیلی زیاد کارگری میکنند. اصولاً طبقهٔ کارگر به آن معنایی که مارکس میگفت روزبهدارسنگ رنگ میبازد. در خیلی از کشورهای اروپایی اگر منتظر انقلاب طبقهٔ کارگر هستید، بدانید چند نفر ماندهاند و دیگر اکثریت ندارند؛ اکثریت را بهاصطلاح آدمهایی تشکیل میدهند که چه میگویند؟ اصطلاح از یقهٔ سفید آمده و آدمهایی که یقههای رنگی رنگوارنگ دارند و کارهای خدماتی انجام میدهند. ما داریم وارد عصر ارتباطات میشویم و روزبهروز شکل تولید تغییر میکند؛ ممکن است روزی برسد که رباتها فقط کارِ کارگری بکنند و همهٔ آدمها به نحوی متصدی یک سری چیزهای ارتباطی و الکترونیکی باشند. بنابراین تصور اینکه انقلاب کارگری خشن صورت بگیرد، روزبهروز از آن دور میشویم و اینها همه نتیجهٔ این است که معیشت ساده شده؛ وقتی معیشت ساده میشود، چیزهای دیگری جای معیشت را در زندگی آدمها میگیرد.
در پاسخ به پرسش نخست: همانطور که گفتید، این مسئلهٔ فرانسه بود؛ مهاجرت نبود؛ مسئلهٔ تبعیض میان مهاجر و غیرمهاجر بود، یعنی بیشتر جنبهٔ فرهنگی داشت تا صرفاً اقتصادی. درست است که فقیرتر از بقیه اقشار هستند، از بعضی مسائل تأمین اجتماعی نمیتوانند استفاده کنند و به نحوی بازماندهٔ همان تصورات شاید مارکسی از کارگر هستند. ولی به هر حال مهاجرند؛ یعنی افرادی که خودشان یا نسل قبلشان مهاجرت کردهاند و بیشتر تبعیض نژادیای است که اذیتشان میکند، نه مسئلهٔ تضاد طبقاتی. ولی شروعش از دانشگاهها بود، از مهاجرها شروع شد؛ واقعاً اینکه سندیکاهای کارگری بیایند اعتراض را شروع کنند — معمولاً همیشه شلوغی را دانشجوها شروع میکنند. مارکوزه دقیقاً دیدگاهش همینطور بود: انقلابهای دههٔ ۶۰ کاملاً دانشجویی بود؛ دورهای که انقلاب کارگری بخواهد صورت بگیرد را گذراندهایم؛ به دورهای رسیدهایم که مثلاً بیشتر احتیاج به انقلاب جنسی داریم تا انقلاب مثلاً رفتن به سمت کمونیسم. همان انقلاب جنسی — سکشوال رولوشن — که در دههٔ ۶۰ همزمان با این انقلابها از آزادی جنسی حرف زده میشد: ایدهٔ مارکوزه این است که برای به حداقل رساندن سرکوب باید این تکهمسری و این نظامهای خانواده را به هم بریزیم؛ وقتی این را عمل کنیم، خودبهخود نظام اجتماعی هم تغییر میکند. مثل نوعی آنارشیسم — آنارشیسم فردی — که از افراد شروع میشود و نهایتاً به تغییراتی در گلوبال، در جامعه، منجر میشود. ایدههای مارکوزه به هر حال نمونهای است از اینکه مارکسیسم تحت تصویر — زیر سایهٔ — ایدههای فروید قرار گرفته است.
در خیلی جاها هم ویلهلم رایش همینطور بود که از همهجا اخراجش کردند. مارکوزه هم همیشه اعتراف میکند که ریشهٔ فکرهایش در ایدههای ویلهلم رایش است. رایش فرویدیست خیلی خیلی رادیکالی بود؛ یکی از کتابهای کلاسیکش به فارسی ترجمه شده و چند سال پیش هم چاپ شده — اسمش را به یاد ندارم. در ۱۰ سال اخیر عدهای تعدادی از کتابهای کلاسیک فرویدیستی را ترجمه کردهاند، غیر از خود آثار فروید: مثلاً ویلهلم رایش و بعضی از آثار آدمهایی که بعد از فروید کارهای فروید را ادامه دادند. جالب است که این جمع کتاب و ترجمهٔ ما نظم خاصی ندارد: یکدفعه عدهای علاقهمند میشوند، میروند چیزی را ترجمه میکنند و یکدفعه کتابهای خیلی عجیب و غریبی در بازار میبینید که انتظار نداشتید ترجمه شود. ویلهلم رایش آدمی است که حرفهایی زده که هیچکس پیاش را نگرفته، هیچ طرفداری در دنیا ندارد و معمولاً هم الان جایی به او اشاره نمیشود؛ ولی کتاب اصلیاش به فارسی ترجمه شده و اگر بخوانید از تعجب خشکتان میزند که میزان رادیکالبودنش در چه حد بوده: تأکیدی که روی جنسیت دارد، دیگر اصلاً — فروید مطمئناً اگر این حرفها را میشنید خودش ناراحت میشد؛ چون میگفت این خیلی حرفهای خوشخوابی است.
در پاسخ به پرسش دیگری: فکر نمیکنم جایی از فروید دیده باشم که به چنین چیزی اشاره کرده باشد. مارکوزه بهشدت به روابط جنسی آزاد اعتقاد دارد؛ یعنی کمکردن قید و بندهای خانواده. اگر سؤال شما این است که آیا فروید چنین اعتقادی داشته، من واقعاً ندیدهام و فکر نمیکنم. ولی مارکوزه اعتقاد خیلی شدیدی دارد که این نظامهای خانواده جزو همان سرکوب اضافیاند که میشود حذف کرد؛ اینطور آدمها به رشد و شکوفایی بیشتری بهطور فردی میرسند و نظام اجتماعی هم اصلاح میشود. عقاید مارکوزه به فضای آن زمان نزدیک بود؛ برای همین شاید حالت رهبری آن جنبشها را به دست آورد. جنبشها بیشتر جنبش جوانها بودند؛ جوانهایی که قبل از این انقلابها در آمریکا نهضتهای فرهنگی مثل بهوجودآمدن راک اند رول داشتند و خودبهخود به سمت آزادی جنسی رفته بودند.
از بعد از جنگ جهانی دوم کلاً قیدهای اخلاقی شروع شد از آمریکا کم شدن و در همهجای دنیا هم پخش شد؛ قیدهای اخلاقی روزبهروز کمرنگتر شد. مثال خوبی برای دیدن اینکه این قیدهای اخلاقی با چه سرعتی از بین رفتند: اشعار ترانههای الویس پرسلی را برای دسترسی به اینترنت چند دقیقه بخوانید و مقایسه کنید — اشعار الویس پرسلی غیراخلاقی شمرده میشد؛ اصلاً نمیتوانید بفهمید کجایش. یعنی الان این شعرها خیلی عاشقانه و افلاطونی به نظر میآید، ولی در زمان خودش صراحتی داشت که بیادبانه و غیراخلاقی میرسید؛ حرکات و رفتار الویس پرسلی کاملاً نمونهٔ یک جواب عصیانگر و بیادب و بیتربیتی بود که حرفهایی میزد که نباید زد؛ وقتی میخواست چیزی عاشقانه را با کمی صراحت بگوید، خیلی در حرفهای استعاری بود. باز تمام این انجمنهای نثری آمریکا علیه الویس پرسلی موضع گرفتند و سالها این تبدیل به مشکلی شده بود در جامعهٔ آمریکا که باید جلوی این اتفاق و علاقهمندی نوجوانها به او گرفته شود.
و ببینید تا همین چند سال پیش — خیلی زیاد نیست، کمتر از نیمقرن — به کجا رسیدیم؟ امینم که در اشعارش دربارهٔ اینکه مادرش را کشته و دارد یادآوری میکند که تو چه کارها کردی مثلاً عذرخواهی میکند؛ ویدیوکلیپ جالبی هم دارد که در حالی که دارد او را دفن میکند شعر را میخواند، بعد همراهش یادآوری میشود که مادرش چه بلاهایی سرش آورده. کلاً از نوع الفاظی که در ترانهها و سینما استفاده میشود — این را، فکر میکنم، خیلی راحت میتوانید بفهمید — هر دهه با دههٔ قبل چقدر آزادی عمل بیشتر شده و دیگر چیزی تحت عنوان اخلاق و تربیت و ادب وجود ندارد؛ بلکه الان به جایی رسیدهایم که بیادبی و بهکاربردن کلمات زشت و مستهجن در سینما و ترانهها کاملاً مد است؛ میکوشند رکورد بزنند که چگونه در یک جمله پنج کلمهٔ بیادبانه گفته شود. من واقعاً بعضی از این عبارتهای فیلمهای آمریکایی — گاهی آدم توجهاش جلب میشود که چند بار از این واژه در یک جمله استفاده شده.
به هر حال، جذب در آمریکا طوری بود که افکار مارکوزه با آن جذب سازگاری داشت: انقلاب جنسی در آمریکا به وجود آمده بود، نه تحت تأثیر افکار مارکوزه. فشاری وجود داشت؛ جوانها عصیانزده شده بودند، از خانهها بیرون آمده بودند، با همدیگر ارتباطهای آزاد داشتند و خودبهخود این ایدئولوژیای که مارکوزه تولید کرد در دل آدمهایی که از این آزادی استفاده میکردند یا میخواستند کنند مینشست؛ دانشجویان و جوانها در آمریکا و همه جای دنیا تشنهٔ چنین ایدهها و افکاری بودند. این به آن معنا نیست که این افکار درستاند یا غلطاند؛ خلاصه میخواهم بگویم رهبری مارکوزه اینطور نبود که واقعاً کتاب نوشته باشد و کتابهایش خوانده شده باشد، چون کتابهایش خیلی پیچیده است. اینکه فکر کنید آن جوانهایی که در آمریکا تظاهرات میکردند کتابهای مارکوزه را خواندهاند و حرفهایش را میفهمند — واقعاً اینطور نبود؛ درصد آدمهایی که کتابهای مارکوزه را خوانده باشند احتمالاً خیلی خیلی پایین بود.
در این جلسه میخواستم کمی دربارهٔ ایدههایی که از ترکیب مارکس و فروید به وجود آمده صحبت کنم: اینکه چگونه فرویدیسم میتواند وارد تحلیلهای اجتماعی و جامعهشناسانه شود. یک نمونه — مارکوزه — را خیلی مختصر گفتم. اریک فروم حداقل یک جلسه طول میکشد، چون مفصلتر است و از فروید هم استفاده میکند، ولی فکر نمیکنم لازم باشد خیلی وارد این جزئیات شویم. به هر جایی نگاه کنید — نقد ادبی، کلاً نقد هنری یا هر چیز دیگر — مباحث مربوط به نقد فرهنگ حتماً توسط عدهای از فروید استفاده شده و استفادههای خیلی جالبی هم شده است.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ کتابی که از مارکس و فروید با هم استفاده کند: اسمش را به یاد ندارم؛ در مورد مارکس و فروید، استفاده از افکار مارکس و فروید برای تحلیل فرهنگ و تحلیل جامعه. اصلاً چیز واحدی وجود ندارد؛ اینطور نیست که بخواهیم بگوییم یک ایدهٔ کلی وجود دارد که همه در آن جمع میشوند. واقعاً به نظر میآید آدمهایی مثل مارکوزه بیشتر کاری که میکنند این است که به فرد اهمیت میدهند، به مدل فرویدی اهمیت میدهند و میکوشند نشان دهند چگونه میشود ایدههای مارکسی را از آن درآورد یا اصلاح کرد. بعضیها نه — اصلاً موضع مارکسیستی ایستادهاند، مثل متفکرهای مکتب فرانکفورت، مثل آدورنو یا حتی اریک فروم: از فروید هم استفاده میکنند ولی ایدههایشان کاملاً ایدههای مارکسیستی است. مثلاً در تحلیل اینکه چرا جامعهٔ آلمان به سمت فاشیسم رفت، از ایدههای فرویدی اریک فروم استفاده میکنند؛ کتاب معروفی دارد تحت عنوان «گریز از آزادی» که از نوعی تحلیل فردی استفاده میکند تا بگوید چرا آن جنبشهای تودهای مثل فاشیسم پا میگیرند، اینقدر دوام میآورند و قدرتمند میشوند؛ در حالی که مارکس نمیتواند چنین چیزی را پیشبینی کند. آدمهای فرویدیستی که میآیند میکوشند وارد تحلیلهای اجتماعی شوند، یا مارکسیستهایی که به نوعی میکوشند از ایدههای فروید برای تکمیل ایدههای خودشان استفاده کنند — نه اینکه بخواهند خیلی به تئوری مارکس دست بزنند؛ کاری هم به فردگرایی به آن شکل ندارند. ولی به هر حال همه به نوعی ارزش بیشتری به مدل فرد در تئوری میدهند نسبت به مارکس. مارکس واقعاً کاری به اینکه این آدمهایی که در جامعهاند چهاند ندارد؛ چیز خیلی کلی دارد: اینها به هر حال بر اساس منافع معیشتی خودشان زندگی میکنند و فکر میکنند و حرکت میکنند؛ ممکن است بهطور موقت دور بشوند، ولی در طول تاریخ — نگاه کنید، این جمعیت اینطور رفتار میکنند — بیشتر مثل یک برخورد آماری است تا اینکه روی فرد انگشت بگذارد: جامعه اینطور رفتار میکند، طبقه اینطور رفتار میکند. مارکس همش حرف از آگاهی طبقاتی، ایدئولوژی طبقه و اینجور چیزها میزند و فرد را زیاد کار ندارد؛ ولی وقتی بخواهید از فرویدیسم استفاده کنید، طبعاً باید بار بیشتری به فرد بدهید.
در پاسخ به این پرسش که آیا در مورد سرمایهداری حدی وجود دارد که اگر در اختیار آگاهی جامعه باشد انگیزهٔ سرمایهداری کم میشود: تقریباً همین است؛ احتیاجات معیشتی به نوعی میتوانند به حد اشباع برسند — نه اینکه همهٔ آدمها به اندازهٔ همدیگر اشباع شده باشند — ولی دقیقاً اینطور است: وقتی به جایی میرسیم و به حدی میرسیم، تأثیرش کم میشود. و در مورد نیازهای جنسی؟ آیا خود مارکوزه قائل است به حدی که اگر به آن برسیم، دیگر از بین میرود؟ نه؛ برای اینکه مارکوزه به نوعی واقعاً به این معتقد است که لیبیدو انرژیای با منشأ جنسی است.
بنابراین ما کلاً دنبال این نیستیم که آزادی کاملاً مخالفِ تمدنِ جنسیت باشد؛ بنابراین یا باید بگویید تمدن از بین برود — که چنین چیزی نمیشود — یا اینکه به هر حال همیشه یک سرکوبی وجود دارد و هیچوقت به آن ارضای نهایی نمیرسیم. اینکه تأثیرش کم میشود، آری: هرچه سرکوبی کم شود، به نسبتی عمدهبودن مسائل کم میشود؛ برای هر غریزه اینطور است که وقتی کمی بیشتر ارضا شود تأثیرش کم میشود.
و اگر سؤال این باشد که شاید بخواهیم مرحلهٔ سومی برای تاریخ در نظر بگیریم؛ فکر کنیم انقلابهای مارکوزهای هم اتفاق افتاد و مثلاً تکهمسری را هم کنار گذاشتیم و آزادی جنسی وجود دارد، بعد بیاییم مرحلهٔ سوم چیز دیگری؟ ممکن است؛ نه، چیز دیگری هم ممکن است دوباره برگردیم سراغ سرمایهداری. اینکه چرا مارکوزه ارجعیت میدهد به دلایل فرویدی، به این دلیل است که به فروید معتقد است؛ انگار اعتقادش این است که منشأ اصلی و منبع خاص انسان همین مسائل جنسی است — مثل چیزی که در حاشیهٔ اصلی قرار گرفته بود به دلیل یک نیاز فیزیولوژیک که رفع نشده بود؛ ولی این بیشتر از این است؛ این نیاز واقعیتر است. اینکه اگر کمی به حالت ارضا برسیم برگردیم مثلاً به دوران معیشت، اهمیت ندارد؛ یعنی معیشت هم به هر حال ارضا شده است. فکر میکنم در نظریهٔ مارکوزه هم معیشت مهم است، ولی در همان فرض گرفته میشود که ارضا شده باشد؛ مثل چیزی؟ مثل در نظریهٔ فروید، معیشت در دورهٔ دهانی — دورهٔ اولیهٔ زندگی — است. تنها در واقع نقطهٔ اصلی است ولی انسان بعد به دورهای میرسد که از این مرحله گذشته و وارد دورهٔ جنسی میشود. من واقعاً نمیدانم؛ فکر نمیکنم مارکوزه چنین ایدههایی داشته باشد که مثلاً بازگشتی وجود داشته باشد یا مثلاً مرحلهٔ سومی بیاید. خودم کتاب «اروس و تمدن» را نخواندهام، جزئیاتش را نمیدانم، فقط کلیاتش را در همین کتابهایی که گفتم دیدهام؛ بنابراین ممکن است واقعاً در این مورد هم بحث کرده باشد، من نمیدانم: اینکه اگر واقعاً به حدی از ارضا برسیم که دیگر این نیاز جنسی — عملاً دیگر خیلی فرقی نمیکند بین کاپیتالیسم — ممکن است بازگشتی به وجود بیاید؛ به حدی از ارضا برسیم که دوباره مردم متوجه نیازهای چیز سومی شوند. امکانش هست. منتها فکر میکنم آن وضعیتی که در نظریهٔ فروید به مسائل جنسی داده میشود مثل اینکه الان تاریخ وارد مرحلهٔ نهایی خودش شده؛ همانطور که بشر وقتی وارد مرحلهٔ جنسی میشود، از دیدگاه فروید وارد مرحلهٔ نهایی رشد خودش شده؛ اینجا هم همینطور است.
در مورد برخی ایدههای مکتب فرانکفورت دربارهٔ تحلیل کاپیتالیسم با دیدگاههای فرویدی — اینکه کاپیتالیسم را نوعی عقبماندگی مغزی میدانند — آری، چنین ایدههایی هست: انگار مرحلهای از رشد جامعه است که دچار فیکساسیون در چیزی شده و ناهنجاریای وجود دارد که بعداً باید رفع شود، مثلاً وارد مرحلهٔ جنسی شود. با انواع و اقسام اینجور حرفها — سهگانهٔ فرویدی یا مراحل رشد فرویدی — همه برای تحلیل اجتماعی استفاده شده؛ فقط بهعنوان فتحباب گفته میشود و واقعاً قصد ورود به جزئیات نیست، مخصوصاً اینکه من ارادت خاصی به فروید ندارم که بیایم دربارهٔ تلفیق مارکس و فروید برای خودم خیلی جالب باشد.
شباهت مارکوزه با مارکس؟ شباهتشان این است که هر دو با میم شروع میشوند. این خیلی جالب است. مارکوزه مارکسیست بوده، اصلاً در مکتب فرانکفورت کار میکرده؛ بنابراین بهشدت به این ایدههای انقلابی معتقد است؛ فقط مثل یک مارکسیستی است که دارد این را میگوید که نظریهٔ مارکس کامل نیست و انقلاب مارکسیستی دیگر به آن شکل انجام نمیشود و وارد مرحلهٔ جدیدی شدهایم؛ یعنی مارکس را در دوران خودش کاملاً قبول دارد؛ در همین بحث قبول دارد که مارکس در دورههای خودش درست تحلیل میکرده، ولی دنیا عوض شده — مثل اینکه گرامشی مارکسیست است ولی معتقد است مارکس متوجه اهمیت رسانهها نشده و عناصر جدیدی وارد جهان شدهاند. مارکس خودش جملهٔ خیلی معروف و زیبایی دارد که در زمان حیاتش میگفت «من مارکسیست نیستم»؛ یعنی مارکسیست به این معنا که کتابهای مارکس را قبول دارم تا ابد، واقعاً نبود: اگر مارکس در همین قرن بیستم زنده بود قطعاً در فکرش تحولی ایجاد میشد. مارکوزه به این معنا مارکسیست است: بیس حرفهای مارکس را گرفته و قبول دارد که این حرفها درست بود، ولی از آن دوره گذشتیم و وارد دورهٔ جدیدی شدیم که چیزهای دیگری مهم شده؛ افکارش پایهاش کاملاً مارکسیستی است و کاملاً به انقلاب فکر میکند: اینکه جمعیت مردم دنیا جمع شوند، نظامهای اجتماعی و خانوادگی را تغییر دهند و یکسری ساختارهای جامعه را با حالت انقلابی دگرگون کنند. شهرت مارکوزه به این است که بهشدت به انقلاب معتقد است؛ اصلاً اینطور نیست که بخواهید اصلاحات قانونی انجام دهید؛ مردم باید بریزند در خیابان و تغییرات را بهطور قهری انجام دهند. ولی این انقلاب دیگر همان انقلاب کارگری که مارکس میگفت نیست؛ نوعی انقلاب روشنفکرانه است و دانشجوها باید در آن نقش داشته باشند؛ ایدههایش اینطور است. در یک دورهای از زندگیاش مارکسیست کامل بوده و بعد کمکم ایدههای مارکسیستیاش تغییراتی کرده؛ به هر حال بیس فکرش مارکسیستی است و هنوز هر کتابی دربارهٔ مکتب فرانکفورت نگاه کنید مارکوزه را عضو مکتب فرانکفورت حساب میکند؛ اینطور نیست که نظریطلبی کلی در آرای مارکس کرده باشد؛ انگار با استفاده از فروید تحلیلها را کمی تغییر داده. خیلی از مارکسیستها معتقدند اصلاً مارکوزه دیگر مارکسیست نیست و باید انداختش بیرون؛ حرفهایی زده که انگار دورهٔ تئوری مارکسیستی به آخر رسیده.
گفتم الان در دنیا آدمهایی هستند که همچنان منتظر انقلابهای جهانیاند و حتی از فروپاشی نظامهای کمونیستی هم دلسرد نشدهاند؛ از نظر ایدئولوژیک معتقدند روسیه دقیقاً طبق ایدهٔ مارکس به وقتش نرسیده بود که انقلاب کارگری در آن شود، نظام کمونیستی هم چیزی است که به تاریخ تحمیل شد و تاریخ بشر آن را پس زد، و میتوان منتظر بود که انقلابهای مارکسیستی در آیندهٔ نزدیک یا دور اتفاق بیفتد. چنین آدمهایی مطمئناً مارکوزه را آدم خائنی میدانند که کلاً زیر همه چیز زده.
در پاسخ به پرسش آخر — که آیا مارکوزه به نوعی مرحلهٔ سوم بعد از مسائل جنسی اعتقاد دارد — نمیدانم؛ فکر نمیکنم. اینها خیلی اهل هرم مازلو و این حرفها نیستند؛ در فروید هم نیست: فروید هم در سلسلهمراتب نیازها به چنین چیزهایی اعتقاد ندارد؛ واقعاً به نحوی بیسِ همهٔ نیازها جنسی است و بقیهٔ نیازهایی که در این هرم میبینید همه نتیجهٔ والایش نیازهای جنسی است. اصلاً هرم مازلو به نحوی غیرفرویدی و ضدفرویدی است؛ طبعاً چنین آدمهایی به آن شکل اعتقادی به آن حرفها ندارند. البته در مکتب فرانکفورت دقیقاً همان ایدههای مربوط به هرم مازلو را یک شاخهای از متفکرهایش دنبال کردند و مثلاً از مازلو استفاده کردند؛ ولی نه از فروید. نه اینکه وقتی فروید را قبول دارید هرم مازلو بیمعنی شود؛ میتوانید بگویید آن والایش اینطور انجام میشود؛ ولی فروید در هر حال تأکیدش این است که اگر مثلاً از نظر جنسی ارضا صورت بگیرد، آنها هم کمرنگ میشوند؛ یعنی سرکوبی جنسی باعث آن والایش شده است. منتها نکتهای که دقت نمیکنید این است که سرکوبی در مورد مسائل جنسی حتماً وجود دارد، به دلیل اینکه میان جنسیت و تمدن تضاد وجود دارد در نظریهٔ فروید: شما یا باید بگویید اصلاً تمدنی نباید داشته باشیم — جامعهٔ بشری کلاً بپاشد؛ هر نظام اجتماعی که حاکم باشد، فرق نمیکند چه نظامی، به هر حال سرکوب غرایز جنسی هست — بنابراین روزی نمیرسد که بگویید ما به ارضای جنسی رسیدیم. بنابراین به نظر میآید این حالت استیبل نیست برای نظریهٔ فروید: حتماً والایش وجود دارد، چون غرایز جنسی حتماً سرکوب میشوند. منتها نگاه مازلو اینطور است که به تمام قسمتهای هرم مستقلاً نگاه میکند، ولی فروید اینطور نیست: انگار اینها هالهای از تغییریافتهٔ غرایز و نیازهای جنسیاند. اینجا ما همان جنسی را سرکوب میکنیم که پیشرفت بکنیم. فروید کاملاً معتقد است تمدن و این چیزی که ما مثلاً پیشرفت بشر میدانیم نتیجهٔ سرکوب است: اگر بشر نظاماتی ایجاد نمیکرد و غرایز جنسی سرکوب نمیشد، هنر به وجود نمیآمد و افکار و ایدههای متعالی به وجود نمیآمد.
در دیدگاههای فروید کمی بد نگاه میکنید: منظور فروید از اینکه همهچیز منشأش جنسی است این نیست که خوب است همهچیز را در مرحلهٔ جنسی نگه داریم؛ اصلاً فروید اینطور نگاه نمیکند. دارد مکانیسم را توضیح میدهد: منشأ اصلی نیاز جنسی است، و زندگیکردن در خانواده باعث سرکوبی میشود؛ لاغیر، تمدن به وجود نمیآمد. در خانواده به هر حال مادری وجود دارد که فرزند را پرورش میدهد و عقدهٔ ادیپی به وجود میآورد؛ بنابراین سرکوبی ذاتی است. اینطور نیست که مثلاً نظامهای اجتماعی را تغییر دهیم و بتوانیم از سرکوبی بهطور مطلق رها شویم؛ و اینطور هم نیست که این سرکوبی منفور و بد باشد — آنطور که بعضیها میگویند و میخواهند از عقاید فروید نتیجه بگیرند که فروید معتقد است باید آزادی جنسی باشد. اصلاً اینطور نیست: فروید مطلقاً نتیجهٔ اخلاقی و حکمی صادر نمیکند که چون مکانیسمها ایناست، پس بیایید آزادی جنسی برقرار کنیم. مارکوزه کمی در آرایش اینطور است و ویلهلم رایش کاملاً: دستورات اخلاقی دربارهٔ آزادی جنسی و روابط جنسی میدهد. فروید تحلیل میکند که منشأ انرژی اینجاست و همهٔ چیزهای دیگر والایششدهٔ همین نیازهاست که در اثر سرکوب به وجود میآید، و این سرکوب ذاتی است. نکته این است که قابلفهم است، چون هر کاری بخواهی بکنی نمیتوانی عقدهٔ ادیپ نداشته باشی؛ در سن زیر دو سال سرکوبی به وجود آمده؛ حتی اگر تو را از پدر و مادر جدا کنند و در جنگل رها کنند و گرگها به تو شیر بدهند، خلاصه به نحوی نسبت به گرگِ نر ممکن است عقدهٔ ادیپ پیدا کنی. این غریزهٔ جنسی در انسان همراه با سرکوب است و انسان انگار به جوری تنظیم شده که غرایزش تمدن ایجاد کند. اینطور نیست که فروید ضد تمدن به آن معنا باشد که مثلاً آنارشیست باشد؛ نه، اصلاً نیست و خیلی هم تأکید دارد که مردم اشتباه نکنند و فکر نکنند نتیجهٔ حرفهایش این است. مارکوزه هم حرفش این نیست: مارکوزه هم میخواهد سرکوب اضافه را بردارند، نه سرکوب را؛ معتقد است سرکوب برای تمدن چیز خوبی است — یک سرکوب اساسی داریم که قابلرفع نیست و نباید سراغش برویم، و اینکه یک بخشی از سرکوبی را میتوانیم برداریم؛ مثلاً فکر کنیم الان میشود در نظام خانواده تغییراتی داد.
همهٔ بیماریهای روانی و مشکلات روانی به نحوی برمیگردد به تنشها و سرکوبیهای دوران کودکی، از نظر فروید. آدمهای مریض — مثلاً هنرمندها؟ از نظر فروید اصلاً همهٔ آدمها مریضاند؛ آدم غیرمریض نداریم؛ یعنی اینطور نیست که شما تصوری از انسانِ کامل داشته باشید؛ فروید ندارد. هر انسانی به هر حال سرکوبیهایی دارد و نوعی رواننژندی در او هست؛ هنرمندها هم همینطورند و اتفاقاً حتماً مشکلات خیلی خاصی دارند که میروند سراغ هنر. تصور شما فکر میکنم دور از چیزی است که فروید میبیند: انسان سالم اصلاً معنی ندارد؛ انسان حتماً خواستههای سرکوبشده و ناخودآگاه و فشارهایی دارد. نقطهٔ تعادل را کجا میبینید؟ اصلاً در فروید هیچچیز مستقیمی دربارهٔ انسان نیست: نقطهٔ تعادل، انسان سالم، انسان کامل، مطلقاً. به این دقت کنید: فروید خیلی علمی دارد تحلیل میکند؛ احکام اخلاقی ندارد، خوب و بد و توصیه زیاد نمیتواند در کارش بیاورد؛ اصلاً ایدهای از کمال و ایدهآل در چیزهایش نیست؛ مثل اینکه ماشینی را داری و میگویی اینطور کار میکند. حالا اینکه میپرسی این ماشین کجا باید برود، فروید میگوید حالا هر جایی میخواهد برود؛ اینطور کار میکند: این گازش است، این کلاچش است، این ترمزش است؛ اینطور میتوانی از آن استفاده کنی. حالا هر جا میخواهی ببر؛ میخواهی آنارشیست باش، میخواهی طرفدار تمدن خیلی زاهدانهای باش؛ به تو میگوید اگر اینطور رفتار کنی چه میشود و اگر آنجوری رفتار کنی چه میشود. نمیتوانی از آن سرکوبی اساسیِ بهاصطلاح مارکوزهای فرار کنی؛ سرکوبی در ذات غرایز انسانی و در ذات تمدن است.
و فروید همیشه تأکید میکند که من تمدن را دوست دارم؛ برای اینکه این ابهام وجود دارد که نکند این حرفهایی که میزند یعنی اینکه آدم آنارشیستی است و میخواهد بگوید تمدن چیز بدی است. اینکه هنر و علم، اینها خیلی خیلی چیزهای مقدس و خوباند — حالا مقدس نه، ولی فروید این چیزها را دوست دارد. قطعاً نظریهٔ خودش را که نتیجهٔ والایش جنسی است دوست دارد؛ نظر خودش هم شامل همین احکام میشود؛ به هر حال لااقل سرکوبیهایی در دوران کودکیاش داشته که رفته دنبال دانش و نظریهپردازی.
زیربنا و روبنا در برابر ناخودآگاه و خودآگاه؛ و رابطهٔ دوسویهٔ توده با قدرت که به گفتهٔ سخنران در مارکس نیست.
مارکس به روایت سخنران: نگاهی آماری و جبری به تاریخ، که سرمایهداری را به یک معنا پیشرفت میبیند.
روسیه، کارگرانِ جنگنده برای طبقهٔ حاکم و رضایت آمریکاییها؛ پاسخ گرامشی با هژمونی؛ رایش، تلفیقگری که به گفتهٔ سخنران پاسخ به این مشکلات نبود؛ و فرانکفورت و فروم با فروید.
شادی بهجای معیشت، سرکوبیِ اضافه در برابر اساسی، اصل اجرا و دو مرحلهٔ تاریخ؛ و انقلاب جنسی بهجای انقلاب کارگری.
فروید به روایت سخنران: تحلیل سازوکار بیحکم اخلاقی؛ تمدن و هنر نتیجهٔ سرکوباند و فروید تمدن را دوست دارد.
هربرت مارکوزه متفکر بزرگ آلمانی است که به آمریکا مهاجرت کرده بود و در آن زمان در آمریکا زندگی میکرد و به نوعی رهبر معنوی جنبشهای دانشجویی دههٔ ۶۰ شناخته میشود: مؤثرترین متفکری که این جنبشها را به افکار او منتسب میکنند؛ هرچند اینکه واقعاً چقدر تأثیر داشته میشود در آن شک کرد، ولی اگر بخواهیم یک نفر را معرفی کنیم — و این شهرت در مطبوعات به وجود آمده — بیشتر از هر کسی افکار مارکوزه بوده که بر این ایدههای انقلابی
مارکوزه بیشتر شاید به فروید وفادار است تا به مارکس.
بعد اینکه آنچه برای مارکوزه مهم است — تحت تأثیر فروید — این است که انسانها در جهت رسیدن به شادی هستند، به معنایی که خودش میگوید؛
بنابراین آدمها بهطور فردی همه دنبال شادیاند، نه دنبال منافع اقتصادیای که محاسبه کرده باشند که اگر الان این کار را بکنم وضعم بهتر میشود
ولو اینکه از نظر اقتصادی بیچاره هم شده باشد، ولی در شبی که فینال مسابقات برگزار میشود و تیمش در فینال است، قطعاً جلوی انقلاب را میگیرد
یکی اصطلاح خیلی مهم «سرکوبی اضافه» است. معتقد است فروید به چیزی در اجتماع دقت نمیکند
این مفهوم «سرکوبی اضافه» است در مقابل چیزی که مارکوزه آن را سرکوبی اساسی مینامد.
و مارکوزه در آن ایده خیلی اساسیاش که از مارکس دور میشود میگوید اصلاً کل تاریخ دو مرحله دارد: مرحلهای که در آن معیشت تعیینکننده بوده و بنابراین تئوریهای مارکس درست بودند، و مرحلهای که به آن رسیدهایم که دیگر معیشت مشکل مردم نیست.
مارکوزه دقیقاً دیدگاهش همینطور بود: انقلابهای دههٔ ۶۰ کاملاً دانشجویی بود؛
به دورهای رسیدهایم که مثلاً بیشتر احتیاج به انقلاب جنسی داریم تا انقلاب مثلاً رفتن به سمت کمونیسم.
همان انقلاب جنسی — سکشوال رولوشن — که در دههٔ ۶۰ همزمان با این انقلابها از آزادی جنسی حرف زده میشد: ایدهٔ مارکوزه این است که برای به حداقل رساندن سرکوب باید این تکهمسری و این نظامهای خانواده را به هم بریزیم؛
جذب افکار مارکوزه در آمریکا به هر حال، جذب در آمریکا طوری بود که افکار مارکوزه با آن جذب سازگاری داشت: انقلاب جنسی در آمریکا به وجود آمده بود، نه تحت تأثیر افکار مارکوزه.
درصد آدمهایی که کتابهای مارکوزه را خوانده باشند احتمالاً خیلی خیلی پایین بود.
راستش علت اینکه چرا از ایدهٔ اولیه فاصله گرفتم و سراغ نقد فروید و بعد یونگ رفتم این بود که خیلی حرفزدن دربارهٔ کسی که خودم نسبت به نظریهاش احساس همدلی ندارم، خودم را اذیت میکرد؛
الان حس میکنم میتوانم برخی ایدههای کاربردی کلاسیکی که از نظریهٔ فروید درآمده را بگویم، با این فرض که اگر نقدها را شنیده باشید، به هر حال شک و شبهههایی در ذهنتان هست که نظریهٔ کامل نیست و ممکن است جاییاش کاملاً غلط باشد.
برای اینکه فروید به شما مدلی از انسان ارائه میدهد.
بگذارید مقدمه را بسیار واضح تکرار کنم که فروید در اینچنین مطالعاتی — مطالعات فرهنگی، نظریهٔ انتقادی، هر نوع نقدی که به بررسی متون مربوط باشد، متن به معنای خیلی عامش، یا بحثهای جامعهشناسی — کاربرد دارد؛
احتمالاً باید بشود این مدل را با ایدههای مارکس تلفیق کرد تا مدل جامعهتری دربارهٔ همان چیزهایی که مارکس تحلیل میکرد به وجود آید.
پس از نظر مارکوزه ایدههای فروید مقداری سادهانگارانه است؛
توسط چیزی سرکوب میشود که لازم است اسم جدیدی برایش بگذاریم و مارکوزه آن را «اصل اجرا» مینامد
ولی کتاب اصلیاش به فارسی ترجمه شده و اگر بخوانید از تعجب خشکتان میزند که میزان رادیکالبودنش در چه حد بوده: تأکیدی که روی جنسیت دارد، دیگر اصلاً — فروید مطمئناً اگر این حرفها را میشنید خودش ناراحت میشد؛
اگر سؤال شما این است که آیا فروید چنین اعتقادی داشته، من واقعاً ندیدهام و فکر نمیکنم.
اصلاً اینطور نیست: فروید مطلقاً نتیجهٔ اخلاقی و حکمی صادر نمیکند که چون مکانیسمها ایناست، پس بیایید آزادی جنسی برقرار کنیم.
فروید کاملاً معتقد است تمدن و این چیزی که ما مثلاً پیشرفت بشر میدانیم نتیجهٔ سرکوب است: اگر بشر نظاماتی ایجاد نمیکرد و غرایز جنسی سرکوب نمیشد، هنر به وجود نمیآمد و افکار و ایدههای متعالی به وجود نمیآمد.
همیشه تأکید میکند که من تمدن را دوست دارم
تلفیق فروید و مارکس به نوعی میخواهم در این جلسه بگویم چگونه میشود از فروید برای تکمیل نظریات مارکس استفاده کرد، و برایش کمی هم دربارهٔ مارکس صحبت میکنم.
مارکس در نظریه انتقادی همان محوریتی را دارد که فروید در روانکاوی دارد
ایدهٔ کلی مارکس این است که دیدگاهی کاملاً ماتریالیستی نسبت به تحولات تاریخی جامعهٔ بشری ارائه میدهد؛
دقیقاً مثل یک دیدگاه علمی، به شکلی جبرگرایانه، انگار قواعد کلیای ارائه میکند که با استفاده از آنها میتوانید به تاریخ و سیر تاریخی رشد مثلاً جامعهٔ بشری نگاه کنید و از آن مبانیای که مارکس میگوید تحلیلی به دست آورید.
اتفاقی که افتاده این است که نظریهٔ مارکس به مشکلاتی برخورد؛
یک اتفاق خیلی مهم این است که چرا در روسیه انقلاب کمونیستی اتفاق افتاد، در حالی که مارکس بهطور طبیعی فکر میکرد جامعههای پیشرفتهٔ صنعتی که مرحلهٔ سرمایهداری را طی میکنند جای این انقلاباند؛
چیزهایی پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر میآمد تحقق پیدا نکرد و طبعاً آدمها به این احساس رسیدند که انگار احتیاج به اصلاحاتی هست.
ولی واقعاً هنوز آدمهایی هستند که خیلی بهاصطلاح مارکسیست ارتدوکساند.
این اشتباهی است که بعضیها میکنند و فکر میکنند ایدهٔ مارکس این است که همهٔ آدمها فقط از روی شکم — سیر یا گرسنه — تصمیم میگیرند و ایدئولوژی تولید میکنند
در حالی که واقعاً ایدئولوژیِ مارکسیسم این نیست.
ولی نهایتاً کل جامعه بهطور آماری آن چیزی را میپذیرد که با معیشتش سازگار است.
و از دیدگاه مارکسیستی نباید اینطور شود
بنابراین هیچ آگاهی طبقاتی آنجوری که مارکس انتظار داشت اتفاق نیفتاد و اروپا و کشورهای صنعتی از انقلابهای کارگری مصون ماندند.
مارکس به یک معنی دشمن سرمایهداری نیست
مارکس اتفاقاً سرمایهداری را به معنایی پیشرفتی در جامعهٔ انسانی میبیند؛
این تمایزی است که باید بین سرمایهداری و سرمایهسالاری گذاشت: چین به معنای مطلق کلمه سرمایهسالار است ولی نظام سرمایهداری ندارد؛
مشکل از نظر مارکس خودِ این بازار است که همهٔ دنیا را میگیرد.
اینکه اصلاً هی تولید کالا بکنیم، تولید را انبوهتر و انبوهتر کنیم و بعد بخواهیم مصرفگرایی را ترویج کنیم تا این کالاهای اضافیای که تولید کردهایم را بفروشیم.
یعنی تمدن بهطور کلی به هر حال باید سرکوبی انجام دهد — این سرکوبی عام، یک سرکوبی اساسی و همگانی، همیشه بوده — ولی اینطور نیست که نظام سرمایهداری همان مقدار سرکوب را انجام میدهد؛
ممکن است خیلی بیشتر از آن حداقل را اعمال کند، به دلیل شکل خاصی که این نظام پیدا کرده.
مهمترین آدم در مکتب فرانکفورت که چنین آرایی داشته، اریک فروم است. اریک فروم در ایران بیش از اندازه شناخته شده است؛
همانطور که جلو رفت مدام تجدیدنظر کرد و بخشی از نظریهٔ فروید را کاملاً کنار گذاشت، تا حدی که فروید را نمایندهٔ بورژوازی میشناسد که دارای ایدههایی خلاف واقع میگوید که جزء ایدئولوژی سرمایهداریاند و از این حرفها
ولی مثلاً به عقدهٔ ادیپ اهمیت نمیدهد
مثلاً در تحلیل اینکه چرا جامعهٔ آلمان به سمت فاشیسم رفت، از ایدههای فرویدی اریک فروم استفاده میکنند؛ کتاب معروفی دارد تحت عنوان «گریز از آزادی» که از نوعی تحلیل فردی استفاده میکند تا بگوید چرا آن جنبشهای تودهای مثل فاشیسم پا میگیرند، اینقدر دوام میآورند و قدرتمند میشوند؛
اگر فرهنگ را بهعنوان هر نوع تولیدی که از ذهن انسان تراوش کرده بگیرید، طبیعی است که آن مدل به شما کمک میکند فرهنگ را درک کنید؛
در دنیایی که پر از تبلیغات است، پر از هژمونی فرهنگی است — از نظام آموزشی گرفته تا تبلیغات رادیو تلویزیونی — و همهٔ مردم در حال شستوشوی مغزی شدن هستند، نباید انتظار داشته باشیم خودبهخود آگاه شوند
بنابراین باید به نوعی رفتار و فرهنگهای ضدّ هژمونی به وجود بیاید و مردم را در شرایط دیگری به آگاهی رساند.
ایدهٔ گرامشی این است که مارکس تأثیر رسانهها را نمیتوانست پیشبینی کند
خود این واژه را اولین بار در مکتب فرانکفورت به کار بردند که مکتبی کاملاً مارکسیستی است؛
ولی الان دیگر در بحثهای مدرن، نظریهٔ انتقادی لزوماً به معنای همان حرفهایی نیست که در مکتب فرانکفورت زده شده است
ولی بعد از جنگ جهانی دوم واقعاً در مکتب فرانکفورت و جاهای دیگر کمکم تلفیقهای جالبی به وجود آمد؛
اینطور که آدمهایی واقعاً با تمام وجود مارکسیست بودند، فروید را هم خیلی خوب خوانده بودند و خیلی دوست داشتند
اگر در نظریهٔ فروید دو سطحِ ناخودآگاه و خودآگاه وجود دارد، دقیقاً در دیدگاه مارکس هم دو سطحِ زیربنا و روبنا وجود دارد.
مارکس ما را همانطور که فروید به قواعدی در ناخودآگاه که متوجهش نیستیم ارجاع میدهد
مدل مارکس برای آدمی به نظر میآید خیلی ساده است: انگار تصور مارکس این است که ناخودآگاه انسانها تحت تأثیر معیشتشان است؛
واقعاً مارکس به این حرف ساده فکر نمیکرد ولی به طور آماری
چیزی شبیه روانکاوی است، حالا در مورد جامعه.
دیدگاه مارکس کاملاً اینطور است: دنبال آن زیربناها و چیزهایی که دیده نمیشوند و مردم ممکن است متوجهشان نباشند میگردد.
روانکاو فوقالعاده معروفی به نام ویلهلم رایش است که جزو نسل دوم نهضت روانکاوی حساب میشود
جالب است که بدانید هم از انجمن روانکاوی اخراجش کردند و هم از حزب کمونیست
همهٔ این تلفیقها اینطور نیست که مارکسیستهایی باشند که بخواهند پاسخگوی مشکلات پیشبینیهای مارکس باشند.
مثلاً کشور آمریکا را نگاه کنید: هرچه بخواهید بگویید اینجا بدترین نوع کاپیتالیسم و سرمایهداری است، ببینید همهٔ مردم به خوبی و خوشی زندگی میکنند و مرفهاند
هیچ نشانهای از اینکه بخواهند انقلاب کارگری انجام دهند نداشتهاند، به غیر از آن بحران معروف اقتصادی اواخر دههٔ ۲۰
واقعاً احساس من این است که پیشبینیهای مارکس مربوط به ۱۹۳۰ بود و تا حدود زیادی آن بحرانی که داشت به سمتش میرفت را درست تشخیص داد
فروید کاملاً معتقد است تمدن و این چیزی که ما مثلاً پیشرفت بشر میدانیم نتیجهٔ سرکوب است: اگر بشر نظاماتی ایجاد نمیکرد و غرایز جنسی سرکوب نمیشد، هنر به وجود نمیآمد و افکار و ایدههای متعالی به وجود نمیآمد.
هنرمندها هم همینطورند و اتفاقاً حتماً مشکلات خیلی خاصی دارند که میروند سراغ هنر.
مثلاً وقتی انقلاب ایران صورت میگیرد، مارکسیست میآید تحلیل میکند که این چه جور انقلابی است و کدام طبقه انقلاب را رهبری کرده؛
هرچه بخواهید بگویید این انقلاب دینی است و با بقیهٔ انقلابها فرق دارد، او به شما نشان میدهد که نه، مثلاً طبقهای از خردهبورژوازی در ایران به نحوی خودش را نشان داده و بر ضد بورژوازی صنعتی قیام کرده است.
نمونهاش همین الان میان متفکرهای فرانسه افتاده است، میان مارکسیستها و آرای لکان: آدمهایی داریم مثل ژیژک که کاملاً آرای لکان را پذیرفتهاند، اصلاً نوعی لاکانی حساب میشوند و خیلی هم به مارکس علاقه دارند و در تحلیلهایشان همهٔ چیزهایی را که بلدند به کار میگیرند.
همانطور که کودک با والدینِ اقتدارمند خودش — مثلاً با پدر خودش — تضاد دارد ولی در عین حال رابطهٔ عاشقانه و وابستگی هم میانشان وجود دارد، دقیقاً تودهٔ مردم با قدرت چنین رابطهای دارد؛
میبینید مثلاً اینکه اتفاقی میافتد و در دین مسیحیت نهضت جدیدی مثل پروتستانتیسم به وجود میآید
پروتستانتیسم، آرای لوتر، به این دلیل همهگیر شد و دنیا را گرفت که هماهنگ بود با تحولات اقتصادیای که به وجود آمده بود.
پروتستانتیسم با سرمایهداریای که در حال پیشروی بود، در واقع گذار از فئودالیسم به سرمایهداری
همانطور که در مهندسی همچنان از مکانیک نیوتونی استفاده میکنید، در حالی که میدانید کل این نظریه در تمام ابعاد بهطور کامل رد شده است و هیچچیزش درست نیست
فکر میکنم دربارهٔ فروید هم با همین احساس میشود صحبت کرد
اگر میبینید که بردگی ملغا شده، نتیجهٔ بهوجودآمدن نظام تولید جدیدی است.
بعد از اینکه مخصوصاً انقلاب صنعتی میشود، حالا شما میتوانید کارگر روزمزد داشته باشید.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.