مدل ضمنی مارکس از انسان و شکاف آن
به روایت سخنران، مارکس بیآنکه تصریح کند انسان را معقول و منفعتجو میگیرد، و به نظر او جنگهای جهانی نشان داد این مدل کار نمیکند؛ همین شکاف راه را برای تکمیل آن با فروید باز کرد.
نظریهٔ فروید در نظریهٔ انتقادی و جامعهشناسی به کار گرفته شده و این بحث ادامهٔ جلسهٔ قبل است. او میگوید چون خودشان را فعلاً به فروید محدود کردهاند، ایدهاش این است که با همین مقدار ایدههای روانکاوی برخی کارهایی را که انجام شده مطرح کند تا ذهنتان کمی آشنا شود، ولی خیلی جلو نرود، زیرا شخصاً با این مدل فرویدی خیلی احساس همدلی نمیکند. جلسه از مرور ایدههای مارکسیستی شروع میشود، به تلاش مکتب فرانکفورت برای تلفیق مارکس و فروید و به اریک فروم میرسد، و در پایان نگاه فرویدی به جامعه و تاریخ اروپا را شرح میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
نظریهٔ فروید در نظریهٔ انتقادی و جامعهشناسی بهطور کلی به کار گرفته شده است و این بحث ادامهٔ جلسهٔ قبل است. حجم مطالب خیلی زیاد است و واقعاً میشود دهها جلسه دربارهٔ این مسائل صحبت کرد، ولی چون خودمان را فعلاً به فروید محدود کردهایم، اندکی احتیاط میکنم. ایدهٔ من این است که با همین مقدار ایدههای روانکاوی که داریم، برخی کارهایی را که انجام شده — مثلاً با استفاده از نظریهٔ فروید در تحلیل جامعهشناسی، در تحلیلهای هنری، هر جا که استفاده شده — مطرح کنم تا ذهنتان کمی آشنا شود، ولی خیلی جلو نرویم؛ برای اینکه من شخصاً با این مدل فرویدی خیلی احساس همدلی نمیکنم. بهتر است وقتی این مدل ما مقداری تکمیل شد، آنوقت — به احساس من — بتوان تحلیلهای خیلی قویتری ارائه داد. اگر الان مثلاً من وقت بگذارم روی اینکه مارکوزه چگونه میکوشیده فروید را با مارکس ترکیب کند، دو سه ماه دیگر شما به این احساس میرسید که هم مارکس و هم فروید دارند حرفهای اشتباهی میزنند و هیچیک از این دو مدل خیلی جالب نیست؛ آنوقت کمی توجیهکردن اینکه چرا اینقدر وقت گذاشتیم تا این دو مدل را با هم ترکیب کنیم، سخت میشود. به همین دلیل بهتر است وقتی این مدل را تکمیل کردیم — مثلاً یونگ و لکان را هم یاد گرفتیم — بعداً بحثهای کمی جدیتر و واقعیتر کنیم؛ هرچند از نظر تاریخی حجم مطالبی که با استفاده از نظریهٔ فروید وجود دارد بیشتر از هر دو نظریهٔ دیگر است: مثلاً در زمینههای جامعهشناسی یا سیاسی کاربرد یونگ خیلی کم بوده و لکان نسبتاً زیاد است. ولی به هر حال فکر میکنم بعداً میشود بحثهای جالبتری کرد.
خیلی نمیخواهم این مسائل را باز کنم، ولی خوب است صورتمسئلهها کمی در ذهنتان باشد و خطوط کلیای داشته باشید از اینکه چگونه میشود روانشناسی، روانکاوی یا هر جور مدل روانشناسانه را در جاهای مختلف به کار برد. بهطور خلاصه اگر بخواهم مطالب جلسهٔ قبل را مرور کنم: ایدههای مارکسیستی را خیلی مختصر گفتم که از بیانشان نزدیک به بیش از ۱۵۰ سال میگذرد و شاید مهمترین متفکری که بر قرن بیستم تأثیر گذاشت همین مارکس و عقاید مارکسیستی باشد؛ هنوز هم بهشدت زندهاند، شاید تغییراتی کرده باشند ولی خیلی از اصول عقاید به نظر میآید ثابت ماندهاند.
آن بخشی از عقاید که به کار من مربوط بود این بود که مارکس بهشدت معتقد به نوعی تفکیک زیربنا و روبنا در بحثهای اجتماعی بود: از نظر مارکس زیربنا ساختار اقتصادی است و هر چیز دیگر روبناست؛ تمام پدیدههای فرهنگی به نوعی روبنا حساب میشوند. اگر میخواهید ببینید سیر تحولات فرهنگی دنیا چیست، بهراحتی میتوانید ساختارهای اقتصادی را بررسی کنید و بعد ببینید بر اساس آن ساختارهای اقتصادی چطور فرهنگها به وجود آمدهاند. مثلاً اگر بخواهم اشارهای کنم به مطلبی که در یکی از مقالههای همین شمارهٔ «ارغنون» است، فروم تحلیلی دارد دربارهٔ تأثیر تغییرات ساختار اقتصادی در جامعهٔ قرون وسطی و تغییرکردن عقاید مسیحیت در چهار قرن اول: تحلیلی از اینکه نگرش مسیحیان نسبت به مسیح چگونه کمکم ظرف چهار قرن تغییر کرد تا به نگرش فعلی رسید، و سعی میکند این را تطبیق دهد با اینکه چه تغییرات ساختاری و زیربنایی انجام شده بود که خودبهخود ذهنها را به سمت اینجور نگاهکردن به مسائل دینی در مسیحیت برد.
این مایهٔ اصلی کار تحلیلهای مارکسیستی است: شما میخواهید دربارهٔ یک پدیدهٔ اجتماعی یا فرهنگی بحث کنید، میروید سراغ اینکه اگر تحولی اتفاق افتاده، ببینید چه تحول اقتصادی در زیربنا وجود دارد که این تغییرات روبنایی به این شکل به وجود آمدهاند.
بهعنوان مثال، از نظریههای معاصرتر: الان این بحث پستمدرنیسم که در دنیا هست، مارکسیستها هم کاملاً وارد بحثِ اینکه وارد دوران جدیدی به نام دوران پستمدرن شدیم شدهاند. مارکسیستهایی هستند که تحلیلهایشان را بر این اساس ارائه میدهند که چه تغییرات ساختاری در این نظام سرمایهداری به وجود آمده که فرهنگ ما از دوران مدرنیته وارد دوران پستمدرن شده است. اساس تحلیلها معمولاً این است که از دورانی که سرمایهداری کالاهایی تولید میکرد که نیازهای فیزیولوژیک یا نیازهای واقعی انسانها را رفع کند، بهتدریج وارد دورهای شدیم که سرمایهداری با استفاده از تبلیغات و رسانهها در مردم نیازهایی ایجاد میکند تا بعداً بتواند کالاهایی را که میتواند و در سر تولیدکردنشان است بفروشد. بنابراین نظام سرمایهداری از نظر ساختاری تغییر اساسی کرده: از ارضای نیاز به مرحلهای رسیده که نیاز را ایجاد میکند. قبلاً بازاریابی میکردند، الان بازارسازی میکنند؛ یعنی شما اصلاً بعضی چیزها را واقعاً نیاز ندارید. اگر به آدمهای دنیا بگویید که شما چنین کالاهایی را نیاز دارید، احتمالاً همه به شما میگویند نه. ولی نظام سرمایهداری با تولید تبلیغات جالب — مثلاً اینکه در فرهنگ بهطور سفارشی فیلمهایی میسازند و در آن فیلمها این پدیده به نحوی جالب مطرح میشود — روی ذهنیت مردم کار میکند تا همه احساس کنند نیازهایی دارند و بعد آن کالا به فروش برود.
نمونهٔ خیلی سادهاش پدیدهٔ مد است. آیا مردم واقعاً اینقدر نیاز دارند که هر سال لباسهای فرم جدیدی بپوشند؟ اگر این پدیدهٔ مد نبود، اینقدر سالبهسال مد عوض نمیشد؛ هر سال رنگی مد میشود، یک تیپ لباس مد میشود، فرق نمیکند زن و مرد. الان به فیلمهای مستند دهههای مختلف نگاه کنید، از روی لباس میشود فهمید مربوط به چه سالی است.
مثلاً دههٔ ۷۰ پاچههای شلوارها گشاده است، دههای کراواتها خیلی پهن است، دههٔ ۸۰ کراواتها باریک میشوند و بعد در دههٔ ۸۰ دیگر نمیتوانید لباسهای دههٔ ۷۰ را بپوشید؛ بهنحوی مسخره به نظر میرسد. اگر این فعالیت نبود — این مدسازی و این ایجاد حالت پیروی از مد در مردم — آیا اینقدر پوشاک در دنیا به فروش میرفت؟ میتوانستید کراواتی را در تمام طول عمرتان بزنید یا شلوار بادومی بخرید و سالهای سال بپوشید؛ واقعاً نمیشود این کار را کرد. نظام سرمایهداری طوری رفتار میکند که کالای بیشتری خریداری شود. بنابراین ما وارد دورهای شدهایم که ایجادکردن جهان مجازی و نیازهای مجازی برای ادامهٔ حیات سرمایهداری اصل است، و تحلیل مارکسیستها این است که دوران پستمدرن از نظر فرهنگی — فرهنگ پستمدرن — نتیجهٔ همین فعالیت ساختاری زیربناییای است که نظام سرمایهداری میکند. اگر با ویژگیهای دوران پستمدرن آشنا باشید، به نظر من این احساس به شما دست میدهد که این تحلیل بیراه هم نیست: دوران پستمدرن واقعاً این ویژگیِ مجازیبودن همهچیز و دورشدن از چیزهای واقعی را در خود دارد و مارکسیستها توضیح میدهند که این نتیجهٔ نوع رفتار اقتصادیای است که در دنیا شکل میگیرد.
اینها نمونهای از تحلیلهای مارکسیستی است: اینکه زیربنا و ساختار اقتصادی و نحوهٔ تولید و مالکیت بر ابزارهای تولید را بگیرید و بعد بکوشید پدیدهها را تحلیل کنید؛ از جمله مسئلهٔ جهانیسازی. الان یکی از مهمترین مسائل دنیا مسئلهٔ جهانیسازی است؛ به نظر میآید حالت فرهنگی و سیاسی دارد، ولی تحلیل مارکسیستیاش این است که نتیجهٔ تغییرات اصولی در ساختارهای اقتصادی دنیاست: بهطور مداوم در دهههای اخیر سرمایههای کوچک از بین رفتهاند یا با هم تلفیق شدهاند و شرکتهای چندملیتی سرمایههای بزرگ به وجود آوردهاند که دیگر سرمایهگذاری در یک کشور برایشان معنی ندارد؛ شرکتهای چندملیتی میل دارند مرزی وجود نداشته باشد تا بتوانند سرمایهشان را هر جا ببرند؛ مثل اتفاقی که در اروپا افتاد: سرمایهها در آلمان در حال انفجار بود در حالی که کشورهای اروپایی به اندازهٔ کافی جای برای سرمایهگذاری داشتند ولی سرمایه وجود نداشت. در چنین حالت عدم تعادلی در اروپا همه به این توافق رسیدند که کلاً مرزها را بردارند و سرمایهگذاری دیگر اینطور نباشد که شما در کشوری زندگی میکنید، محدودیت دارید و میخواهید مراحل اداری پیچیدهای را طی کنید تا سرمایهتان را به کشور دیگری ببرید.
همه به نفعشان بود؛ همهٔ سرمایهداران اروپا به نفعشان بود که مرزها برداشته شود؛ با وجود اینکه فرهنگهای ملی در داخل کشورهای اروپایی به نحوی مقاومت میکردند در مقابل این اروپای واحد، به دلیل اینکه احساس میکردند خیلیها از نظر سیاسی و سرزمینی با آلمان مشترک میشوند و آلمان را دوست نداشتند؛ کشورهایی که همین چند سال قبل مورد تجاوز نیروهای فاشیست قرار گرفته بودند نمیخواستند چنین اتفاقی بیفتد و مقاومت کردند. هنوز هم بعضی کشورهای اروپایی مقاومت میکنند، با اینکه ممکن است از نظر اقتصادی به نفعشان باشد. در اروپای شرقی میبینید وضع اقتصادی خیلی خراب است و خیلی شوق دارند وارد اتحادیهٔ اروپا شوند، در حالی که در کشورهای دیگر رأیگیری میشود و مردم به دلایل فرهنگی رأی نمیدهند. به هر حال به نظر میآید اگر در اروپا چنین مقاومتی هست، مطمئناً در جهان مقاومت شدیدتری وجود دارد: آنجا فرهنگها خیلی به هم نزدیک بودند ولی باز مردم احساس خوبی نسبت به متحدشدن نداشتند؛ چه برسد به اینکه بخواهید جهانیسازی را در تمام جهان پیش ببرید. مثلاً بعضی کشورهای اسلامی مقاومت میکنند؛ تمام جاهایی که فرهنگهای متناظر وجود دارد در مقابل جهانیسازی مقاومت میکنند.
این برداشتهشدن مرزها در تجارت جهانی علاوه بر تبعات اقتصادی، تبعات فرهنگی شدیدی هم دارد: به نوعی دیگر کالاهای فرهنگی هم وارد میشود و نمیتوانید جلوی ورودشان را بگیرید؛ به نظر میآید عملاً جهانیسازی به این سمت میرود که فرهنگ واحدی هم در دنیا وجود داشته باشد، یعنی خوردهٔ فرهنگها از بین بروند. تحلیل مارکسیستیاش خیلی روشن است: سرمایهها بزرگ شدهاند و شرکتها چندملیتی شدهاند.
اصلاً دیگر آن حالتِ سرمایههای کوچکی که بخواهند در محدودههای جغرافیایی خاصی متمرکز شوند وجود ندارد. طبعاً سرمایهداران و شرکتهای بزرگ میل دارند تاختوتاز بیشتری در جهان بکنند و بنابراین میخواهند محدودیتها را بردارند؛ مثلاً اساس تجارت جهانی این است که نمیتوانید بر واردات کالای کشورهای دیگر تعرفه ببندید و ممنوعیتهایی به وجود بیاورید. این نوعی آزادی عمل است برای همهٔ سرمایههای بزرگ، و قطعاً سرمایههای کوچک اینجا ضرر میکنند. هرچه جهانیسازی پیش میرود، فرهنگهای کوچک و اقتصادهای محلی عملاً نابود میشوند و فرهنگی گلوبال و اقتصادی گلوبال به وجود میآید.
این اساس نگاه مارکسیستها به دنیاست: زیربنا را بگیریم — تحولات اقتصادی — و بعد بکوشیم پدیدههای فرهنگی و اجتماعی، همه را، توجیه کنیم. خود مارکس با دقت نسبتاً خوبی سعی کرد روند کلی تاریخ را با همین تحلیلهای اقتصادی توجیه کند؛ آنچه به آن ماتریالیسم تاریخی میگوییم عملاً همین کاری است که مارکس کرد: دورههای بردهداری، فئودالی، سرمایهداری و بعد کمونیستی را تحلیل کرد. ایدهٔ اساسیش دربارهٔ آینده این بود که نهایتاً تحلیلهای اقتصادیاش نشان میداد نظام سرمایهداری دچار بحران میشود، تضاد طبقاتی باعث میشود طبقات تحت ستم — طبقهٔ کارگر — شورش کنند، انقلاب به وجود بیاید، کمکم به دورهٔ سوسیالیستی و کمونیستی برسیم و نهایتاً دنیا به وضعیت متکاملتری برسد. یکی از ایدههای دیدگاه مارکس این است که همیشه تاریخ رو به تکامل است: الان که در دورهٔ سرمایهداری و بورژوازی هستیم از دورهٔ فئودالی کاملتر و بهتر است، به یک معنا، و نهایتاً در انتهای تاریخ به جایی میرسیم که حکومتهای جهانی کمونیستی وجود دارد و به بهترین وضعیت ممکن اجتماعی میرسیم.
در پاسخ به این پرسش — بله، صددرصد: سرمایهداری مرحلهای از تکامل جامعه است که باید طی شود و با از بین بردن بنیانهای فئودالی به بشریت خدمت کرده است. مثلاً در دوران سرمایهداری میبینید بردهداری ملغا میشود؛ نظامهای فئودالی و اشرافیت و چیزهایی که جلوی رشد مردم را گرفته بود از بین میرود و دورهای کاملاً دوران روشنگری پیش میآید. و در پاسخ به پرسش دیگر — آری، دقیقاً: روشنگری نشانهٔ بهوجودآمدن طبقهٔ بورژوا و عقاید سرمایهداری، عقاید متناسب با سرمایهداری، و مبارزه با اشرافیت و امتیازهای اشرافی است؛ همهٔ اینها مثلاً در انقلاب فرانسه هست.
و دربارهٔ رابطهٔ کارگر و کارفرما — آری: حاکمیت سرمایهداری آسیبهایی به وجود میآورد، از جمله ازخودبیگانگی و شیءوارهشدن و این حرفها؛ اینها همه آسیبهای سرمایهداری است. دوران فئودالی هم آسیبهای خودش را داشت؛ اینها را نداشت. اینها نتیجهٔ انبوهسازی در دوران سرمایهداری است و این مرحله باید طی شود. مارکس اینطور نگاه میکند: نمیشود بدون طیکردن مرحلهٔ سرمایهداری به آن نهایت تاریخ رسید.
چون در مکتب فرانکفورت تأکید بر مسائل فرهنگی خیلی زیاد است — آری — اینها اصلاً به نحوی نوستالژیک به نظر میآیند: نسبت به دوران مثلاً قرون وسطی نوستالژی دارند. ولی واقعیت این است که مارکس اصلاً اینطور نگاه نمیکند؛ مارکس کاملاً نسبت به بورژوازی همدلی دارد: احساس میکند بورژوازی ساختارهای کهنهٔ پوسیده را از بین میبرد و اصلاً همهچیز را فراهم میکند که انقلاب کارگری به وجود بیاید؛ درست است که ضایعههایی به وجود میآورد ولی اینها اجتنابناپذیرند. از زمان لوکاچ است که آن احساس خیلی بد نسبت به سرمایهداری پیش میآید. یک نکتهٔ خیلی اساسی: مارکس در آن دورهای از سرمایهداری قرار دارد که هنوز آسیبهای فرهنگی خیلی زیاد نشده بود. اینها در قرن بیستم، بعد از صد سال، با فجایعی روبهرو شدند که اصلاً به همین دلیل اینقدر نسبت به سرمایهداری احساس تنفر دارند؛ شاید چیزی در دلشان برای مارکس جا مانده باشد: مارکس جنگ جهانی ندیده، آن صنعت فرهنگسازی را که آدورنو و اینها به آن اشاره میکنند ندیده، خیلی چیزها را ندیده؛ دورانی را دیده که فقط انقلاب صنعتی شده و خیلی نزدیک به دوران روشنگری است. مارکس واقعاً به نحوی شاگرد هگل است؛ هگل عاشق دوران روشنگری است، اصلاً شیفته است. مارکس انقلابی فکر میکند و آن شیفتگی را نسبت به این دوران ندارد، ولی آن تنفری که شما در قرن بیستم و الان میبینید نسبت به سرمایهداری واقعاً در کار مارکس نیست.
این مجموعه چیزهایی از ایدههای مارکسیستی که مهماند؛ در عین حال یکی از اهداف من از اینکه این حرفها را میزنم این است که زمینه را آماده کنم شما مقالهٔ دوم و سوم این مجموعه را هم بخوانید. مقالهٔ دوم مکتب فرانکفورت برای آوانگارد است و مقالهٔ سوم مقالهٔ جالبی از آدورنو دربارهٔ نظریهٔ فرویدی و الگوی تبلیغات فاشیستی — سومی مقالهٔ خیلی سادهای است؛ دومی که الان گفتم، اولی هم فکر میکنم با این توضیحهایی که من میدهم خواندنش برایتان سخت نباشد؛ خیلی از جهات تاریخی دارد ولی کلاً دربارهٔ همین تلاشهایی که در مکتب فرانکفورت برای تلفیق با فرویدیسم شده بحث میکند.
مشکلی که پیش آمد این بود که مکتب فرانکفورت اصلاً سراغ کلاً مارکسیسم — آن چیزی که به آن میگویند مارکسیسم غربی — رفت؛ در آن زمان مکتب فرانکفورت جدایی از مارکسیسم ارتدوکسی بود که در روسیه حاکم شده بود: بعد از انقلاب شوروی یک مارکسیسم ارتدوکس داریم که آنها تبلیغ میکردند؛ همان چیزی که مثلاً در ایران احزاب چپی که مارکسیست بودند — اگر چیزی شنیده باشید یا کتاب مارکسیستی دیده باشید، کتابهای قدیمی که آن احزاب چپ ایران منتشر میکردند؛ سنتان نمیرسد به آن دورانی که اینها در ایران فراوان بود — همهاش در واقع نظریات ارتدوکس است، یعنی اساس تحلیلها همان تحلیلهای خیلی خیلی سادهٔ مارکسیستی، در حالی که خود مارکس به نظر میآید دیدگاهش خیلی پیچیدهتر از آن چیزی بود که آنها میگفتند. و در غرب کمکم مارکسیسم شاخههای دیگری پیدا کرد که مجموعاً به آن میگویند مارکسیسم غربی؛ مهمترین شاخهاش همین مکتب فرانکفورت است.
مشکلی که آنها میخواستند حل کنند و دفعهٔ قبل اشاره کردم، خیلی سریع بگویم: اینکه پیشبینیهای مارکس درست از آب درنیامد. مثلاً مارکس پیشبینی میکرد انقلابهای کمونیستی باید در کشورهای صنعتی صورت بگیرد ولی اصلاً این اتفاق نیفتاد؛ در روسیه و چین — که نسبت به کشورهای صنعتی اروپا فوقالعاده عقبافتاده بودند — انقلابهای کمونیستی صورت گرفت و بقیهٔ جاهایی هم که رژیمهای کمونیستی سر کار آمدند، با جنگ و اشغال و این چیزها سر کار آمدند؛ یعنی واقعاً انقلاب کمونیستی و انقلاب کارگری صورت نگرفت. انقلاب شوروی و چین را هم نمیشود اسمش انقلاب کارگری گذاشت.
یعنی آن ویژگیهایی را که مارکس فکر میکرد نداشتند. یک نکته این است: چگونه میشود فهمید که پیشبینی مارکس دربارهٔ انقلابهای کارگری در انگلستان و آلمان و آمریکا اتفاقاً آنجا نیفتاد؟ نهتنها این اتفاق نیفتاد، نوعی انقلابهای دیگر در اروپا اتفاق افتاد: فاشیستها در خیلی از کشورها روی کار آمدند و حکومتهای خیلی قدرتمند و موفقی تشکیل دادند. این چه مرحلهای از تاریخ است؟ چه ربطی به ساختارهای اقتصادی دارد که مثلاً در دههٔ ۳۰ میبینید تمام کشورهای اروپایی به سمت فاشیسم یا ناسیونالیسم میروند، در حالی که مارکس اصولاً ایدههایش اینطور بود که کمکم نظام سرمایهداری باعث میشود ایدههای اینترناسیونال به وجود بیاید؛ کارگرهای همهٔ جهان احساس همدلی و همبستگی کنند و مرزها به همین دلیل کمرنگ شود؟ شما اروپای ابتدای قرن را میبینید که روزبهروز احساسات ناسیونالیستیاش بیشتر میشود. فاشیسم از کجا سر درآورده؟ ناسیونالیسم از کجا سر درآورده؟ چه ربطی به ایدههای مارکسیستی دارد؟ چگونه میشود این را توجیه کرد؟ بعد با دو جنگ وحشتناک در اروپا مواجه شدیم.
اگر چیزی که معمولاً در مکتب فرانکفورت شاید هستهٔ مرکزی بحثهاست این است که اگر اروپا دوران روشنگری را طی کرده — که تکیه کرده به عقلانیت و بیعقلی را کنار گذاشته و آن حرفها — این چه نتیجهای از عقلانیت است؟ در طول تاریخ همچین بیعقلیای اتفاق نیفتاده بود: رفتن کورههای آدمسوزی راهانداختن، نسلکشیکردن؛ واقعاً کارهایی کردند که شاید اگر در ۱۰۰۰ سال نگاه کنید، اتفاقی به این وحشتناکی نمیبینید: این مقدار کشتار و این حجم عظیم خرابیهایی که در اروپا به وجود آمد. به هر حال باید به نحوی توجیه کرد. این مشکلاتی بود که از لحاظ تئوری به وجود آمد؛ مارکسیستهای ارتدوکس معمولاً اینها را به نحوی سرهمبندی میکردند، ولی در اروپا خیلی جدی و خیلی عمیقتر سعی کردند قبول کنند که اصلاً احتمالاً در نظریه مشکلاتی وجود داشته که باید رفع شود؛ ارتدوکسها معمولاً اینها را چیزهایی مقطعی و بیاهمیت میدانند و خیلی توجهی به این پرسشها نمیکنند.
نکتهٔ دیگر اینکه در جاهایی که کشورهای کمونیستی به وجود آمد اصلاً اوضاع خوب نبود: به هیچ مدینهٔ فاضلهای نرسیدیم؛ همهجا حکومتهای استبدادی وحشتناک به وجود آمد و مردم ناراضی بودند، در حالی که در کشورهای سرمایهداری روزبهروز به نظر میآید مردم راضیتر میشوند. اینها مبدأ حرکت مارکسیسم غربی و مکتب فرانکفورت است؛ و دفعهٔ قبل اشارهٔ مختصری کردم که چگونه این هژمونی را مثلاً آنتونیو گرامشی مطرح کرد.
و دولت میتواند با استفاده از ابزارهای روبنایی ذهنیتها را تغییر بدهد، مثلاً فاشیسم و ناسیونالیسم را تبلیغ کند و باعث شود آحاد مردم به آگاهی طبقاتی نرسند. تصور مارکس این بود که دنیا که همینطور پیش میرود، طبقهٔ کارگر به منافع خودش و به راهحلهایی که در جلوی خودش وجود دارد آگاه میشود و چون اکثریت را تشکیل میدهند، قدرتشان میرسد و مثلاً با انقلابی میتوانند سرمایهداری را از بین ببرند. ولی اصلاً این اتفاق نیفتاد؛ مجموعهای آگاهیهای کاذب در ذهن مردم به وجود آمد که بیشتر این مارکسیستهای غربی نتیجهٔ کار رسانهای و آن چیزی میدانند که به آن هژمونی میگویند: هژمونی فرهنگی یا هژمونی مثلاً با استفاده از نیروهای نظامی و هر چیز.
ولی ایدهٔ اساسی این است: در خود نظریهٔ مارکسیستی اشکالاتی وجود دارد؛ بیایید رفعش کنیم و صرفاً بهعنوان یک مسئلهٔ کوچک نگیریمش. ممکن است تحلیلهای مارکس از نظام سرمایهداری اصلاً غلط باشد و نظام سرمایهداری به آنطوری که مارکس فکر میکرد به بحران نرسد. طبعاً کسانی که اساساً با مارکس مخالفند اینطور نگاه میکنند؛ طرفداران نظام سرمایهداری و اقتصاد آزاد — که الان هم حداقل اکثریت دانشگاهها را تشکیل میدهند — اصلاً معتقدند کلاً تحلیلهای اقتصادی مارکس غلط است: سرمایهداری میتواند تا ابد روی پای خودش بایستد و به هیچ بحران خاصی نمیرسد. ولی واقعیت تاریخی این است که این قسمت را مارکس خیلی خوب پیشبینی کرده بود.
در سرمایهداری بحران ایجاد شد و همین الان هم بهطور مداوم، همانطور که مارکس تحلیل کرده، هر مدتی یک بار بحرانهای خیلی شدیدی به وجود میآید که سرمایهداری به نحوی مجبور است آنها را حل کند؛ مثلاً بحران انتهای دههٔ ۲۰، سالهای ۱۹۲۹ تا ۳۰، که تقریباً تبدیل شد به بحران جهانیِ جهان صنعتیشده — به نظر میآید خیلی شبیه همان پیشبینیهایی بود که مارکس دربارهٔ بحران، شاید نهایی، نظام سرمایهداری کرده بود. آنهایی که مارکسیستتر هستند، مثل مکتب فرانکفورت، اصولاً اینطور نگاه نمیکنند؛ معتقدند تحلیلهای اقتصادی مارکس همهاش درست است و نظام سرمایهداری این بحرانها را واقعاً در متن خودش دارد. منتها مهم این است که بفهمیم ایرادهایی که پیش میآید از کجاست. یک نکتهٔ اساسی، تمرکز روی این است که مارکس در این اشتباه میکند که مردم همینطور به آگاهی طبقاتی میرسند. اتفاقی که در اروپا و همه جای دنیا افتاد این بود که نظام سرمایهداری پیشرفت کرد، به بحرانهای خودش هم رسید، ولی طبقهٔ کارگر آگاهیِ اینکه حالا چه کار باید بکند را پیدا نکرد و به نحوی فریب تبلیغات و همان هژمونی را خورد و سراغ اهدافی غیرواقعی رفت که در جهت منافعش نبود. بنابراین اساس تحلیل این است — در بیشتر آدمهایی که در مکتب فرانکفورت هستند — که مدل موجود در نظریهٔ مارکسیستی دربارهٔ آحاد انسانها را اینطور نگاه کنید: بدون اینکه مارکس بخواهد خیلی با صراحت بیان کند، مدل مارکسیستی از انسان موجودی است که در درجهٔ اول به معیشت و مسائل اقتصادی خودش فکر میکند و اگر بتوانید آگاهش کنید که در اثر چنین حرکتهایی به معیشت و وضع اقتصادی بهتر میرسد، با شما همراه میشود؛ به نوعی مدل مارکسیستی از انسان مدلی خیلی عقلانی است: آدمها موجودات مرعوبی هستند و میشود آنها را به منافع خودشان آگاه کرد و در جهت منافع خودشان حرکت میکنند، و این منافع اصولاً تمرکز دارد روی مسائل اقتصادی و معیشتی.
و علت اینکه این را میگویم و روش تأکید میکنم این است که یکی از مهمترین مشکلاتی که معمولاً با واردکردن نظریههای روانکاوانه در مارکسیسم یا هر نظریهٔ جامعهشناسانهٔ دیگر وجود دارد، ادعای مخالفانِ این کار است که اصولاً روانکاوی دیسیپلینی است که آسیبشناسی فردی میکند: اولاً دیدگاهش آسیبشناسانه است، یعنی موجودات غیرعادی و آنرمال را بیشتر بررسی میکند، در حالی که اکثریت مردم نرمالاند؛ بنابراین دیدگاه روانکاوانه خیلی به درد نمیخورد. ثانیاً بهشدت حرکتش فردی است. اینکه فکر کنیم جامعه مثل جعبهای است که در آن یکسری اشیا ریختهاند و هر کدام خاصیت خودش را دارد — جامعه اینطور نیست؛ جامعه برآیند سادهٔ آدمهایی که در آن هستند نیست؛ خودِ کنارِ هم بودن، ویژگیهای جدیدی ایجاد میکند، غیر از اینکه جمع جبری خاصیت آدمهای آنجا خاصیت کل اجتماع باشد. بنابراین فردیبودن روانکاوی و جنبهٔ آسیبشناسانهٔ دیدش و اینکه مخصوصاً در نظریهٔ فروید میکوشد حالت فروکاستی به بیولوژی داشته باشد — معتقدند ما خیلی چیزها را از دست میدهیم اگر بخواهیم جامعهشناسی را به مثلاً روانکاوی و بیولوژی فروبکاهیم.
آنچه میخواهم در دفاع از این کار بگویم — و به نظر من مهم است — این است: واقعیت این است که شما نمیتوانید بحثها و تحلیلهای جامعهشناسانه دربارهٔ پدیدههای اجتماعی یا پیشگوییهایی داشته باشید و مدلی از انسان در ذهنتان نباشد. ممکن است مارکس در کتابهایش رسماً ارائه نکرده باشد که مدل من از انسان چیست؛ ولی وقتی آثار مارکس را میخوانید و پیشگوییهایش را میخوانید، متوجه میشوید به هر حال دیدگاهی دارد دربارهٔ اینکه افراد چگونه زندگی میکنند و چگونه تصمیم میگیرند؛ در چه وقتی مردم تصمیم میگیرند انقلاب کنند یا نکنند؟ چگونه آگاه میشوند؟ یعنی محال است دربارهٔ جامعه بحث کنید و بیسش دیدگاهی — هراندازه ساده و ابتدایی — دربارهٔ انسان نباشد. من روی این تأکید میکنم که مارکس مدلی از انسانها در ذهن خودش دارد: به منافع اقتصادی و معیشتی خودشان فکر میکنند و اگر آگاه شوند که چه حرکت و چه تغییراتی میتواند آنها را به منافعشان برساند، داوطلبانه وارد آن تغییرات میشوند، ولو اینکه ممکن است انقلابکردن خطرات فردی داشته باشد.
این یک احساس است و اینکه اصولاً مارکس به نظر میآید خیلی امیدوار بود که انسانها معقول رفتار میکنند؛ انگار محاسبه میکنند و اگر جایی نفعشان هست، تشخیص میدهند و در جهت نفع خودشان حرکت میکنند. بیشترین ایدهای که در مارکسیسم غربی وجود دارد — جایی که اشکال هست و باید تصحیح شود — اینجاست: اینکه آدمها اینطور رفتار نمیکنند. جنگ جهانی اول و دوم به مردم اروپا نشان داد که مردم اصلاً معقول نیستند. کدام یک از این دیوانهبازیهایی که مردم اروپا درآوردند بر اساس عقل و منطق و منافعِ — نمیدانم — معیشتی بود؟ مگر آدم برای منافع معیشتی خودش وارد جنگی میشود که نصف مردم کشته شوند؟ کشوری مثل لهستان — که البته قربانی جنگ جهانی دوم بوده — بیشتر از نصف جمعیت خودش را در جنگ جهانی دوم از دست داد؛ ۲۰، ۳۰ درصد آلمانها کشته شدند، ۳۰، ۴۰ درصد هم روسها کشته شدند. جمعیت لهستان — فکر میکنم؛ الان یادم نیست ارقام دقیقاً چیست — از ۵۰ میلیون به ۱۵ میلیون؛ وحشتناک است. در مورد لهستان اطلاعات دارید؟ من میدانم که بیشتر از نصف مردم لهستان در جنگ جهانی دوم کشته شدند؛ راستش آمار لهستان را واقعاً به یاد ندارم، فقط میدانم نزدیک ۶۰ درصد مردم لهستان کشته شدند. این رفتارها منطقی نیست. هیچیک از رفتارهای مردم — واردشدن در احزابی که گرسنه بودند و در ایتالیا همه فاشیست شدند — عقلانی نبود؛ در حالی که فاشیسم حزبی وابسته به جوامع سرمایهداری و بورژوازی ایتالیا بود. ولی چرا؟ برای اینکه احساسی در مردم ایتالیا به وجود آمده بود که اگر دنبال موسولینی راه بیفتند، ایتالیا دوباره آن عظمت روم باستان را پیدا میکند؛ حسی اینطور در فاشیستها وجود داشت که پیروی از موسولینی ما را به اینجا میرساند. آلمانها همینطور دنبال مجد و عظمت گذشتهٔ خودشان بودند و به هیچوجه رفتارهای معقول و حسابشدهای از خودشان نشان ندادند. به نظر میآید کلاً مدل مارکسیستی از انسان — که مارکس به آن تصریح نمیکند ولی به هر حال مدلی وجود دارد — همان مدلی است که کار نمیکند.
بنابراین خیلی بدیهی است که با فروید بکوشیم این مدل سادهٔ ناکارآمد را تکمیل کنیم. جلسهٔ قبل خیلی مختصر به مارکوزه اشاره کردم و الان میل ندارم دوباره کاملش کنم یا تکرارش کنم؛ بعضی از حرفهایش خیلی ارزش دارد، ولی به هر حال من خیلی احساس همدلی نمیکنم. حرفهای اساسی مارکوزه این است که چرا پیشبینیهای مارکس درست از آب درنیامد؟ برای اینکه وارد دوران جدیدی از تاریخ شدیم: سرمایهداری موفق شده آنقدر کالا تولید کند و معیشت حداقل مردم را تضمین کند که دیگر مردم بر اساس منافع معیشتی خودشان تصمیم نمیگیرند؛ وارد دورانی شدهایم که جنسیت مثلاً نیاز مبرمتری برای مردم مطرح میشود تا خور و مسکن و معیشت. بنابراین آن پیشگوییهای مارکس دیگر درست درنمیآید؛ باید به نوعی انقلابهای جنسی فکر کنیم و به تغییرات ساختاری در خانواده فکر کنیم. اینها ایدههایی است که مارکوزه روی آنها کار کرده؛ اینکه صرفاً به مسائل اقتصادی فکرکردن و زیربنا را اقتصادنوشتن دیگر درست نیست. این به نحوی همدلی با فروید است، برای اینکه فروید هم کاملاً مسائل جنسیتی را بر همه چیز اولویت میدهد؛ بنابراین مارکوزه هم معتقد است ما الان در دورانی هستیم که انگار دوران فرویدی است. میخواهم — این مقاله را کمی بیشتر بحث کرده باشم — مختصری دربارهٔ اریک فروم صحبت کنم که دفعهٔ قبل اشاره کردم بیشتر کتابهایش به فارسی موجود است؛ یعنی میتوانید مطالعهٔ خیلی کاملی از آثار فروم داشته باشید؛ حتی مقالههای مهمی دارد که ترجمه نشده، ولی کتابهایش اکثراً هست و مقالهها اکثراً در این زمینه پیدا میشود. فروم در مکتب فرانکفورت است و از جهتی قرینهٔ مارکوزه است: همدلیاش با مارکس بیشتر است و نسبت به فروید حالت تجدیدنظرطلبی دارد؛ اصولاً عقایدش بیشتر مارکسیستیاند تا فرویدیستی.
شاید دلیل این حالتش نسبت به فروید این باشد که واقعاً روانکاو آدمِ خیلی صاحبنظری است و بهراحتی به خودش اجازه میدهد که در دیدگاههای فروید دست ببرد و چیزهایی را جابهجا یا حذف کند یا چیز دیگری جانشینش کند. در واقع خودش به نوعی نظام روانکاویای به وجود آورده و چون سالهای سال تجربهٔ روانکاوی داشته، کاملاً واقعیت این است که آدم مستقلی است و اینطور نیست که مثل کسی که از بیرون آمده، فروید را خوانده و شیفتهاش شده باشد؛ در نظام فرویدی کار کرده. الان اگر کتابهای روانکاویِ بعد از فروید را مطالعه کنید همیشه اسمی از فروم برده میشود؛ چون جدا از آن بحثهای داخل مکتب فرانکفورت، مستقلاً بهعنوان روانکاو ابداعات خیلی خوبی داشته است.
مثلاً یک اصطلاح خیلی معروف که الان بهشدت متداول است — نمیدانم شنیدهاید یا نه — سادومازوخیسم، که ترکیبی از سادیسم و مازوخیسم است و مکانیسمش چگونه کار میکند، اولین بار توسط فروم مطرح شده؛ و خیلی کارهای دیگر هم. از نظر اصولی شاید اولین کسی بود که میکوشید الگویی از کمال داخل نظام فرویدی به وجود بیاورد؛ چون در نظریهٔ فروید واقعاً این نقص به نظر میآید که آدم نرمال و آدم کمالیافته اصلاً معنی ندارد: همهٔ آدمها در نظام فرویدی و همه چیزهایی که در جهان هست به نحوی حالت بیمارگونه دارد. فروم بهشدت اعتقاد داشت که وضعیتی نرمال و وضعیتی کمالیافته برای انسان مستقر هست و در نظریات خودش این را استفاده میکرد. به هر حال از نظر روانکاوی آنقدر قوی هست که بهراحتی ادعای تجدیدنظر در عقاید فروید میکرد. در مقالهٔ دوم این شمارهٔ «ارغنون» فکر میکنم بیشترین حجم به فروم اختصاص دارد. اشارهٔ مختصری میکنم به کارهایی که انجام داده و کمی هم وارد بحثهای دیگر میشویم.
یکی از حاضران: اصلاً تودهٔ مردم را نگاه کنید در جنگ جهانی دوم؛ ممکن است بگویید سیاستمدارها به نحوی عقلانی رفتار میکنند و نشستند، ولی در واقع تودهٔ مردم دارند میجنگند. تودهٔ گرسنهٔ کشورهای اروپایی را نگاه کنید: به فکر غذا خوردن ندارند، ولی رفتهاند فاشیست شدهاند و به نحوی دارند کار میکنند؛ مثلاً جنایتهای وحشتناک دارند انجام میدهند. اینکه هزاران هزار نفر را بکشم به نحوی عقلانی باشد برای اینکه ممکن است من به منافع بیشتری دست پیدا کنم — واقعاً این تصور را نمیشود عقلانی گذاشت. عقلانیت این است که مردم این دنیا بنشینند بگویند ما یک کرهٔ زمینی داریم و در آن زندگی میکنیم و به بهترین وجه چگونه میتوانیم زندگی کنیم؛ نه اینکه به تمام دنیا اعلام جنگ کنم، بجنگم، حرف از این بزنم که یک نژادی باید از بین برود، حرف از این بزنم که نژاد من برتر است، و اینکه مثلاً ایتالیا هویتی دارد که من باید زیر پرچمش باشم. اینطور نبوده که مردم ایتالیا بروند بجنگند برای اینکه به منافعی دست پیدا کنند؛ نوعی احساس تقدس نسبت به تاریخ خودشان، جغرافیای خودشان، پرچم خودشان — چیزهای خیلی خیلی چرند و پرند واقعاً.
تبلیغات فاشیستی هم — سومین مقالهٔ این نشریه هم مقالهٔ خیلی ساده و خوب و جالبی از آدورنو دربارهٔ تبلیغات فاشیستی است — افتضاح است؛ یعنی اصلاً عقلانیتی در آن نیست، واقعاً یکسری تحریک احساسات و چیزهای خیلی خیلی ابتدایی است و به قول آدورنو خیلی تکراری است: تمام تبلیغات فاشیستی دنیا را جمع کنید، میبینید چند عنصر سادهٔ تکراری است؛ اینطور نیست که خیلی هوشمندانه باشد. اینکه تودهٔ مردم، میلیونها نفر، دنبال چنین حرفهایی راه بیفتند، واقعاً عکسالعمل عقلانی حساب نمیشود.
که دنیا در نیمهٔ اول قرن بیستم دچار نوعی حالت بیعقلی خیلی خیلی حاد شد، فکر میکنم در اروپاییها جای شک نیست. ما ممکن است از دور نگاه کنیم و آن فجایع را ندیده و احساس نکرده باشیم؛ اینکه این احساس که همه دیوانه شده بودند — آلمانیها هم دیوانه شده بودند، ایتالیاییها هم، هر مردم اروپا لااقل به حالتی جنونی رسیده بودند — فکر میکنم جز بدیهیات است؛ مخصوصاً برای آدمهای مکتب فرانکفورت که همه آلمانیاند.
واقعاً ملت آلمان به جنون رسیده بودند. یکی از مشکلات این است که وقتی جنگ تمام شد، آن تهییجی که بوده واقعاً مثل اینکه از بین رفت و به عقب نشست و دیگر نمیدانست چگونه خودش را توجیه کند که این چه کارهایی بود که ما کردیم؛ مثل آدمهایی که از خواب بیدار شدهاند. همین الان آلمانیها آن مشکل را واقعاً دارند؛ آدمهایی هستند، همگی زندهاند و در آن زمان جزو مثلاً سربازان بودند. شما روایتهای جنگ جهانی را معمولاً از طرف آمریکاییها و انگلیسیها شنیدهاید؛ بد نیست اگر بعضی از این ادبیات یا مثلاً فرهنگ و سینمای خود آلمان را ببینید که از داخل آلمان روایت میکند: همهٔ مردم آلمان طرفدار هیتلر بودند، مطلقاً؛ یعنی اصلاً اینطور نبوده که با فشار و زور باشد؛ در موقعیتی که آلمان در ماههای آخر جنگ داشت فروپاشی میشد، بچههای ۱۲، ۱۳ ساله هم ثبتنام کردند که داوطلبانه بروند بجنگند، به تشویق خانوادههایشان؛ یعنی اصلاً اینکه یک وظیفهٔ مقدسی است که همه باید برای پیشوا بروند بجنگند و این حرفها، یک دیوانگی است دیگر، واقعاً. حداقل متفکرهای آلمان این حس را دارند که باید بتوانند این جنون را به نحوی توجیه کنند — اینکه مردم آلمان و ایتالیا دچار جنون شده بودند.
یک دیدگاه خیلی سیاه در مکتب فرانکفورت نسبت به جهان در قرن بیستم وجود دارد؛ خیلی سیاه، شاید حتی تا حد افراط، به دلیل اینکه آنجا زندگی کردهاند. مکتب فرانکفورت در دههٔ سی اجباراً تقریباً همهشان یهودی بودند؛ مجبور شدند آلمان را ترک کنند، رفتند آمریکا و بعد از جنگ دوباره به آلمان برگشتند. یعنی در آن دوره که داشتند فرار میکردند، چیزهایی در آلمان دیدند که تا آخر عمر ذهنشان را مشغول خودش کرد که چرا مردم اینطور شدند.
شما خودتان را بگذارید جای یک مارکسیستی که هر روز منتظر است سرمایهداری به آخرش برسد — بحران دههٔ سی، آخر دههٔ بیست و سی که پیش آمده — الان که کارگرها انقلاب مارکسیستی کنند و ما به حکومت کمونیستی خیلی خوب برسیم، یکدفعه اینها مثلاً کارهای احمقانهٔ عجیب و غریبی کردند؛ همه رفتند آن طرف و پیرو پیشوا شدند. این یعنی چه؟ این مشکل اساسیای است که باید توجیه شود. کل مکتب فرانکفورت میشود گفت برای همین تشکیل شده و همین کار را میکند: رفتارهای عجیب و غریب جماعت اروپایی، مخصوصاً آلمانی، را در طول جنگ جهانی اول و دوم به نحوی تخمین کند و با ایدههای مارکسیستی سازگار کند — که خیلی سیاه نگاه میکنند.
نه، منظورم این است که غیر از اینها هم در این زمان میبینید؛ خیلیها اینطور نگاه میکنند که اصلاً اینطور نیست. هایدگر در زمانی که هنوز با اینها بود اینطور نگاه نمیکرد؛ ولی بعداً دیگر فکر نمیکنم در دورهٔ قبل همدل بوده باشد؛ همین یعنی عاقلان هم به نحوی دیوانه شده بودند، حالا به هر حال. میگوید نژادپرستی چه توجیه عقلانی میتواند داشته باشد؟ خیلی سخت است. حالا کاری ندارم به اینکه اینها اینطور نگاه میکنند؛ ممکن است واقعاً به دلیل یهودیبودنشان، رفتار را غیرعقلانیتر از آنچه بوده ببینند و فکر میکنم کلاً دیدگاهشان نسبت به جهان سیاهتر از آن چیزی است که شاید واقعاً باید باشد؛ نه اینکه یک تجربهٔ وحشتناک شخصی را از سر نگذرانده باشند؛ ما شنیدهایم آنجا چه اتفاقی افتاده، اینها واقعاً همان لحظهها آنجا بودند.
اریک فروم آدمی است که — بگذارید تصویر کلی فکرش را برایتان بگویم — مرکز تفکرش این است با شدت: الان حرفی زدهام که مردم بیایند فکر کنند ما موجوداتی هستیم، در کرهای زندگی میکنیم و بهترین شیوهٔ ممکن چگونه میشود زندگی کرد و به سعادتی رسید. بهشدت خوشبین است به اینکه امکان یک جور زندگی فوقالعاده خوب در کرهٔ زمین وجود دارد؛ خیلی از متفکران قرن بیستم اصلاً اینطور نگاه نمیکنند، با خوشبینی نگاه نمیکنند که امکان چنین چیزی وجود دارد. فروم به نحوی — از نظر، بهطور ایدهآلیستی، بهصورت یک آرزو — حس خیلی عمیقی نسبت به برقراری صلح جهانی و به وجود آمدن نظامهای بینالمللی دارد.
خیلی از ایدههای این شکلی در ذهن اوست؛ ممکن است در همین مقاله اشاره کند که شاید این ایدهها نتیجهٔ تعالیم خاص یهودیه که در دورهٔ نوجوانی و جوانی به آن خیلی اعتقاد داشته؛ به شاخهای از این فرقههای یهودی گرایش پیدا کرده بود که شدیداً چنین احساساتی در خودشان دارند. به عقلانیت بشر واقعاً معتقد است؛ یعنی احساسش این نیست که بشر اصولاً موجود بیماری است — نسبت به فروید خیلی به ذات بشر خوشبینتر است؛ احساس اینکه انسان میتواند رشد کند و به کمال برسد را واقعاً دارد. اینها تفاوتهای خیلی عمیقی است که میان دیدگاه فروم و دیدگاه فروید وجود دارد. و در عین حال نسبت به مارکس خیلی متعهد است؛ یعنی واقعاً — حتی نسبت به آدورنو یا مارکوزه، که مارکوزه که هیچ — به نظر میآید تعهد بیشتری نسبت به عقاید مارکسیستی دارد؛ با اینکه خودش روانکاو است و طبعاً یک آدم روانکاوی که اساساً در دیسیپلین فرویدی تربیت شده باید فروید را بزرگترین متفکر جهان بداند، با صراحت مارکس را خیلی بزرگتر و غیرقابلمقایسه با فروید میداند بهعنوان متفکر. بنابراین اساس اصلاحاتی که انجام میدهد بیشتر در دیدگاههای فروید است و میکوشد فرضهای عقلانیای را که مارکس دربارهٔ طبیعت بشر کرده نگه دارد و همچنان مارکسیست باقی بماند؛ این دقیقاً در تضاد با دیدگاه مارکوزه است که به نظر میآید بیشتر به فروید متعهد است تا به مارکس.
یکی از حاضران: ببخشید من سوالی داشتم که فکر میکنم به دو طرف مربوط میشود؛ یکی همین دیدگاههای فروم و یکی هم دیدگاههای مارکس. فکر میکنم باید چیزی به نام کمال را هم در نظر بگیریم؛ طمع ممکن است پیشبینی ما را با عقلانیت مردم درست درنیاورد: همین طمع باعث میشود آدمها منفعتطلب شوند و طمع میتواند عوارض غیرعقلانی داشته باشد — همهٔ ویژگیهای منفی اخلاقی یا روانی ممکن است پیامدهای غیرعقلانی داشته باشند — ولی مارکس و مثلاً فروم بر عقلانیت بشر حساب میکنند.
نه اینکه طمع نیست: من الان طمع دارم، آدم طمعکاری هم هستم؛ شما هم همه طمعکارید؛ ولی اگر مورد تهاجم قرار بگیریم، موقتاً هم شده با همدیگر متحد میشویم. مارکس هم نمیخواهد بگوید این کارگرهایی که میخواهند انقلاب کارگری راه بیندازند همه به اوج مثلاً روحانی رسیدهاند و این کار را میکنند؛ نه: دشمنی به نام سرمایهداری دارند؛ طبقهای دارد آنها را غارت میکند؛ اینها بر ضدش میجنگند و سرنگونش میکنند و به نظام بهتری میرسند. اینکه ویژگیهای منفی در بشر هست، ولی اساس این است که بشر به نحوی عقلانی رفتار میکند.
و در پاسخ به پرسش اینکه چرا این ویژگیها در دوران مدرنیته از بین نمیرود: از دیدگاه مارکسیستی انقلاب کارگری در جهت این پیش میرود که نظام سرمایهداری — یعنی شیوهٔ تولید و نحوهٔ مالکیت ابزارهای تولید — تغییر کند و مثلاً به دورهای برسیم که ابزار تولید مالکیت عمومی دارد؛ و این خودبهخود بعداً همهچیز را عوض میکند: آن طمع و آن ویژگیها. مارکس به نحوی ایدهآلیستی احساسش این است که در نظام کمونیستی خیلی از این مشکلات شخصی هم به نحوی برطرف میشود، به دلیل اینکه به جایی رسیدهایم که بشر از نظر زیرساخت اقتصادی و زیربنایی به نهایت تکامل رسیده است.
طمع وقتی معنی دارد که بتوانی مالکیت خصوصی داشته باشی؛ ابزارهای تولید را هی تولید کنی و مال خودت باشد؛ زمین را مثلاً مال خودت بدانی. وقتی این چیزها در نظام اجتماعی برطرف شد، دیگر نیست و خودبهخود این طمعکاریها و آسیبهایی که میرسانند به حداقل میرسد. کمی حالت ایدهآلیستی وجود دارد که واقعاً ترمیم زیرساختهای اقتصادی و زیربناها باعث میشود این ویژگیهایی که خیلی از آن نگرانی دارید به نوعی مهار شود و جامعهٔ کمونیستی پایدار است؛ اینطور نیست که به دلیل اینکه آدمها — نمیدانم — ویژگیهایی دارند از بین برود؛ برای اینکه اگر ایدهٔ اینکه زیربنا ساختار اقتصادی است را قبول کنید — که همین حرف را میزنید — اگر قبول کنید همهٔ آن چیزهای فرهنگی و روانی که در بشر میبینید نتیجهٔ نحوهٔ معیشتشان در یک ساختار اقتصادی است، بعداً قبول میکنید که اگر این ساختار به معقولترین شکل ممکن دربیاید، مردم هم احتمالاً به نحوی معقول رفتار میکنند و به حالت پایداری میرسیم؛ دیگر یک آدم نمیتواند با طمعکاری و تبلیغات و اینها بیاید مثلاً جنگهای بیهوده راه بیندازد.
و در پاسخ به نکتهٔ فروم: من این چیزی را که میگویید اصولاً قبول دارم، ولی این را همیشه در نظر بگیرید که مارکس در دورانی زندگی میکرد که به آن معنایی که ما الان میبینیم نه رسانهای وجود داشت و نه امکان تبلیغات و فرهنگسازی؛ یعنی اینکه نظام سرمایهداری از آن فوقالعاده موفق است برای اینکه هر مشکلی که برای خودش پیش میآید میتواند با فرهنگسازی و با تبلیغات — و کارهایی که خیلی هم جنبهٔ اقتصادی ندارد — عکسالعمل نشان دهد و خودش را حفظ کند؛ این امکان در زمان مارکس وجود نداشت. مارکس واقعاً این احساس را داشت که همیشه به نحوی تبلیغ پیش میرود: اینطور نیست که مثلاً اصلاً تلویزیون در خانهتان باشد و بتوانید طبقهٔ کارگر را با تبلیغات بمباران کنید؛ طبقهٔ کارگر آن موقع روزنامه منتشر میشد ولی روزنامه نمیخواند؛ مدرسه نرفته بود که بخواهد در نظام آموزشی تأثیر بگیرد. بنابراین خیلی چیزی که مارکس از کارگر در ذهنش بود موجودی بود که طبیعی رفتار میکند؛ ذهنش جزء کوچکی از زندگیاش را تشکیل میدهد؛ واقعیتها را میبیند و خلاصه وقتی به جایی رسید که خودش و زن و بچهاش از گرسنگی دارند میمیرند، میریزد در خیابان. یعنی اینطور نیست که برود با پرچم ایتالیا مثلاً در لیبی بجنگد — که این اتفاق افتاد.
برای اینکه در آن دوران — دورانی که سرمایهداری به بحران رسید — و این را کلاً از دیدگاه شخصی خودم میگویم: یکی از مشکلات مارکس این است که پیشبینی درستی از شدت تحولات تکنولوژیک نداشت؛ اصلاً متوجه این نبود که ممکن است همین نظام سرمایهداری به دلیل آنقدر پیشرفت سریع تکنولوژی همهٔ مردم به رفاه برسانند؛ یعنی تولید راحت شود. اصلاً مارکس نمیتوانست تصور کند که ممکن است سرمایهداری به دورهای برسد که نیازش به کارگرها کم شود، بتواند همهچیز را مکانیزه کند، با ربات همهچیز را کنترل کند، و بنابراین طبقهٔ کارگر اصلاً به آن صورت تحت استثمار هم نباشد و فراوانی هم باشد: اینقدر تولیدات زیاد شود به دلیل اینکه دانش و تکنولوژی گسترش پیدا کرده که آن وضعیت فاجعهای که مارکس فکر میکرد طبقهٔ کارگر دچارش میشود اصلاً پیش نیاید. واقعیت را همین الان در آمریکا نگاه کنید — تحولات دیگر هم وجود دارد ولی به نظر من اصلاً مارکس نه دربارهٔ رسانهها و فرهنگسازی و نه دربارهٔ تکنولوژی تصوری نداشت: رادیو به وجود میآید، تلویزیون به وجود میآید. تلویزیون چیز وحشتناکی است؛ اگر مارکس میدانست چیزی به اسم تلویزیون وجود دارد، قطعاً در همهٔ حرفهایی که زده بود تجدیدنظر میکرد: اینکه هر شب در خانهات بروی و ارگان طبقهٔ حاکم را نگاه کنی، اخبار را از همان — به اصطلاح مطابق با میل آن — بشنوی، فیلمهایی را که آن ساخته با نهایت لذت ببینی، بخندی و گریه کنی در حالی که همهاش به نحوی ممکن است بازی باشد.
و در پاسخ به این پرسش که آن گرسنگی طبقهٔ کارگر چرا کمتر شده: جلسهٔ قبل نبودید؛ کمی در این مورد صحبت کردم. ارتدوکسها معتقدند این نتیجهٔ امپریالیسم است، یعنی استثمار کشورهای جهان سومی است که آنجا به وفور رسیده؛ ولی به نظر میآید پیشرفت تکنولوژی خودش مستقیماً وفور را به وجود آورده؛ به نظر میآید ممکن است تا چند دههٔ دیگر واقعاً دنیایی داشته باشیم که آدمی هم در آن به آن صورت گشنه نباشد.
اروپا الان بیمهٔ بیکاری دارد؛ اصلاً میتوانید بروید، طبقهٔ کارگر یا هرچه هستید، کار هم نکنید و به اندازهٔ معاشتان به شما میدهند؛ اگر هم میروید کار میکنید، میخواهید به زندگی لوکسی برسید؛ حداقل تأمین شده. من فکر میکنم کاملاً امکان این وجود دارد که تا ۲۰، ۳۰ سال آینده همهٔ دنیا این وضعیت را پیدا کنند؛ یعنی هیچ آدمی مشکل معاش به آن شکلی که مارکس فکر میکرد نداشته باشد؛ یعنی نظام جهانی به چنین شرایطی میرود به دلیل اینکه ما از نظر تکنولوژیک پیشرفتهای عظیمی کردهایم؛ چیزی که در مخیلهٔ مارکس هم نمیگنجید.
بگذارید ادامه بدهیم. تضاد نظرهایی که فروم با نظریهٔ فروید دارد خیلی خیلی بهتدریج اتفاق افتاده و رفتهرفته عمیق شده. فروم مخالف دیدگاههای آخر عمر فروید دربارهٔ غریزهٔ مرگ و اینجور چیزهاست: اینکه در ذات بشر نیرویی نابودگر و مخرب و غریزهای مرگ وجود دارد. اصولاً دیدگاهش نسبت به بشر حالت خوشبینانهتری دارد. توجیه فروید — به نوعی توجیهش از ظهور چیزهای عجیب و غریب مثل نظامهای فاشیستی و کورههای آدمسوزی و جنگهای جهانی اول و دوم در اروپا — از دیدگاه فرویدی این است که اینها ظهور غریزهٔ مرگاند: اینکه اصلاً نباید به بشر خیلی خوشبین باشید؛ مدل مارکس، این قسمتش اشتباه است که مردم بر اساس منافع خودشان خیلی عقلانی رفتار میکنند و مثلاً همهاش دنبال ایناند که زندگی و معیشت خوبی داشته باشند. نه: اصلاً در وجود انسانها نیرویی کاملاً مخرب وجود دارد؛ چه معیشت خوب باشد چه نباشد، این نیرو میتواند در شرایطی آزاد شود و بکشید، بدون اینکه به منافع خودتان فکر کنید؛ نابود کنید؛ تمدنی را که ساخته شده نابود کنید؛ مثل اتفاقی که در اروپا افتاد. بنابراین جنگها اصلاً اصالت دارند در ذات انسان: نوعی حس جنگ و مثلاً کشتن، تکهپارهکردن، آدمسوزاندن و از بین بردن تمدن وجود دارد. نظریهٔ فروید این جنبههای منفی و دیوانهوار قرن بیستم را با غریزهٔ مرگ بهراحتی میتواند توجیه کند: پرخاشگری و از بین بردن جزو ذات انسان است.
فروید در انتها با تأکید خیلی زیاد این را بیان کرده که نمیشود فقط فرض کرد اصل لذت — لذت بردن از زندگی — به این معنای مثبت باشد؛ فروپاشی همهچیز هم جزو اهداف ذاتی انسان است. بنابراین از دیدگاه فرویدی لازم است زحمت بکشیم که توجیه کنیم چرا آدمها میجنگند؛ حتی اگر هیچ بهانه و منفعتی وجود نداشته باشد، ممکن است جنگ پیش بیاید.
بگذارید به این اشارهٔ مختصری کنم به آدمی به نام کنراد لورنز که یکی از معروفترین رفتارشناسان حیوانات است. رفتارشناسی بخشی از جانورشناسی است و شاید از نظر تاریخی مهمترین آدمی که جزو بنیانگذاران رفتارشناسی است؛ آدمهایی که میرفتند متمرکز میشدند بر رفتارهای حیوانات مختلف و میکوشیدند قواعد و اصول و نحوهٔ رفتارشان را یاد بگیرند؛ انگار منطقی را که در رفتارشان هست مطالعه کنند. الان با توجه به امکان فیلمبرداری و اینها این بحثهای رفتارشناسی خیلی پیشرفت کرده؛ این کنراد لورنز واقعاً در آن دوره زندگی میکردند و میرفتند از نزدیک میکوشیدند حیوانات را مشاهده کنند. لورنز کتابی دارد که به فارسی هم ترجمه شده تحت عنوان «تهاجم» و آنجا بدون ارجاع به دیدگاههای فروید میکوشد شواهد زیادی ارائه کند که در همهٔ حیوانات نوعی غریزهٔ تهاجم وجود دارد و لازم نیست دلیلی وجود داشته باشد. میگوید مشاهداتم به من نشان داده که حیوانات در شرایط خیلی نرمال، بدون اینکه هیچ مسئلهٔ رقابتی وجود داشته باشد، هم با همدیگر میجنگند. من معتقدم انسانها هم همینطورند. واقعاً ارجاعی به فروید ندارد؛ من کتاب را کامل نخواندهام ولی تا آنجایی که در ذهنم هست اینطور نیست که کتابش در تأیید دیدگاه فروید نوشته شده باشد؛ شواهد خیلی زیادی از تجربهها را خودش میآورد و مثالی، اگر اشتباه نکنم، میآورد از درگیری گروههایی که برای رسیدن به قطب شمال یا قطب جنوب تلاش میکردند — میدانید چندین بار تلاش شد تا اینکه گروههایی قطب شمال و جنوب را فتح کردند.
او میگوید در این سفرها همیشه درگیری پیش آمده است میان آدمها، در شرایطی که زندگیشان در خطر است و در طبیعت بهسختی دارند بقای خودشان را تأمین میکنند — به گزارشهایی که خودشان دادهاند. این مثال خیلی خوبی از نظر من است: جایی برای درگیری نیست، هدف مشترک دارند، همه دارند با همدیگر همکاری میکنند، رقابتی وجود ندارد و این گروه به نظر میآید باید در اوج اتحاد باشد؛ ولی در این سفرها همیشه مشکلاتی از اینگونه پیش آمده است.
لورنز آخر آن کتاب پیشنهاد میکند — چون اینجور غریزهٔ تهاجم در ذات بشر و همهٔ حیوانات هست و ایدهٔ او این است که جنگها به اینسان پیش میآیند: یعنی هیچ مشکلی هم نباشد، همه جای دنیا هم رفاه باشد، همه به خوبی زندگی کنند، آخرش میبینید کشوری، قومی به قومی دیگر حمله میکند و انگار بهانهای گیر میآورد و کاری انجام میدهد — یکی از پیشنهادهایش این است که مسابقات ورزشی را برای خالیشدن این حس تهاجم ترویج بدهید؛ در دورانی این ایدهها را میداد و این کتاب را نوشته که هنوز به این اندازه که الان میبینیم ترویج پیدا نکرده بود. معتقد است مثلاً مسابقات ورزشی باعث میشود مقداری از این حس تهاجم تخلیه شود: همین که مثلاً تیم فوتبال ایران از تیم فوتبال آمریکا ببرد، این عصبانیتهایی که در این کشور وجود دارد تخلیه میشود. همین که آدمها میروند آنجا و — مثلاً — بدون اینکه خونریزی به معنای واقعی کلمه بشود رقابت میکنند: مثلاً در ورزشهای رزمی دارند همدیگر را کتک میزنند؛ به نوعی چیزی را انگار تخلیه میکنند؛ آدمهایی که تماشا میکنند هم تخلیه میشوند. بنابراین چون معتقد است در ذات موجودات زنده چنین غریزهای هست، میگوید خوب است آدمها آگاهانه بیایند مکانیسمهایی طراحی کنند که این تخلیه را مدیریت کند. اینها همدلانه نمیگویند که این نگاه لورنز درست است یا فروید درست میگوید، ولی به هر حال بیان میکنند که این هم ایدهای است مشابه غریزهٔ مرگ که از جای دیگری آمده — به ادعای لورنز از تجربه آمده، نه از دیدگاه تئوری. ولی فروم با این توجیهات بر اساس غریزهٔ مرگ اصلاً همدلی ندارد.
همان حس خیلی خوبی که میشود به جهان خیلی سالم و صلح و مثلاً رفاه جهانی رسید، واقعاً در فروم هست و در مارکس هم هست؛ واقعیت این است که شباهت فروم با مارکس اینجاست. مارکس هم کاملاً دیدگاه ایدهآلیستیای دارد که میشود به جهان خیلی خوبی رسید؛ نظریهٔ مارکسیستی واقعاً اینطور است: کاملاً حالت اتوپیایی دارد — میرسیم مثلاً به نظام کمونیستی که اوج تکامل بشریت است. اصلاً مارکس دیدگاه خیلی عجیبی دارد نسبت به این حس که همیشه در حال تکامل هستیم؛ میگوید عقبگرد نمیکنید؛ یعنی سیر کلی — برای اینکه از هگل گرفته است دیگر: هگل کاملاً دنیا را اینطور نگاه میکند، سیر مستمر به سمت عقلانیت؛ و اوج عقلانیت از نظر مارکس رسیدن به ساختار اقتصادی اجتماعی کمونیستی است: اقتصاد سوسیالیستی و جامعهٔ کمونیستی، آخرین و بهترین نوع پیادهشدن عقلانیت در جامعه است و به آن میرسیم؛ برای اینکه هگل اینطور نگاه میکرد: هگل دنیا را واقعاً در حال رشد میدید و این روحیهٔ هگلی در مارکس هست. فروم هم کاملاً اینطور نگاه میکند؛ فروم اینطور نگاه نمیکند که بهطور جبری میرسیم — انگار جبری تاریخی وجود دارد — ولی اصولاً امیدواری و حس خوب نسبت به اینکه چنین چیزی هست و میشود به آن رسید را به هر حال دارد.
در پاسخ به پرسش حاضری که گفت مگر مکتب فرانکفورت یهودی نیست: آری؛ همهٔشان یهودیاند: مارکوزه، هورکهایمر، آدورنو؛ اصلاً این مکتب فرانکفورت مکتب یهودیهاست؛ همهشان هم فرار کردند و غیر از مارکوزه بقیه برگشتند. یکی از فرقهای مارکوزه با فروم — این را دقت کنید — مارکوزه برنگشت: مارکوزه در آمریکا ماند — فکر میکنم در کالیفرنیا زندگی میکرد — و دید روزبهروز اوضاع بهتر میشود؛ بنابراین اصلاً کلاً ذهنش نسبت به اینکه انقلابی قرار است بشود جور دیگری شد؛ آنها در اروپا شاید هنوز آن امیدها را داشتند. و جالب است که نگاه مارکوزه که میخواست جور دیگری به انقلاب برسد، حرفهایش بیشتر در فرانسه گوش میشد؛ در آمریکا هم البته خیلی دانشجوها و اینها طرفدار عقاید مارکوزه بودند ولی مهمترین اتفاقات باز در اروپا افتاد؛ اتفاقهای مارکوزهای هم — اصلاً انقلاب آن شکلی هم — باز اروپاییها بیشتر دنبالش رفتند.
فروم بهتدریج با نظریهٔ لیبیدو — به معنای لیبیدوی جنسیِ فروید — مخالفت کرد. ببینید، یکی از مهمترین اختلافهای میان ایدهٔ مارکس نسبت به انسان و فروید اینجاست که فروید اساس انرژی و مثلاً هدف روانی را مربوط به مسائل جنسی میداند، در حالی که مارکس به نحوی معطوف به معیشت است: در واقع میان عمل جنسی و خوردن، مارکس انگار اولویت را با خوردن و زندهماندن و صیانت ذات میگذارد، در حالی که در فروید جنسیت و صیانت نفس اولویت دارد. و دقیقاً — به احساس من — فروید تحت تأثیر داروینیسم است؛ چون در دوران شکوفایی داروینیسم زندگی میکرد. داروین شاید اولین بار در تاریخ بشر است که رسماً بقای نسل را بر صیانت ذات ترجیح میدهد. در نظریهٔ تکامل چیزی وجود دارد که تمام روندهای بیولوژیک در جهت تکامل نسل است: آدمها مثل افراد هر نسلی از هر موجود زندهای، مثل مهرههایی هستند که در روندی خارج از اختیار خودشان بازی میکنند. این ایدهٔ خیلی عجیبی است در دیدگاه داروین: غرایز ما طوری تنظیم نشدهاند که من بهعنوان فرد بیشترین بهره را ببرم؛ غرایز طوری تنظیم شدهاند که این روند تکامل موجودات زنده به نهایت خوبی برسد؛ برای همین غریزهٔ جنسی و تولیدمثلکردن — که مربوط به نسل است — بر صیانت ذات اولویت دارد. فروید در چنین دیدگاهی است که غریزهٔ جنسی را بر صیانت ذات کاملاً اولویت میدهد: تمام انرژی روانی به سمت غریزهٔ جنسی است؛ انگار انسانها ماشینهایی هستند که ماشین تولیدمثلاند، بیشتر از اینکه ماشینهایی باشند که بخواهند خودشان را حفظ کنند.
از نظر نظریهٔ تکامل، تمام اتفاقهایی که در تبدیل انواع به همدیگر و تنازع بقا وجود دارد این است که موجودی که بهتر تکثیر پیدا میکند موفقتر است؛ ممکن است عمر کوتاهی داشته باشد و بقای کمتری، ولی وقتی خوب تکثیر پیدا میکند، بقای نسل تأمین میشود و اینها موجوداتیاند که میمانند. شما الان نگاه کنید چه موجوداتی در سراسر دنیا در حال انقراضاند: موجوداتی نیستند که نمیتوانند از خودشان دفاع کنند و صیانت ذات ندارند؛ موجوداتیاند که مشکل تولیدمثل دارند؛ مثلاً تعداد بچههایشان کم است یا اصلاً به نحوی وضع طبیعت طوری شده که تولیدمثل نمیخواهند؛ تمام موجوداتی که منقرض میشوند معمولاً به دلایل تولیدمثل منقرض میشوند. بنابراین فروید و مارکس اختلاف خیلی آشکار و عمدهای در دیدگاهشان نسبت به انسان دارند: فروید صیانت ذات را انگار در درجهٔ دوم اهمیت قرار داده. و فروم با این مخالفت میکند؛ فروم باز طرف مارکس را میگیرد: اینطور نیست که مثلاً لیبیدو جنسی باشد؛ انحصار لیبیدو در غریزهٔ جنسی را نفی میکند.
فروم با اینکه به ایدهٔ عقدهٔ ادیپ و آن مراحل رشد جنسی فروید — کلاً به آن مراحل رشد — علاقه دارد، معتقد است تأکید زیاد فروید بر مسئلهٔ ادیپ نتیجهٔ این است که خود فروید در نظامی پدرسالار بزرگ شده است. یکی از چیزهایی که فروید از جایی از عمرش بهشدت در عقایدش هست مسئلهٔ پدرسالاری و مادرسالاری است: نوعی حمایتکردن از جامعههای مادرسالار. در این مقاله اشاره شده که آشنایی فروم با آثار آدم معروفی به نام باخوفن باعث شد کاملاً این شیفتگی به اینکه جامعه میتواند مادرسالار باشد و جامعهٔ مادرسالار چه ویژگیهایی دارد معطوف به زندگی شود: احساسشان این است که جامعهٔ پدرسالار معطوف به مرگ است و جامعهٔ مادرسالار معطوف به زندگی؛ اینکه اصولاً اینتیپ — مثلاً جنگراهانداختنها و کارهایی که فاشیستها کردند — وقتی جنبههای مردسالارانه و پدرسالارانه غلبه میکند، این اتفاقها میافتد. بنابراین تأکید زیاد — نه اینکه اصلاً عقدهٔ ادیپ را به رسمیت نشناسد، ولی تأکید زیاد فروید را به نحوی نتیجهٔ تربیت پدرسالارانهٔ خود فروید میداند و مخالف است که اینقدر روی این مسئله تأکید شود. و همین که اشاره کردم یکی از مهمترین چیزهایی است که فروم به آن معتقد است: این حس ستایش نسبت به مادری؛ اینکه انسانها میتوانند مثلاً توسط حالتهایی که حالا در نظام یونگی به آنها حالتهای آنیمایی گفته میشود به جایی برسند که به همان صلح و آرامش جهانی برسند. ایدههای فروم از نظر خیلیها ایدهآلیستی است ولی به نحوی معطوف به این است که باید خیلی اساسی در منشهای زندگیشان از ابتدای کودکی تغییراتی داده شود تا بتوانند به جامعهٔ آرمانی برسند؛ نه اینکه همینطور ول کنیم مثلاً انقلابی بشویم و اینها — خیلی از این ایدهها از نظر فروم درست نیست.
یک ایدهای که در فروم هست و خیلی جالب است این است که فروم معتقد است میان این بحثهایی که میکند دربارهٔ صیانت ذات و غریزهٔ جنسی در مقابل همدیگر، این است که کدام یک اولویت دارد؛ و اینکه در واقع به نحوی معتقد است مدل مارکسی معتبرتر است. بگذارید بگویم همهٔ حرفهایی که میزنم حرفهای فروم نیست، ولی فکر میکنم نزدیکی به حرفهای فروم دارد.
یعنی الان واقعاً سند و مدرک ندارم، ولی کلاً حرفهای فروم در همین حال و هواست: شما فرق اساسی میان صیانت ذات و خوردن با صیانت نسل و غریزهٔ جنسی وجود دارد. غریزهٔ جنسی همانطور که فروید نشان داده بهشدت در معرض والایش میتواند قرار بگیرد؛ میتوانید تمایلات جنسی را به هر چیز دیگری تبدیل کنید: طرف میتواند برود هنرمند بشود، میتواند برود فاشیست بشود، میتواند هر کاری بکند و در همهٔ آن انحرافهایی که در ذهنش به وجود میآید یا کارهایی که انجام میدهد میتواند به نوعی به ارضای آن غریزهٔ جنسی خودش برسد؛ انگار نوعی حس انعطافپذیری نسبت به مسائل جنسی وجود دارد. فروید واقعاً اینطور نگاه میکند: غریزهٔ جنسی به هر چیزی ممکن است تبدیل شود.
بهشدت توسط فرهنگ میتوانید غریزهٔ جنسی را به سمت کانالهای دیگر منحرف کنید. این لیبیدوی جنسی، آنطور که فروید میگوید، خیلی قابل تنظیم است: میشود در کانالهای دیگر انداختش؛ میشود غریزهٔ جنسی را در مردان تبدیل به آدمکشی کرد مثلاً. ولی صیانت ذات اینطور نیست: خوردن، باید نان بخورید تا سیر شوید؛ دیگر نمیشود با تبلیغات گفت «تو — نمیدانم — برو جایش یک کار دیگر بکن». صیانت ذات ویژگیاش این است که چیز خیلی صلب و غیرقابل انعطافی است، در حالی که غریزهٔ جنسی را میشود با آن بازی کرد.
و دقیقاً ایدههای فروم این است که فروید با تأکیدش روی غریزهٔ جنسی راه باز میکند برای سرمایهداری: تمام کارهایی که سرمایهداری در قرن بیستم با هژمونی و تبلیغات موفق شده انجام دهد، همین انعطافپذیری غریزهٔ جنسی را هی به کانالهای مختلف انداخته و آدمها کارهای عجیب و غریب انجام دادهاند. اینطور نگاه کنید: فروید دارد به سرمایهداری کمک میکند؛ دارد راه نشان میدهد که چگونه میشود با استفاده از غریزهٔ جنسی آدمها را سرگرم کرد. راه غریزهٔ جنسی چیزی است که میشود از آن استفاده کرد و مردم را به اینور و آنور کشید؛ شما به آدمی بقبولانید که اساس زندگی جنسی است؛ این آدم علیه سرمایهداری انقلاب نمیکند؛ اصلاً دشمن خودش را سرمایهداری نمیبیند؛ ممکن است دشمنهای دیگری برای خودش پیدا کند و بشود از او هزار جور استفاده کرد. ولی مارکس درست میدید که نقطهٔ اصلی صیانت ذات است: غذا خوردن و تأمین معاش؛ و این چیز خیلی روشنی است. مقداری از ایدههای فروم اینطور است. فروم نسبت به فروید اصلاً احساس خوبی ندارد؛ فروید را به نحوی خادم بورژوازی میداند و معتقد است تئوریهای فروید در جهتی است که بعداً به سرمایهداری کمک میکند؛ و بنابراین بخشی از احساس انقلابیاش این است که انگار با برخی ایدههای فروید دارد مبارزه میکند. این کاملاً حالت تضادش را با مارکوزه نشان میدهد: مارکوزه هر چقدر بخواهید راحت از ایدههای مارکس صرفنظر میکند و فروم هم تا هر حدی راحت بر اساس نظریهٔ فروید ایراد میگیرد. برای این مخالفتش با لیبیدوی جنسی خیلی جدی است.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ والایش غریزهٔ جنسی: از دیدگاه فروید میتوانید غریزهٔ جنسی را با والایش تبدیل کنید به احساس هنری، لذتبردن از کار هنری، دیدن آثار هنری یا خلق آثار هنری؛ در این مورد والایش غریزهٔ جنسی میتواند به خلاقیت هنری منجر شود؛ شیفتگی نسبت به دانش، مثلاً فرض کنید، والایش غریزهٔ جنسی است؛ و عضویت در یک گروه و رهبری یک گروه یا کارکردن در گروهی تحت رهبری — که فروید خیلی تأکید دارد و در آن مقالهٔ سومی که اینجا هست خیلی جملهها از مقالههای خود فروید آمده — در گروه کاملاً لیبیدوی جنسی به نحوی مهار میشود و انگار به ارضایی میرسد. عضویت در یک گروه — نه رهبریکردنش، عضویت و تحت رهبری یک فرد بودن. جنبهٔ جنسیاش کجاست؟ برای اینکه این همان تکرار رابطه با پدر است: پیشوا در آلمان مثل پدر همهٔ آدمها؛ همهٔ آدمها به نوعی در زندگی خانوادگیشان در آن مرحلهٔ رشد جنسی که به حالت ادیپی میرسند از معارضه با پدر دور میشوند و خودشان را همانندسازی میکنند و به دلیل ترس از اختهگی و این حرفها — میتوانید در تحلیل فرویدی ببینید چرا اصلاً در آلمان اینقدر جریان اختهگی پیش آمد: میبینید این را بهطور سیستماتیک حکومت نازی انجام میداد؛ اینکه حس طردی از اختهگی انگار در تمام جامعه وجود دارد، موضوعش شده است. اینها ایدههای خیلی نزدیکی به چیزهایی است که فروید میگوید: اینکه پیشوا به نحوی جانشین پدر شده و مردم با همراهی با پیشوا به همان احساس امنیتی میرسند که یک بار در کودکی و در دوران بلوغ جنسی خودشان رسیده بودند.
یعنی کلاً ببینید: غریزهٔ جنسی، هر جا، از نظر فروید تمام تظاهرات تمدن و فرهنگ بشری به نحوی والایشیافته و تغییرشکلیافتهٔ لیبیدوی جنسی است؛ و از نظر فروم صیانت ذات این ویژگی را ندارد — خیلی صلب است — بنابراین نمیشود زیاد با آن بازی کرد؛ در حالی که با غریزهٔ جنسی میشود بازی کرد و الان در سرمایهداری — به نوعی در سراسر دنیا — مثالهای خیلی جالبی هست؛ در همان کتاب هم هست: سوءاستفادههای جنسی در تبلیغات برای کالاها. چند مثال خیلی جالب دارد در بخشهای مختلفش. اینها همه چیزهایی است که فروم میبیند: اینکه تفاوت خیلی اساسی میان این دو — شکل نگاهکردن به انسان — وجود دارد.
در پاسخ به پرسش حاضری که گفت از نظر شما بحثهای مارکس بیشتر به مخالفت با سرمایهداری میپردازد تا بحثهای فروید، و اینکه با تأکیدی که فروید بر غریزهٔ جنسی دارد خودبهخود تئوریهای مارکس به هم میریزد: ببینید، همهٔ مارکسیستها به نحوی معتقدند تئوری مارکس تئوری خاص و لایبخشی است؛ همین الان هم در دنیا اینکه مارکسیسم باید تبلیغ شود، در واقع آگاهیای که مارکس به انسانها داده همان آگاهیای است که منجر به انقلاب و به جامعهٔ آرمانی میشود؛ بنابراین هر تئوریای که بیاید و مبانی این را متزلزل کند، تئوری ارتجاعیِ سرمایهداری است. از نگاه فروم هم همینطور است. نه، من دارم دیدگاه فروم را میگویم. البته احتمالاً بد نیست از دیدگاه فروید به مارکس نگاه کنید: از دیدگاه فروید اگر به مارکس نگاه کنید، مارکس آدمی است که عقدهٔ ادیپش حل نشده؛ بنابراین در تضاد با پدر خودش به سر برده و اشتباهاً فکر میکند مردم هم همینطورند؛ یعنی اهل انقلاباند. مردم اهل انقلاب نیستند؛ مردم از موجود قدرتمندي که آن بالا هستند اصلاً خوششان میآید و تابعش میشوند. و میبینید که واقعاً مردم همینطورند. یعنی مارکس آدمی است که روشنفکر است، عقلانی فکر میکند و فکر میکند مردم هم همینطورند؛ مردم اصلاً عقلانی نیستند؛ مردم یا تابع ایگوی خودشاناند یا تابع سوپرایگوی خودشان؛ تودهٔ مردم اصلاً ایگو ندارند. من کمی جلوتر به این بحثها میرسم. از نظر فروید کل ایدههای مارکس از اساس اشکال دارد؛ برای اینکه حرفش دربارهٔ تودهٔ مردم خیلی دور از واقعیت است: تودهٔ مردم همانهاییاند که فاشیست شدند؛ فردا یک جنگ تمام شود، دوباره فاشیست میشوند؛ همین الان هم ممکن است فاشیست شوند، بسته به اینکه کی بیاید و چه بگوید و تلویزیون شب چه پخش کند. همین مردم آمریکا که خیلی خیلی مهد آزادی خودشان را میدانند، کیکلکسکلان و — نمیدانم — این پدیدههای عجیب و غریب نژادپرستی در آمریکا بیداد میکرده؛ چقدر سیاهپوستها را در ایالتهای جنوبی — یک رکورد وحشتناک از اعمال خشونت و تبعیض نسبت به سیاهپوستها وجود دارد.
در پاسخ به اشکال مارکسیها که آگاهی به وجود میآید و مردم مثل گله انقلاب نمیکنند: مارکس تأکید دارد که نتیجهٔ آگاهیبخشی، آگاهی است؛ نه اینکه مثل گله بروند مثلاً انقلاب کنند. انقلاب این آگاهی است: من آگاه میشوم که در چنین طبقهای هستم، آنها دارند مرا میچاپند، من باید به منافع خودم فکر کنم و بروم انقلاب کنم؛ این آگاهی طبقاتی است. نه اینکه من تئوری مارکس را به تکتک مردم یاد بدهم؛ حداقلش این است که مردم به چنین آگاهی برسند و بر اساس آگاهی حرکت کنند؛ نه اینکه یک آدمی بیاید — اصلاً حزب کمونیست، که ایدهٔ مارکس این بود که احزاب کمونیستی به وجود بیایند و رهبری طبقهٔ کارگر را، کسانی که آگاهی دارند، به عهده بگیرند — نه اینکه مردم را مثل گله، مثل آدمهای جماعت فاشیست در آلمان، با تبلیغات دنبال خودش بکشد. اصلاً مارکس اینطور نگاه نمیکند که اینطور میشود مثلاً انقلاب کرد. آنها هم معتقدند پروپاگاندا باید همراه با آگاهی به وجود بیاید. همهٔ مارکسیستها معتقدند به رسیدن به آگاهی طبقاتی، دادن آگاهی طبقاتی. خود مارکس هم مانیفست را نوشته دیگر: جریان — باید جریان سیاسی هم پشتیبانی کند. ایدهٔ مارکس این بود که من میگویم اصولاً بهطور جبری چه اتفاقهایی میافتد؛ ما روشنفکرانی که آگاه شدیم میتوانیم تسهیل کنیم و کمک کنیم؛ حزب کمونیست لازم نیست تشکیل شود، اگر نشود هم انقلاب کارگری میشود؛ ولی اگر تشکیل شود میتواند بهتر هدایت کند، رهبری کند و زودتر به نتیجه برسد. به هر حال ایدههای مارکسیستی اینطور نیست که مردم مثل گله بیایند انقلاب کنند؛ آگاهی به آنها داده میشود، منافع خودشان را میفهمند و با آگاهی وارد انقلاب میشوند و اگر این آگاهی نباشد، آن اتفاقهایی که بعدش میافتد اتفاق آرمانی نمیشود. هدف مارکس و همهٔ مارکسیستهایی که تبلیغ میکنند این است که مردم را به منافع خودشان آگاه کنند و به امکان انقلاب و رسیدن به جامعهٔ کمونیستی آگاه کنند؛ همهاش مسئلهٔ آگاهی است.
در حالی که سرمایهداری از نظر مارکسیستها در جهت تحمیق مردم تبلیغات میکند؛ دروغ به مردم میگوید؛ برنامههای تبلیغاتی درست میکند برای اینکه آگاهی واقعی را به مردم ندهد. مارکسیستها اینطور نگاه میکنند. یعنی فروم بهعنوان مارکسیستی نزدیک به ارتدوکس — ارتدوکس که قطعاً نیست: اگر در آن زمان از روسها میپرسیدید، حتماً کافر حسابش میکردند؛ نه اینکه برای جاهایی خلاصه ایرادهایی در دیدگاه مارکس نبیند. ولی از دید آدمهای ارتدوکس، تئوریهای فروید تئوریهایی است که آب به آسیاب دشمن میریزد. تا سالهای سال میبینیم در شوروی فروید ممنوع بود؛ کاملاً ایدههای بورژوازی حساب میشد؛ و با همهٔ آن تبلیغاتی که روسها روی پاولوف میکردند، اصولاً تئوری روانکاوی را مرتجعانه میدانستند و معتقد بودند باید از بین برود، و تئوریهای مثلاً تیپ پاولوف و رفتارگرایی را تئوریهای ماتریالیستی و مثلاً انقلابی میدانستند. معمولاً اینطور بودند؛ حتی نسبیت هم در شوروی ممنوع بود — این را من هیچوقت نفهمیدم که مشکل نسبیت اینشتین چه بود، ولی ظاهراً یک دوره ممنوع بود.
در پاسخ به پرسش دیگری — بگذارید از دید فروید دوباره مارکس را نگاه کنیم.
ببینید، فروید بیشتر کارهای مدرنیته را انجام میدهد؛ اما وقتی یک مشکل یا تضادی در جامعه هست، آنچه میگوید این است که این نظریاتش مختص همانهاست و در عین حال به همان فرایند سرمایهداری مربوط است. ببینید، وقتی شما تئوری دارید، یک تئوری درستِ مارکسیستی، آن تئوریای که مردم احتیاج دارند برای اینکه بهراحتی آیندهٔ خودشان را ببینند و در جهت درست حرکت کنند — حالا هر تئوری دیگری که مبانیاش یا نتایجش با مبانی و نتایج این تئوری ناسازگار باشد، باید از بین برود. نظریهٔ فروید، یعنی مدلی که فروید از انسان ارائه میدهد، با مدل مارکسیستی همخوانی ندارد. درست است؟
یعنی ببینید اینطور نگاه کنید: خود تئوری فروید از نظر فروم نتیجهٔ زندگی فروید و تجربیات فروید در نظام پدرسالار و سرمایهداری است؛ انگار مدلی ارائه میدهد که در آن نظام مثلاً فرض کنید آدمها — از نظر مارکسیستها در نظام سرمایهداری و از نظر فروم پدرسالار — فروم یکی از اولین آدمهایی است که خوشبختانه روی مفهوم پدرسالاری تأکید کرده. این فقط مسئلهٔ سرمایهداری نیست؛ یک چیز دیگر هم در کنار سرمایهداری هست. الان بهاصطلاح در نظریهٔ انتقادی جدید معمولاً انتقاد از مردسالاری و سرمایهداری با همدیگر است؛ نظام موجود جهان را نمیگویند نظام سرمایهداری، میگویند نظام سرمایهداریمردسالار؛ که خودش یک چیز است و یک مشکل اساسی است: پدرسالاری یا مردسالاری. فروم معتقد است مثل همهٔ مارکسیستها زندگی در نظام سرمایهداری آدمها را بیمار میکند، و فروم پدرسالاری را هم اضافه میکند: در نظامهای پدرسالار و خانوادههای پدرسالار آدمها مریض میشوند. از نظر فروم، فروید دارد این را مدل میکند و بهعنوان انسان ارائه میدهد: موجود مریضی را که در اثر ساختار اجتماعی مریض شده بهعنوان آدم معرفی میکند؛ در حالی که آدم این نیست. فروم احساس میکند موجود انسانی موجود سالمی است و زندگی خوبی هم میتواند داشته باشد؛ ساختارهای اجتماعیاند که مردم را مریض میکنند. بنابراین فروید دارد چیزی را مدل میکند که در واقع یک انسان بیمار است؛ بیماریاش هم نتیجهٔ زندگیکردن در یک نظام سرمایهداریِ پدرسالار است؛ مخصوصاً دیدگاه ادیپی نتیجهٔ این است که فروید در این نظام پدرسالار زندگی میکند.
و الا — مثلاً در این نظام مادرسالار، حالا اگر از نظر تاریخی هم واقعیت باشد — در این مقاله جملهٔ خیلی جالبی هست، چون من همیشه نسبت به فروم احساسی داشتم: تحقیقات تاریخی دربارهٔ وجود جوامع مادرسالار در یک دورانی — اوایل قرن بیستم — خیلی شور و هیجان ایجاد کرده بود، ولی اکثراً چیز از آب درنیامد؛ یعنی الان خیلیها با تمسخر یادشان میکند: اصلاً چنین چیزی در تاریخ نبوده است. من همیشه نسبت به فروم که اینقدر جذب این ایدهٔ جوامع مادرسالار شده احساس چیزی داشتم — مثل آدمی که خیلی دقت نکرده — برای اینکه در دورانی زندگی میکرد که دیگر این ماجراها کتمان شده بود؛ کمی سست شده بود؛ در دههٔ ۶۰ دیگر کسی به آن تحقیقاتی که حرف از جوامع مادرسالار میزد باور نداشت. جملهٔ خیلی جالبی از فروم در این مقاله خواندم که خیلی برایم جالب بود: رسماً تأکید میکند که اصلاً برای من مهم نیست که از نظر تاریخی چنین جامعهای داشتهایم یا نه؛ صرفِ آن توصیفی که از جامعهٔ مادرسالار به وجود آمده و اینکه امکان چنین چیزی وجود دارد، برای من مهم است. یعنی این همه حرفی که از جامعهٔ مادرسالار میزند، انگار دارد دربارهٔ یک امکان صحبت میکند؛ اصلاً از نظر تاریخی شده یا نشده برایش مسئله نیست.
به هر حال اینکه شما میگویید چه اهمیتی دارد که نظریهٔ فروید درست باشد یا غلط: اینها معتقدند این انحراف است. تو داری به مردم یاد میدهی که تو چنین موجودی هستی. مثل اینکه من — مثلاً فرض کنید — در جهان سرمایهداری آمده دستم را قطع کرده باشند و من بیایم تئوریای بنویسم که اصلاً انسان از اول دست نداشته؛ انسان همین است، موجود بیدست؛ در حالی که اینطور نیست. من دارم آسیبی را که نظام به وجود آورده در نظریهٔ خودم توجیه میکنم؛ بنابراین نظریهام ارتجاعی است؛ دارم آدمها را با دیدگاههای حاکم هماهنگ میکنم؛ بنابراین نظریهٔ فروید به نحوی بخشی از هژمونی سرمایهداری است — بدون اینکه به فروید پول داده باشند که این نظریه را بسازد. فروید در جامعه زندگی میکند و دیدگاه اجتماعیای هم ندارد؛ مردم را نگاه میکند و مدلی ارائه میدهد، در حالی که مردم ذاتاً اینطور نیستند؛ در این نظامی است که اینطور هستند. اینکه کلاً فروید دیدگاه اجتماعی جالبی نداشته واقعیت است. اصلاً مارکوزه بحث سادهای دارد که دفعهٔ قبل گفتم: بحث سرکوب اضافی. ببینید، فروید احساسش این نیست که اصلی به اسم اصل واقعیت وجود دارد و یک بخش عمدهٔ این اصل واقعیت، نظام خانوادگی و نظام اجتماعی و ساختار اقتصادی است؛ اصلاً فروید احساسش این نیست که این موجود انسانی با این اصل واقعیت برخورد میکند. مثلاً اینکه میگوید تمدن ضرورتاً سرکوب ایجاد میکند — مارکوزه حرف سادهای میزند: میگوید درست است، تمدن؛ من هم قبول دارم که ذاتاً بر اساس سرکوب ایجاد میشود، ولی نه اینکه هر ساختار اجتماعی به اندازهٔ خاصی سرکوب ایجاد کند و همه با هم مساوی باشند؛ اینکه من بخواهم با ایگوی خودم، همهٔ آدمها جمع شویم و بکوشیم این ساختار اقتصادی اجتماعی را به جایی برسانیم که حداقل سرکوب را داشته باشد — مثل نوعی بهینهسازی و کمینهکردن سرکوب. فروید خیلی استاتیک نگاه میکند: اولاً اصلاً ساختار اجتماعی را به آن شکل نمیشناسد؛ اینکه ویژگیهای آدمها در ساختار اجتماعی ممکن است از نظر روانی تغییر کند؛ و بعد هم اینکه اصولاً ایدههای انقلابی ندارد دیگر: میگوید واقعیتی هست، من باید خودم را سازگار کنم. اینکه من میتوانم — یکی از نقشهای ایگوی من میتواند این باشد که — این واقعیت را کلاً از بین ببرد و مانعها را تا جایی که میشود از سر راه خودش بردارد؛ فروید زیاد اینطور نگاه نمیکند. بنابراین همهٔ اینها — این حالت سازشکاری و محافظهکاری فروید — همه ضدانقلابی است. مارکسیستها کلاً یا در جهت انقلابیاند یا ضدانقلابی و باید از بین برود. این حالا ارتدوکس باشند که میکشندش؛ ارتدوکس نباشند هم خلاصه بر ضدش سعی میکنند حرف بزنند. ارتدوکسها ممنوع میکنند، همین برخورد را میکنند؛ چون ارتدوکسها در جاهایی بودند که قدرت دستشان بود، نظریهٔ فروید را ممنوع اعلام میکردند؛ هر کس از فروید کتابی ترجمه کند یا کتابش را داشته باشد، میگیرند و میبرند زندان؛ اینطور برخورد میکردند. و در اروپای غربی هم مارکسیستها به هر حال عموماً ضد نظریات فروید بودند. بنابراین در همین مقاله باز تأکید میشود که خیلی متحولانه بود که مکتب فرانکفورت آمد و سعی کرد فروید را با مارکس آشتی دهد؛ که از نظر مارکسیستها چندین دهه — در حالی که فروید به اوج هم رسیده بود — کاملاً این نظریه ارتجاعی حساب میشد. دفعهٔ قبل گفتم که ویلهلم رایش را — که یکی از روانکاوهای خیلی بزرگ بود و عضو حزب کمونیست هم بود — از حزب کمونیست اخراج کردند به دلیل این تلاشش برای تلفیق این دو؛ تازه حزب کمونیست اروپایی بود؛ جای خوبی بود برای حزب کمونیستشدن. بگذریم.
ببینید، من همهٔ حرفهایی که زدم انگار در چارچوب مارکسیستی است، مثل مکتب فرانکفورت؛ مکتب فرانکفورت اینطور است: بیسِ اینکه ما در چارچوب مارکسیستی هستیم را دارند و حالا میخواهند نظریهٔ فروید را بیاورند یا نیاورند. غیر از مارکوزه که خیلی به فروید وفادار میماند، معمولاً اینطور است که استفادههای جزئی از فروید میکنند. بیایید اصلاً کلاً این موضوع را فراموش کنیم؛ موضوع مکتب فرانکفورت را. شما فرض کنید الان تئوری فروید را تا اندازهای بلدید. میخواهیم ببینیم واقعاً فروید اگر تئوریاش را بلد باشد، دربارهٔ جامعهشناسی چه دیدگاههایی میتواند بدهد؛ یعنی شما مدل فروید را از انسان قبول کنید، این چه ویژگیهایی پیدا میکند و چه انتظاری دارید مثلاً از تحولات جهانی؟ میشود ببینید خیلی فرق میکند که شما اول یک چارچوب مارکسیستی دارید و حالا میخواهید کمی با کار فروید تغییرش دهید؛ اصلاً این را بگذارید کنار. فکر کنید من الان مدلی از انسان دارم و بنابراین میتوانم از مدلی از جامعهای که آحادش چنین موجوداتی هستند. اصلاً همهٔ تئوری فروید را فکر کنید درست است؛ حالا چه انتظاری داریم؟ این جامعه به چه سمتی میرود؟ تغییراتش را بر اساس اینکه انسانها چه موجوداتی هستند تحلیل کنیم؛ لااقل این خیلی فرق میکند؛ یعنی چارچوب مارکسیستی را اصلاً بگذاریم کنار و ببینیم مستقیماً فرویدیسم چه ایدههایی دربارهٔ جامعه به ما میدهد. خود فروید تلاشهایی داشته در جهت اینکه نظریهٔ خودش را در زمینهای اجتماعی به کار ببرد — اجتماعی، نه سیاسی. اصلاً کتابی دارد که خوشبختانه به فارسی هم ترجمه شده: «تمدن و ناخوشایندیهای آن».
هرچه از این کتاب ترجمه شده الان هم باید در بازار باشد، اگر اشتباه نکنم؛ انتشارات «گامی نو» چاپ کرده است.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ شبیهسازی مدل فرویدی با کامپیوتر: آن موقع مکانیک آماری وجود نداشت، ولی در حالتی اگر کامپیوترهای پرسرعت هم داشته باشید شاید یک بار بتوانید مدل فرویدی را شبیهسازی کنید و ببینید در شرایط خاص چه رفتاری نشان میدهد؛ خیلی امیدوار نباشید. الان مدلهای اینشکلی وجود دارد: سیستمهای دینامیکی که رفتار اجتماعی را به نحوی مدل میکنند، ولی نه با پایه پیچیدهای مثل دیدگاههای فروید؛ اجزای آحاد مردم از نظر فروید کمی پیچیده است؛ چیزهایی دارد که ظاهراً نمیشود از نظر ریاضی مدلشان کرد.
ببینید، برای من چند چیز از دید فروید مهم است که یادداشت کردهام و الان اشارهای به آنها کردم؛ بد نیست دوباره تکرار کنم. یکی اینکه از دید فروید از اول باید تکلیف خودتان را روشن کنید که این آحاد مردم غریزهٔ مرگ دارند؛ غریزهٔ فروپاشی و تخریب دارند؛ بنابراین جنگ چیزی نیست که من بخواهم توجیه کنم که «چه شد که مردم مثلاً جنگیدند»؛ جنگ پدیدهای طبیعی میان انسانهاست. اینکه انسانها به سراغ جنایت و تخریب میروند، چیزهایی است که تا حدودی زیاد جنبهٔ غریزی دارد. مارکوزه خیلی روی این تأکید داشت، این را قبول داشت و معتقد بود رسیدن به حالتهای ارضایی باعث میشود به جهانی برسیم که در آن غریزهٔ مرگ کنترل شده باشد.
بنابراین از الان یک ایده به وجود میآید: اگر میخواهید جهانی خوب و همراه با صلح داشته باشید، باید این غریزهٔ مرگ را کنار بگذارید. خیلی فرق میکند دیدگاه اجتماعی آدمی که ذات انسان را پاک میداند و برای انسان فطرت خوبی قائل است، با آدمی که معتقد است همین الان همهٔ آدمها بمبی در جیب دارند و بیمیل هم نیستند که منفجرش کنند: من چه کار باید بکنم که آدمها این بمب را منفجر نکنند؟ یعنی به هر حال باید مکانیسمهایی طراحی کنیم که اتفاقهای بد نیفتد. پس یک نکته این است که در هر دیدگاه جامعهشناسانه اقتصادی با بیس فرویدیسم باید روی این حساب باز کنید که ما باید سیستمهای بازدارندهای داشته باشیم که این غریزهٔ مرگ را کنار بگذارند؛ این سیستمهای بازدارنده همانطور که مارکوزه میگفت میتوانند در جهت ارضای کافی غرایز باشند. مارکوزه یکی از معروفترین بحثهایش این است که میکوشد نشان دهد اگر راهی طی شود و به حدی از ارضا برسیم، غریزهٔ مرگ خودبهخود مهار میشود.
نکتهٔ خیلی مهم تأکید فروید بر ناخودآگاه است و اینکه اصلاً بشر موجود منطقی نیست؛ بنابراین مدلکردن — ساختن مدلی با مکانیک آماری یا هر ابزاری — از موجوداتی که اصولاً خیلی قابل پیشبینی نیستند دشوار است: وقتی موجودی منطقی است، میتوانید راحت پیشبینی کنید چه میکند. انسان موجودی است پر از عقدهها و کمپلکسها و چیزهای سرکوبشده که ناخودآگاهش بر رفتارش تأثیر میگذارد؛ بنابراین خیلی وقتها ممکن است آحاد مردم در جامعه رفتار غیرمنطقی از خودشان بروز دهند. در دیدگاه فرویدی اصلاً بهوجودآمدن چیزهایی مثل این جریان فاشیسم اصلاً ربطی به غریزهٔ مرگ ندارد؛ هرچقدر هم چیزهای ابلهانه و رفتارهای ابلهانه از بشر ببینید، از نظر فروید تجربهٔ عجیب و غریبی نکردهاید؛ بشر اصولاً قرار نیست موجود خیلی منطقی باشد. بنابراین اینها پایههایی است که اگر بخواهید از مدل فرویدی استفاده کنید، در نظریهٔ فروید وجود دارد.
نکتهٔ خیلی مهم دیگر تأکید فروید بر این است که اکثریت انسانها مهمترین واقعهٔ زندگیشان را — طیکردن دوران ادیپی را — گذراندهاند و این دوران ادیپی سازشکردن با پدر است؛ بنابراین اصلاً انسان ذاتاً موجود انقلابیای نیست.
فروید در کارهایش دربارهٔ انقلاب هیچ نمیگوید، ولی اگر کسی واقعاً فروید را درک کرده باشد، این است که دقیقاً به دلیل شرایطی که در خانواده وجود دارد، انسانها یاد میگیرند با قدرت سازش کنند، به دلیل ترس؛ و این چیزی نیست که بخواهید آدمها را تعلیم بدهید؛ مثلاً هژمونی مثلاً سیاسی و پلیسی و ترساندن مردم و تبلیغات — اینها انقلاب نمیکنند؛ بشر ذاتاً اینطور است: از روز اول در خانواده جنسیتشان اینطور شکل گرفته است؛ روان انسانها با سازشکاری شکل میگیرد. تعدادی هستند که این عقدهٔ ادیپ را حل نکردهاند و ممکن است مثلاً انقلابی شوند؛ بنابراین آن آدمهایی که انقلابیاند به نوعی آنرمالترند از آن آدمهایی که محافظهکارند و نسبت به قدرت سازشکار. اکثریت آدمها آدمهایی هستند که سازش میکنند. من حرفهایی که میزنم — چه دربارهٔ مارکس و چه فروید — بیشتر بیان میکنم؛ سعی میکنم خودم قضاوت نکنم؛ ولی واقعیتش این است که نمیخواهم بگویم تئوری ادیپی درست است، ولی اکثریت مردم نهتنها با قدرت سازش میکنند، بلکه به نحوی قدرت را در بیرون از خودشان میپرستند؛ یعنی شخصیتهای کاریزماتیک در تاریخ خیلی مهماند و روابط انسانها با قدرت اینطور نیست که ضد قدرت باشند و بخواهند انقلاب کنند و یکی را از آن بالا بیاورند پایین؛ در درجهٔ اول شیفتگی است. در شرایط خاص ممکن است این منجر به آن شود که بخواهند قدرتی را که آن بالا هستند دچار فروپاشی کنند؛ واقعاً باید شرایطی آماده شود. انسانها اصولاً ضد قدرت نیستند؛ اینطور نیست که از وجود چیزی بالای سر خودشان خیلی احساس بدی به آنها دست بدهد. اساس شکلگیری جنسیت انسانها — آن شاخهٔ نرمالش — بر اساس محافظهکاری و سازشکاری و قبول قدرت است؛ و اگر کسی اینطور نیست — اینکه مارکس و آدمهایی که ایدهٔ انقلابی دارند — اینها کسانی هستند که در مرحلهٔ ادیپی وضعیت نرمالی پیدا نکردهاند؛ انگار آن جنگ با پدر را کنار نگذاشتهاند. بنابراین ایدههای انقلابی از دیدگاه فرویدی بهسختی ممکن است به نتیجه برسند.
در پاسخ به این پرسش که ناخودآگاه و قدرت از نظر فروید چگونه میسازند و اینکه قدرت دست طبقهٔ حاکمه است، این مارکسگرایی است که قدرت میسازد: صددرصد. انقلاب کارگری انقلاب ضد قدرت حاکمه است: نظام سیاسیاقتصادی تا جایی به اسم قدرت را در دست خودش گرفته و حالا ما باید این قدرت را از نظر سیاسی از بین ببریم؛ انقلاب بر ضد قدرت حاکمه است. بنابراین ایدههای انقلابی ایدههایی هستند که از نظر فرویدی ادیپیاند دیگر: هر جور شورشی بر ضد قدرت، هر نوع انقلابی، از دیدگاه فرویدی به نوعی همان پدرکشی اولیه است. بنابراین حس پدرکشی در آدم اگر حل شده باشد و عقدهٔ ادیپش و این احساس خیلی قوی نباشد، اصولاً بهراحتی با قدرت درگیر نمیشود؛ واقعاً شوق درگیری با قدرت ندارد؛ ممکن است به دلیل منافع خودش یا به دلایلی زیاد با قدرت درگیر شود، ولی روحیهٔ مارکسیستی و روحیهٔ انقلابی شوق درگیری با قدرت در او هست.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ تحولات اجتماعی و ناخودآگاه جمعی: نه، خود این حرفهایی که در مورد ناخودآگاه جمعی و نتیجهگیریهای سیاسی هست همه مربوط به یونگ است؛ فروید اصولاً چنین تحلیلهایی ندارد. یونگ مثلاً بر اساس مشاهدات خصوصی خودش پیشبینی جنگ جهانی دوم را کرد و همیشه تا آخر عمرش خیلی افتخار میکرد که من سال ۱۹۰۰ — مثلاً ۲۰ و کمی بعدتر — که هنوز هیچ اثری از حزب نازی نبود — در مقالات خودم این را نوشتم؛ از روانکاوی، دقیقاً از برخورد با همان تحرکاتی که در ناخودآگاه جمعی آدمها میدید؛ رویاهایی که بیماران برایش میآوردند؛ بیمارانی که مراجعه میکردند.
جملهٔ معروفی دارد که در جایی نوشته من تحرک آن — نمیدانم — جانور بلوند را میبینم که از وجود آلمانیها: «جانور بلوند» منظورش مثل روح اجداد مثلاً توتنیهایشان است؛ انگار به تحرک آمده و اینها را به جنگ میکشد. ولی فروید این تحلیلها را ندارد؛ فروید اصلاً کلاً خیلی دربارهٔ مسائل سیاسی کم حرف میزد و کم مینوشت.
و یک چیز خیلی مهم دیگر — که میخواهم کمی بیشتر دربارهاش بحث کنم — نقش این تحلیلهایی است که بر اساس سهگانهٔ فرویدی شکل میگیرد. یکی از چیزهایی که در نظریهٔ فروید رسمی است و من خیلی به آن علاقهمندم، تحلیلهایی است که بر اساس این مدل کودک، والد و بالغ شکل میگیرد. در نظریهٔ مارکس واقعاً به نظر میآید فرض بر این است که انسانها بالغاند و ایگو دارند؛ در حالی که در نظریهٔ فروید ایگو چیز سازشکاری است که ممکن است خیلی اهمیت نداشته باشد؛ آن چیزی که بیشتر تعیینکننده است، اید و سوپرایگو هستند. واقعیت این است که تودهٔ مردم سراسر دنیا بهشدت تحت تأثیر سوپرایگوی خودشان بودند و هستند: شما در فرهنگی، جایی به دنیا میآیید، فرهنگی به شما ارائه میشود، درست و غلط اخلاقی به شما میگویند، از کودکی بر اساس چیزهایی که از بیرون به شما گفتهاند برنامهریزی میشوید و بر اساس همان زندگی میکنید. اکثریت قریب به اتفاق آدمها ایگویشان آنقدر قدرتمند نیست که بخواهد اطلاعات غلط موجود در سوپرایگو را تحلیل کند و مثلاً فکر مستقلی داشته باشد. مارکس نمونهٔ آدمی است که بهشدت آدم بالغی است، ایگویش قوی است و انگار به اشتباه مردم را هم همینطور فرض میکند؛ در حالی که تودههای مردم خیلی طبیعی تحت تأثیر سوپرایگوی خودشان هستند؛ بنابراین قابل برنامهریزیاند: با تبلیغات و فرهنگسازی میشود آنها را به هر جا کشید. ببینید هرچقدر که برای مارکسیستها پدیدهای مثل فاشیسم در اروپا تحلیلش سخت بود، از نظر فروید نهتنها سخت نیست، بلکه به نحوی قابل پیشبینی هم است که چنین اتفاقهایی بیفتد: نیروهای مخربی به وجود میآیند و با تبلیغات و فرهنگسازی تودهٔ مردم را دنبال خودشان میکشند؛ با مدل فرویدی خیلی بدیهی است که این اتفاق افتاده و خواهد افتاد.
مگر اینکه بروید سراغ اینکه مثلاً جامعهای داشته باشید که ایگوی مردم را خیلی تقویت کند؛ مثل این روانکاوهای نوفرویدی که بعد از فروید آمدند و خیلی تأکید داشتند که روش — به جای آن شیوهٔ درمانیِ تخلیه که فروید خیلی به آن علاقه داشت — اساساً بر تقویت ایگو باشد. معتقد بودند اگر بشود ایگوی یک آدم را به اندازهٔ کافی تقویت کرد، ناخودآگاهش پاک نمیشود و اصلاح نمیشود و آن انحرافهایی که دارد از بین نمیرود، ولی میتواند به زندگی نرمال خودش برگردد؛ یعنی ایگو میتواند جلوی آن تحریکات ناخودآگاه بایستد و زندگی نرمالی برای آن آدم به وجود بیاورد. بنابراین اگر این سهگانه را واقعاً قبول داشته باشید و این احساس را داشته باشید که تودهٔ مردم اساساً تحت تأثیر سوپرایگو زندگی میکنند، خیلی چیزهایی که برای تئوریهای مارکسیستی مشکل است و پرسشهایی که باید جواب بدهند، در تئوری با بیس فرویدی توجیهشان سخت نیست. بهراحتی میتوانید تصور کنید که اتفاق عمومی در سراسر تاریخ و در زمان حال همین بوده که جایی قدرتی متمرکز میشود، فرهنگی ایجاد میکند، عقایدی ایجاد میکند و تودهٔ مردم هم دنبالش میروند؛ این چیزی است که اصلاً تمدن بر اساس همین سوپرایگو شکل میگیرد؛ یعنی اصلاً پدیدهٔ آنرمالی نیست. انقلابیبودن است که به نحوی باید بهعنوان پدیدهای خاص فکر شود: یعنی اگر مثلاً در جاهایی مردم خیلی بلوغ فکری از خودشان نشان بدهند، در اثر تفکراتی در جهت منافع خودشان بروند انقلاب کنند یا کارهای سیاسی جالبی بکنند، فروید باید بهعنوان یک مشکل فکر کند که من چگونه این را توجیه کنم؛ یعنی هرچقدر مردم نامعقولتر و گلهایتر رفتار میکنند، من از فروید آسودهترم.
میخواهم این بحث را ببندم؛ فقط یک چیز میگویم که اصلاً کلاً خارج از این موضوع است دیگر: مارکسیسم و مکتب فرانکفورت و خواندن آن دو مقاله و این چیزها.
میخواهم اشارهای کنم به اینکه بعد از این دورانِ مکتب فرانکفورت و این بحثهای پستمدرن، مسئلهای که به وجود آمده — این دوران پستمدرن — را چگونه میشود با استفاده از نگاههای فرویدی نگاه کرد. من فکر میکنم جور خوبی میشود نگاه کرد و بد نیست آدم این را — همانطور که مارکس مثلاً میکوشید با تئوری خودش تحولات تاریخی را ببیند — با بیس فرویدی، با اینکه انسان را با همین سهگانه نگاه میکنید، در نظر بگیرد. من فکر میکنم هر کسی میتواند دربارهٔ قرنهای اخیر و تحولاتی که از دورهٔ روشنگری تا حالا اتفاق افتاده — و به تحلیل سرمایهداری هم مربوط میشود — به نوعی وارد همان بحثهای نظریهٔ انتقادی هم بشود.
ببینید، روندی که در جهان به وجود آمده این است که شما از دوران انقلابی که در آمریکا اتفاق افتاد و بعد انقلاب فرانسه، بهوجودآمدن جذب روشنگری، یک چیز خیلی مشخصی میتوانید ببینید: در فرهنگ غالبی که روشنفکرها داشتند تولید میکردند، نوعی مخالفت با سوپرایگو، با والد وجود دارد. یعنی میتوانید بگویید واقعاً تاریخ اروپا از مثلاً ۲۰۰، ۳۰۰ سال قبل به اینور در تمام زمینههای فرهنگی نوعی مبارزه با والد است؛ این واژهٔ آزادی و سنتشکنی — چیزهایی که مشخصات دورهٔ روشنگری هستند — همه به نوعی مثل این است که آدمها میکوشند از تأثیر سوپرایگو فرار کنند.
شما مثلاً هنر را نگاه کنید — من مخصوصاً این هنر در همین مقالههای مکتب فرانکفورت نگاه کنید، همیشه مورد توجه بوده و تحلیل هنری میکردند — هنر قرون وسطی چگونه است؟ الگوهای دادهشدهای از زیبایی دارید: نسبتهایی که مثلاً در مجسمهسازی و نقاشی باید به کار ببرید معلوم است؛ نسبتهای زیبا. مثلاً در موسیقی آکوردهایی که زیبا هستند معلوم است چه چیزهایی هستند؛ همه طبقهبندیشدهاند و به شما میدهند. یک نمونهٔ خیلی واضحش هنری است که الگوهای مشخص دارد — انگار الگوها را به شما دادهاند و شما اجرا میکنید — خوشنویسی در فرهنگ ماست: هرچه خط نستعلیق مینویسید، آن ویژگیهایی را که به شما یاد دادهاند بهتر رعایت کنید، آن خط زیباتر محسوب میشود؛ قواعدی وجود دارد.
ببینید، در همهٔ تاریخ بشر هرچه جلو میآیید، به نظر میآید — مخصوصاً از دورهٔ روشنگری به اینور — در هنر و فرهنگ قواعد شکسته میشوند؛ شورِ شکستن قواعد اصلاً به وجود میآید. هنر مدرن اساساً ویژگیاش همین است: مجموعه قواعدی مثلاً در موسیقی وجود دارد، آدم جدیدی میآید این قواعد را به هم میریزد، یکیشان را کنار میگذارد و نوعی موسیقی جدید به وجود میآید؛ کارهایی میکند که تا حالا هیچوقت نشده. این حس نوآوری — اینکه من کاری بکنم، اثری هنری به وجود بیاورم که تا حالا سابقه نداشته باشد — ضد آن حسی است که در قرون وسطی وجود داشت. اگر خطی نستعلیق بنویسید که تا حالا کسی اینطور ننوشته، به شما میگویند غلط نوشتی: الف باید سه نقطه باشد، واو باید اینشکلی باشد؛ قاعدهای وجود دارد که چگونه به زیبایی نزدیک شوی. در تمام طول تاریخ به نظر میآید کمال چیز مشخصی است: در هنر، در هر چیزی، در قواعد اخلاقی؛ مشخص است که انسان کامل چه قواعد و چه فرمی است؛ نه اینکه شما باید خودتان را با آن الگوهایی که ارائه شده تطبیق دهید — و آن الگوها را سوپرایگو به شما میدهد. شما در قرون وسطی در جامعهای به دنیا میآیید، هر جای دنیا، و الگوهای مشخصی توسط فرهنگ به شما داده میشود که ایدهآلتان را بر اساس این الگوها دارید و زندگی میکنید. و روشنگری جایی است که این حس بهشدت به وجود میآید که ما باید با سنتها مبارزه کنیم: اینکه به من گفته باشند هنر یعنی چی، انسان چگونه باید رفتار کند، من باید خودم دوباره بنشینم فکر کنم و مثلاً قواعد خودم را برای خودم به وجود بیاورم.
خیلی طبیعی است از نظر روانی. شما الان آدمی را در نظر بگیرید که سوپرایگوی خیلی قویای دارد؛ بیایید بهاصطلاح بروید در کوکش و سعی کنید سنتهایی را که به آن وابسته است و در ذهنش تزریق شده متزلزل کنید؛ چه اتفاقی میافتد؟
معمولاً وقتی که آدمی را میکشید به اینجا که سنتهای خودش و آن چیزهایی را که از بچگی به او تزریق شده از ذهنش پاک میشود، دو راه وجود دارد دیگر برایش: یکی اینکه بالغش به اندازهٔ کافی زمام کار را در دست بگیرد و به سمت آن برویم که آدمی داشته باشیم که سنتهای فکری و فرهنگیای را که به او تزریق شده بود — و احتمالاً خیلی اشکال داشته — کنار بگذارد و پالایش کند و به انسانی خیلی مطلوب برسد که اگر هم اشتباه میکند، دیدگاه شخصی خودش است، خودش فکر کرده، مثلاً به فرهنگ جدیدی رسیده و بر اساس فکر خودش اشتباه میکند. یعنی آدمی که تحت تأثیر سوپرایگو نباشد؛ سوپرایگویش را از بین ببرید، میان بالغ و کودک رقابتی ایجاد میشود: یک شاخهاش این است که بالغ زمام کار را در دست بگیرد و شاخهٔ دیگر این است که کودک زمام کار را در دست بگیرد. خیلی واضح است که امکان دوم، امکان قویتری است. شما آدمی را که مثلاً در ایران در جامعهای زندگی کرده و بزرگ شده، بیایید مذهبش را از او بگیرید، یکدفعه میبینید هر کاری انجام میدهد؛ هر کار غیراخلاقی ممکن است انجام بدهد؛ مثل آدمی که تحت فشاری بوده و کلی عقده و سرکوبی برایش انجام گرفته؛ به محض اینکه این را از این زندان آزاد کنید — احتمالاً دیدهاید خیلی آدمهای مذهبی به محض اینکه از ایران و این محیط خارج میشوند و به کشوری مثلاً غربی میروند، یکدفعه تغییر موضع میدهند: سراغ همان آزادیهایی که آنجا هست میروند و استفاده میکنند و دیگر موجوداتی نیست که از آنجا پا بگذارند و با کمشدن فشار سوپرایگو بروند جایی که این سوپرایگو دیگر وجود ندارد و یکدفعه آدمهای خیلی منطقی و معقول شوند و بروند فرهنگهای جدیدی را مطالعه و پالایش کنند. نه؛ معمولاً اکثریت اینطورند که میروند آنور و آدمهایی میشوند که کارهای غیراخلاقی — کارهایی که در این نظام اخلاقی نبود و انجام نمیدادند — آنجا با لذت هرچه تمامتر انجام میدهند. یعنی بیشتر میبینید که کودکشان است که آزاد میشود؛ آن کودک سرکوبشدهای که مخصوصاً در جوامعی که فرهنگ ضدلذت دارند و سرکوب کودک در آن زیاد وجود دارد، بلافاصله بعد از اینکه سوپرایگو را کنار میگذارید آزاد میشود و شروع میکند به فعالیتکردن.
میخواهم بگویم اگر از این مدل سادهٔ بهاصطلاح فرویدیِ این سهگانه استفاده کنید، به نظر من توجیه خوبی پیدا میشود که چرا روشنگری در غرب شکست خورد: به جای اینکه به جواب و انسان معقولی برسیم، وضع حتی از قرون وسطی بدتر شد. الان یک انسان قرون وسطایی را بیاورید و زندگیاش را با یک آدم مدرن مقایسه کنید، میبینید آن معقولتر زندگی میکند؛ هرچند فکر هم نکرده و از ایدهها و الگوهایی که برایش گذاشتهاند پیروی میکند. ولی روشنگری به جای اینکه انسانها را به موجودات معقولِ بالغ تبدیل کند، به موجوداتی تبدیل کرده که بهشدت تحت تأثیر کودک خودشان هستند. دنیا را الان نگاه کنید: روزبهروز این حریمها و حصارها را میشکنند و به انسانهایی تبدیل میشوند که دیگر عقلی در کار نیست؛ مثلاً در جهان برهنگی هست یا غریزهٔ جنسی خیلی آزادانه دارد، انواع و اقسام غذاها و — نمیدانم — چیزهای مضر تولید میشود و مصرف میکنند؛ اینها رفتارهای معقولی نیست؛ اینها رفتارهای دلبخواهیِ همان کودک است. بنابراین ما در دنیا کلاً از دورهٔ روشنگری به اینور — در حالی که آرمان این بود که سوپرایگو و آن سنتهای افتضاح مثلاً قرون وسطایی را کنار بگذارند و به چیز معقولی برسند — عملاً شکست خوردند و این رفتن به آناصطلاح فرهنگی که داشت تأمین میشد، نتیجهاش بهطور طبیعی این شد که ما روزبهروز به جوامعی میرسیم که در آن محدودیتها کمتر است و کودک آزادتر است.
اگر بخواهیم تاریخ اروپا را در هفتهشت قرن اخیر با این سهگانه فرویدی تحلیل کنیم، میگوییم اینها جوامعی هستند که سالبهسال — قرنبهقرن — سوپرایگو در آنها ضعیفتر شده و کودک قویتر شده است: جای بیشتر برای کودک در دنیای امروز؛ یعنی فرهنگ فعلی دنیای غرب اینطور است که به کودک میدان زیادی میدهد برای لذتبردن و برای ارضای خودش. ایگو اینجا نهایتاً — نه در قرون وسطی و نه در زمان حال — در کار نیست: اینطور نیست که آدمها طبق فرهنگی خط و مرز مشخصی داشته باشند که من از این خط آنورتر نمیروم؛ و خودم به این نتیجه برسم که این لذتها بدم، این کار را نباید بکنم و آن کار را باید بکنم. کار ایگو این است که انسان بالغ بیاید ارزشهای خودش را بر اساس ضوابطی — هرچه میخواهد باشد — پایهگذاری کند؛ موضوع الان بیضابطهبودن است. نکتهٔ خیلی مهم — که فکر میکنم نکتهٔ اساسیای است — این است که سوپرایگو، فرهنگ حاکم در غرب، برای اولین بار در دنیا این اتفاق افتاده که خود سوپرایگو حامی کودک شده است. فکر میکنم دنیا در قرون وسطی آدمها کودک داشتند، سوپرایگو داشتند و ایگوی کوچکی هم داشتند که آن وسط ممکن بود کاری بکند؛ ولی الان سوپرایگو و کودک با همدیگر متحد شدهاند و اینجا دیگر تکلیف ایگو به نظر من روشن است: اگر یک درصد احتمال داشت که در قرون وسطی، در آن تضاد میان سوپرایگو و ایگو، یک نفر ایگویش کاری بکند، شما الان جامعهای دارید که پدر و مادر خودشان به کودک میگویند هر کاری دلت میخواهد بکن؛ آزادی عمل زیادی دارند. خیلی این فرهنگ، فرهنگ خطرناکی است: فرهنگی که در آن آزادی عمل ایگو توسط خود سوپرایگو ترویج داده میشود. این فرهنگ غربی را واقعاً دهههای قرن بیستم را — مخصوصاً از بعد از جنگ — میتوانید بر اساس مقدار آن حصارهایی که شکسته شده و ایگو و کودک چقدر پیدا کرده به نحوی مشخص کنید.
اصلاً اینطور نیست که این آزادی کودک ذرهای به معنای بلوغ آدمها و به تقویت ایگو منجر شده باشد؛ من فکر میکنم ضعیفترین ایگوی تاریخ را مردم الان دارند. ببینید پدیدههایی را که الان در دنیا نگاه میکنید: این حس پستمدرنیستی که حقیقتی وجود ندارد چگونه به وجود آمده؟ نتیجهٔ دو چیز است: یکی اینکه ایگوی مردم بینهایت ضعیف است و یکی اینکه بهاصطلاح پلورالیسم حاکم است؛ یعنی فرهنگهای مختلف صدایشان شنیده میشود. چون ما با آدمهایی سروکار داریم که حتی در طبقهٔ روشنفکر آنقدر بلوغ و استقلال ندارند که ایگویشان میان چیزهایی که میشنوند یکی را انتخاب کند و بقیه را پاک کند. اصلاً کار ایگو این است که میتواند سوپرایگو را تغییر دهد و پاک کند و چیز دیگری ایجاد کند؛ سوپرایگو مثل — بهعنوان مثال همیشه میگویم — برنامههایی است که روی سختافزار ریختهاند و نصب کردهاند؛ حالا من میتوانم خودم تشخیص بدهم که این برنامهها را پاک کنم، خودم برنامههای جدید بنویسم یا از جای دیگر بیاورم و آنجا نصب کنم؛ کار ایگو این است که در این چیزهایی که برنامهریزی شده تغییرات بدهد. الان ما در دنیایی زندگی میکنیم که آدمها اصلاً ایگویشان تقریباً کار نمیکند؛ برای اینکه بچهها از دوران کودکی به نظر میآمد که دارد فعالیتش در دنیا آزادتر میشود؛ ایگو آنقدر قوی نیست که بتواند چیزی را پاک کند و دوباره خودش بنویسد؛ و حالا در دنیایی زندگی میکنیم که تعداد برنامههایی که از جاهای مختلف میآید و در ذهن آدمها کپی میشود خیلی زیاد است؛ این فرهنگ چندصدایی است. شما در قرون وسطی آدمها ایگویشان فعال نبود؛ یک فرهنگ وجود داشت، حرف کلیسا را میشنیدند و به همان عمل میکردند. اگر ایگوی ضعیفتر را جایی قرار دهید که ده فرهنگ ببیند و بشنود، نمیتواند تصمیم بگیرد که این درست است و آن غلط؛ نتیجهاش این است که گیج میشود؛ نمیتواند تشخیص دهد چه چیزی درست است و چه چیزی غلط؛ بنابراین به حالتی میرسد که اصلاً چیزی وجود ندارد، حقیقتی نیست؛ «حق، بگذارید همهٔ اینها کنار همدیگر باشند». یعنی همین حس پستمدرن که در واقع نمیتوانیم حرف بزنیم که چه چیزی راست است و چه چیزی غلط، دقیقاً مثل موضع آدمی است که بیش از اندازه ایگوی ضعیفی دارد و قدرت تشخیص میان چیزهای مختلفی که میشنود را ندارد؛ که آدم بهطور طبیعی باید قضاوت کند این چیزهایی که اینجا میشنوم غلط است و اینها خوب است و این را انتخاب میکنم.
نه اینکه یک غلط و درست باشد. ممکن است من از نظر فلسفی قبول کنم که نمیشود چیزی را بهعنوان حقیقت پذیرفت و به همه ارائه کرد که همه بپذیرند؛ آن آرمان حقیقت به آن معنای آرمانی، مثلاً یونانیاش، دیگر ممکن نیست در این دنیا بتوانید مثلاً یک آیینی را به تمام جهان صادر کنید و همه بپذیرند که این درست است؛ ممکن است من از نظر فلسفی موافق باشم که آری این کار نمیشود کرد. ولی اینکه من خودم هیچ برنامهای را از میان برنامههای مختلفی که برای زندگی ارائه میشود انتخاب نکنم و دنبالش نروم و حسش را نداشته باشم — یعنی همهچیز در نظر من به نحوی معادل بیاید — چیز دیگری است. یعنی الان اکثریت مردم در اروپا، در دنیا، دیگر نه مارکسیستاند، نه مذهبی، هیچی؛ اصلاً ایدئولوژی دیگر وجود ندارد، عقیدهای وجود ندارد؛ زندگی کاملاً کودکانهای تا آخر عمرشان ارائه میدهند و ادامه میدهند، مخصوصاً در آمریکا؛ آمریکا مهد اصلاً اینجور نگاهکردن به زندگی است: زندگی بدون عقیده. این نتیجهٔ دو چیز است: یکی ایگوی خیلی ضعیف و یکی توانمندشدن و چندصداییشدن جامعه. دومی خوب است، اولی بد است. اولی چرا اینقدر به افتضاح کشیده شده؟ برای اینکه آن دو عامل با همدیگر متحد شدهاند: یعنی فرهنگهایی داریم که رفتار کودکانه را — رفتار آزادانه را — به اسم اینکه معتقد به آزادی هستیم ترویج میکنند. این نمونهٔ تحلیلی است صددرصد با دیدگاه فرویدی، با آن نگاه فرویدی، بدون چارچوب مارکسیستی. احساس من این است که همین هی فشار دادن فروید — اینکه به نحوی برود در آن چارچوب مارکسیستی — مشکل ایجاد میکند؛ خود فروید را مستقل اگر آدم بخواهد بخواند و بپذیرد و بعد سعی کند با این دیدگاه دنیا را نگاه کند، اصلاً ممکن است چیزهای جدیدی ببیند که مارکس نمیدید. مارکس اصلاً احساس خطری نسبت به روشنگری نمیکرد؛ ممکن است افتضاحی کشیده شده باشد؛ ولی الان ما فکر میکنیم، من در دنیا مردم این احساس را دارند.
و در پاسخ به پرسش آخر دربارهٔ آدمهای بزرگ روشنگری و آرمانهایشان: آری، اتفاقاً آدمهای بالغی هم بودند؛ ژانژاک روسو و — نمیدانم — کسانی که در فرانسه و آمریکا، ایدهآلهای خوبی داشتند و دنبال این نبودند که به چنین جایی برسند؛ کاملاً آرمانهای خوبی داشتند؛ فقط بهشدت نسبت به سنت که بالای سرشان بود احساس بدی داشتند؛ احساس میکردند آنها کودک بودند.
به روایت سخنران، مارکس بیآنکه تصریح کند انسان را معقول و منفعتجو میگیرد، و به نظر او جنگهای جهانی نشان داد این مدل کار نمیکند؛ همین شکاف راه را برای تکمیل آن با فروید باز کرد.
مارکوزه بیشتر متعهد به فروید، فروم بیشتر متعهد به مارکس؛ دو پاسخ قرینه به شکاف مدل مارکسیستی.
به روایت سخنران، فروم انحصار جنسیِ لیبیدو و تأکید بر ادیپ را رد میکند و فروید را به نوعی خادم بورژوازی میداند.
غریزهٔ مرگ، ناخودآگاه و سازش ادیپی با قدرت؛ پایههایی که سخنران برای نگاه فرویدی به جامعه برمیشمارد.
به نظر سخنران، روشنگری بهجای انسان بالغ، کودکِ آزادشده ساخت؛ و حس پستمدرنِ «حقیقتی نیست» از ایگوی ضعیف میآید.
فروم تحلیلی دارد دربارهٔ تأثیر تغییرات ساختار اقتصادی در جامعهٔ قرون وسطی و تغییرکردن عقاید مسیحیت در چهار قرن اول
فروم در مکتب فرانکفورت است و از جهتی قرینهٔ مارکوزه است: همدلیاش با مارکس بیشتر است و نسبت به فروید حالت تجدیدنظرطلبی دارد
مثلاً یک اصطلاح خیلی معروف که الان بهشدت متداول است — نمیدانم شنیدهاید یا نه — سادومازوخیسم، که ترکیبی از سادیسم و مازوخیسم است و مکانیسمش چگونه کار میکند، اولین بار توسط فروم مطرح شده
از نظر اصولی شاید اولین کسی بود که میکوشید الگویی از کمال داخل نظام فرویدی به وجود بیاورد
بهشدت خوشبین است به اینکه امکان یک جور زندگی فوقالعاده خوب در کرهٔ زمین وجود دارد
فروم به نحوی — از نظر، بهطور ایدهآلیستی، بهصورت یک آرزو — حس خیلی عمیقی نسبت به برقراری صلح جهانی و به وجود آمدن نظامهای بینالمللی دارد.
ممکن است در همین مقاله اشاره کند که شاید این ایدهها نتیجهٔ تعالیم خاص یهودیه که در دورهٔ نوجوانی و جوانی به آن خیلی اعتقاد داشته
اینها تفاوتهای خیلی عمیقی است که میان دیدگاه فروم و دیدگاه فروید وجود دارد.
نسبت به فروید خیلی به ذات بشر خوشبینتر است
با صراحت مارکس را خیلی بزرگتر و غیرقابلمقایسه با فروید میداند بهعنوان متفکر.
این دقیقاً در تضاد با دیدگاه مارکوزه است که به نظر میآید بیشتر به فروید متعهد است تا به مارکس.
فروم باز طرف مارکس را میگیرد: اینطور نیست که مثلاً لیبیدو جنسی باشد
معتقد است تأکید زیاد فروید بر مسئلهٔ ادیپ نتیجهٔ این است که خود فروید در نظامی پدرسالار بزرگ شده است.
در این مقاله اشاره شده که آشنایی فروم با آثار آدم معروفی به نام باخوفن باعث شد کاملاً این شیفتگی به اینکه جامعه میتواند مادرسالار باشد و جامعهٔ مادرسالار چه ویژگیهایی دارد معطوف به زندگی شود
و دقیقاً ایدههای فروم این است که فروید با تأکیدش روی غریزهٔ جنسی راه باز میکند برای سرمایهداری
مقداری از ایدههای فروم اینطور است. فروم نسبت به فروید اصلاً احساس خوبی ندارد؛ فروید را به نحوی خادم بورژوازی میداند و معتقد است تئوریهای فروید در جهتی است که بعداً به سرمایهداری کمک میکند؛
و از نظر فروم صیانت ذات این ویژگی را ندارد
نظریهٔ فروید در نظریهٔ انتقادی و جامعهشناسی بهطور کلی به کار گرفته شده است و این بحث ادامهٔ جلسهٔ قبل است.
برای اینکه من شخصاً با این مدل فرویدی خیلی احساس همدلی نمیکنم.
به همین دلیل بهتر است وقتی این مدل را تکمیل کردیم — مثلاً یونگ و لکان را هم یاد گرفتیم — بعداً بحثهای کمی جدیتر و واقعیتر کنیم
مارکوزه و تکمیل مدل مارکس بنابراین خیلی بدیهی است که با فروید بکوشیم این مدل سادهٔ ناکارآمد را تکمیل کنیم.
جنگ جهانی اول و دوم به مردم اروپا نشان داد که مردم اصلاً معقول نیستند.
بیشترین ایدهای که در مارکسیسم غربی وجود دارد — جایی که اشکال هست و باید تصحیح شود — اینجاست: اینکه آدمها اینطور رفتار نمیکنند.
به نظر میآید کلاً مدل مارکسیستی از انسان — که مارکس به آن تصریح نمیکند ولی به هر حال مدلی وجود دارد — همان مدلی است که کار نمیکند.
چون در نظریهٔ فروید واقعاً این نقص به نظر میآید که آدم نرمال و آدم کمالیافته اصلاً معنی ندارد
نظریهٔ فروید این جنبههای منفی و دیوانهوار قرن بیستم را با غریزهٔ مرگ بهراحتی میتواند توجیه کند: پرخاشگری و از بین بردن جزو ذات انسان است.
نه: اصلاً در وجود انسانها نیرویی کاملاً مخرب وجود دارد
فروم مخالف دیدگاههای آخر عمر فروید دربارهٔ غریزهٔ مرگ و اینجور چیزهاست: اینکه در ذات بشر نیرویی نابودگر و مخرب و غریزهای مرگ وجود دارد.
غریزه مرگ و اصل لذت فروید در انتها با تأکید خیلی زیاد این را بیان کرده که نمیشود فقط فرض کرد اصل لذت — لذت بردن از زندگی — به این معنای مثبت باشد؛
ببینید، یکی از مهمترین اختلافهای میان ایدهٔ مارکس نسبت به انسان و فروید اینجاست که فروید اساس انرژی و مثلاً هدف روانی را مربوط به مسائل جنسی میداند، در حالی که مارکس به نحوی معطوف به معیشت است: در واقع میان عمل جنسی و خوردن، مارکس انگار اولویت را با خوردن و زندهماندن و صیانت ذات میگذارد، در حالی که در فروید جنسیت و صیانت نفس اولویت دارد.
خود فروید را مستقل اگر آدم بخواهد بخواند و بپذیرد و بعد سعی کند با این دیدگاه دنیا را نگاه کند، اصلاً ممکن است چیزهای جدیدی ببیند که مارکس نمیدید.
احساس من این است که همین هی فشار دادن فروید — اینکه به نحوی برود در آن چارچوب مارکسیستی — مشکل ایجاد میکند؛
آن بخشی از عقاید که به کار من مربوط بود این بود که مارکس بهشدت معتقد به نوعی تفکیک زیربنا و روبنا در بحثهای اجتماعی بود: از نظر مارکس زیربنا ساختار اقتصادی است و هر چیز دیگر روبناست؛
بهطور خلاصه اگر بخواهم مطالب جلسهٔ قبل را مرور کنم: ایدههای مارکسیستی را خیلی مختصر گفتم که از بیانشان نزدیک به بیش از ۱۵۰ سال میگذرد و شاید مهمترین متفکری که بر قرن بیستم تأثیر گذاشت همین مارکس و عقاید مارکسیستی باشد؛
یک نکته این است: چگونه میشود فهمید که پیشبینی مارکس دربارهٔ انقلابهای کارگری در انگلستان و آلمان و آمریکا اتفاقاً آنجا نیفتاد؟
نهتنها این اتفاق نیفتاد، نوعی انقلابهای دیگر در اروپا اتفاق افتاد: فاشیستها در خیلی از کشورها روی کار آمدند و حکومتهای خیلی قدرتمند و موفقی تشکیل دادند.
ولی واقعیت تاریخی این است که این قسمت را مارکس خیلی خوب پیشبینی کرده بود.
طرفداران نظام سرمایهداری و اقتصاد آزاد
من روی این تأکید میکنم که مارکس مدلی از انسانها در ذهن خودش دارد
عقلانیت و منفعت در مارکسیسم غربی این یک احساس است و اینکه اصولاً مارکس به نظر میآید خیلی امیدوار بود که انسانها معقول رفتار میکنند؛
مارکس نمونهٔ آدمی است که بهشدت آدم بالغی است، ایگویش قوی است و انگار به اشتباه مردم را هم همینطور فرض میکند؛
واقعیت این است که تودهٔ مردم سراسر دنیا بهشدت تحت تأثیر سوپرایگوی خودشان بودند و هستند
و در غرب کمکم مارکسیسم شاخههای دیگری پیدا کرد که مجموعاً به آن میگویند مارکسیسم غربی؛ مهمترین شاخهاش همین مکتب فرانکفورت است.
آن چیزی که به آن میگویند مارکسیسم غربی — رفت؛ در آن زمان مکتب فرانکفورت جدایی از مارکسیسم ارتدوکسی بود که در روسیه حاکم شده بود
آنهایی که مارکسیستتر هستند، مثل مکتب فرانکفورت، اصولاً اینطور نگاه نمیکنند؛ معتقدند تحلیلهای اقتصادی مارکس همهاش درست است و نظام سرمایهداری این بحرانها را واقعاً در متن خودش دارد.
یک نکتهٔ اساسی، تمرکز روی این است که مارکس در این اشتباه میکند که مردم همینطور به آگاهی طبقاتی میرسند.
کل مکتب فرانکفورت میشود گفت برای همین تشکیل شده و همین کار را میکند: رفتارهای عجیب و غریب جماعت اروپایی، مخصوصاً آلمانی، را در طول جنگ جهانی اول و دوم به نحوی تخمین کند و با ایدههای مارکسیستی سازگار کند — که خیلی سیاه نگاه میکنند.
ممکن است واقعاً به دلیل یهودیبودنشان، رفتار را غیرعقلانیتر از آنچه بوده ببینند و فکر میکنم کلاً دیدگاهشان نسبت به جهان سیاهتر از آن چیزی است که شاید واقعاً باید باشد
اگر الان مثلاً من وقت بگذارم روی اینکه مارکوزه چگونه میکوشیده فروید را با مارکس ترکیب کند
حرفهای اساسی مارکوزه این است که چرا پیشبینیهای مارکس درست از آب درنیامد؟
باید به نوعی انقلابهای جنسی فکر کنیم و به تغییرات ساختاری در خانواده فکر کنیم. اینها ایدههایی است که مارکوزه روی آنها کار کرده
بعضی از حرفهایش خیلی ارزش دارد، ولی به هر حال من خیلی احساس همدلی نمیکنم.
مارکوزه یکی از معروفترین بحثهایش این است که میکوشد نشان دهد اگر راهی طی شود و به حدی از ارضا برسیم، غریزهٔ مرگ خودبهخود مهار میشود.
این واژهٔ آزادی و سنتشکنی — چیزهایی که مشخصات دورهٔ روشنگری هستند — همه به نوعی مثل این است که آدمها میکوشند از تأثیر سوپرایگو فرار کنند.
نوعی مخالفت با سوپرایگو، با والد وجود دارد.
من فکر میکنم جور خوبی میشود نگاه کرد و بد نیست آدم این را — همانطور که مارکس مثلاً میکوشید با تئوری خودش تحولات تاریخی را ببیند — با بیس فرویدی، با اینکه انسان را با همین سهگانه نگاه میکنید، در نظر بگیرد. من فکر میکنم هر کسی میتواند دربارهٔ قرنهای اخیر و تحولاتی که از دورهٔ روشنگری تا حالا اتفاق افتاده — و به تحلیل سرمایهداری هم مربوط میشود — به نوعی وارد همان بحثهای نظریهٔ انتقادی هم بشود.
یعنی میتوانید بگویید واقعاً تاریخ اروپا از مثلاً ۲۰۰، ۳۰۰ سال قبل به اینور در تمام زمینههای فرهنگی نوعی مبارزه با والد است
به نظر من توجیه خوبی پیدا میشود که چرا روشنگری در غرب شکست خورد
ولی روشنگری به جای اینکه انسانها را به موجودات معقولِ بالغ تبدیل کند، به موجوداتی تبدیل کرده که بهشدت تحت تأثیر کودک خودشان هستند.
خود این حرفهایی که در مورد ناخودآگاه جمعی و نتیجهگیریهای سیاسی هست همه مربوط به یونگ است؛ فروید اصولاً چنین تحلیلهایی ندارد.
یونگ مثلاً بر اساس مشاهدات خصوصی خودش، پیشبینی جنگ جهانی دوم را کرد
و دقیقاً — به احساس من — فروید تحت تأثیر داروینیسم است؛
چون در دوران شکوفایی داروینیسم زندگی میکرد.
یعنی فرهنگ فعلی دنیای غرب اینطور است که به کودک میدان زیادی میدهد برای لذتبردن و برای ارضای خودش.
سوپرایگو، فرهنگ حاکم در غرب برای اولین بار در دنیا این اتفاق افتاده که خود سوپرایگو حامی کودک شده
خیلی این فرهنگ، فرهنگ خطرناکی است
ممکن است من از نظر فلسفی قبول کنم که نمیشود چیزی را بهعنوان حقیقت پذیرفت و به همه ارائه کرد که همه بپذیرند؛
ولی اینکه من خودم هیچ برنامهای را از میان برنامههای مختلفی که برای زندگی ارائه میشود انتخاب نکنم و دنبالش نروم و حسش را نداشته باشم — یعنی همهچیز در نظر من به نحوی معادل بیاید — چیز دیگری است.
یعنی سیر کلی — برای اینکه از هگل گرفته است دیگر: هگل کاملاً دنیا را اینطور نگاه میکند، سیر مستمر به سمت عقلانیت؛
هگل دنیا را واقعاً در حال رشد میدید و این روحیه هگلی در مارکس هست
شور شکستن قواعد اصلاً به وجود میآید. هنر مدرن اساساً ویژگیاش همین است
این حس نوآوری — اینکه من کاری بکنم، اثری هنری به وجود بیاورم که تا حالا سابقه نداشته باشد — ضد آن حسی است که در قرون وسطی وجود داشت.
سوپرایگویش را از بین ببرید، میان بالغ و کودک رقابتی ایجاد میشود: یک شاخهاش این است که بالغ زمام کار را در دست بگیرد و شاخهٔ دیگر این است که کودک زمام کار را در دست بگیرد.
خیلی واضح است که امکان دوم، امکان قویتری است.
یعنی بیشتر میبینید که کودکشان است که آزاد میشود
احساسشان این است که جامعهٔ پدرسالار معطوف به مرگ است و جامعهٔ مادرسالار معطوف به زندگی
اینکه اصولاً اینتیپ — مثلاً جنگراهانداختنها و کارهایی که فاشیستها کردند — وقتی جنبههای مردسالارانه و پدرسالارانه غلبه میکند، این اتفاقها میافتد.
اینها نمونهای از تحلیلهای مارکسیستی است: اینکه زیربنا و ساختار اقتصادی و نحوهٔ تولید و مالکیت بر ابزارهای تولید را بگیرید و بعد بکوشید پدیدهها را تحلیل کنید
بنابراین ما وارد دورهای شدهایم که ایجادکردن جهان مجازی و نیازهای مجازی برای ادامهٔ حیات سرمایهداری اصل است، و تحلیل مارکسیستها این است که دوران پستمدرن از نظر فرهنگی — فرهنگ پستمدرن — نتیجهٔ همین فعالیت ساختاری زیربناییای است که نظام سرمایهداری میکند.
اگر با ویژگیهای دوران پستمدرن آشنا باشید، به نظر من این احساس به شما دست میدهد که این تحلیل بیراه هم نیست: دوران پستمدرن واقعاً این ویژگیِ مجازیبودن همهچیز و دورشدن از چیزهای واقعی را در خود دارد و مارکسیستها توضیح میدهند که این نتیجهٔ نوع رفتار اقتصادیای است که در دنیا شکل میگیرد.
نکتهٔ خیلی مهم تأکید فروید بر ناخودآگاه است و اینکه اصلاً بشر موجود منطقی نیست؛
انسان موجودی است پر از عقدهها و کمپلکسها و چیزهای سرکوبشده که ناخودآگاهش بر رفتارش تأثیر میگذارد
ببینید پدیدههایی را که الان در دنیا نگاه میکنید: این حس پستمدرنیستی که حقیقتی وجود ندارد چگونه به وجود آمده؟ نتیجهٔ دو چیز است: یکی اینکه ایگوی مردم بینهایت ضعیف است و یکی اینکه بهاصطلاح پلورالیسم حاکم است
من فکر میکنم ضعیفترین ایگوی تاریخ را مردم الان دارند
چون ما با آدمهایی سروکار داریم که حتی در طبقهٔ روشنفکر آنقدر بلوغ و استقلال ندارند که ایگویشان میان چیزهایی که میشنوند یکی را انتخاب کند و بقیه را پاک کند.
نتیجهاش این است که گیج میشود؛ نمیتواند تشخیص دهد چه چیزی درست است و چه چیزی غلط
سازش با قدرت و تربیت خانوادگی فروید در کارهایش دربارهٔ انقلاب هیچ نمیگوید، ولی اگر کسی واقعاً فروید را درک کرده باشد، این است که دقیقاً به دلیل شرایطی که در خانواده وجود دارد، انسانها یاد میگیرند با قدرت سازش کنند، به دلیل ترس؛
ولی واقعیتش این است که نمیخواهم بگویم تئوری ادیپی درست است، ولی اکثریت مردم نهتنها با قدرت سازش میکنند، بلکه به نحوی قدرت را در بیرون از خودشان میپرستند؛
بنابراین فردیبودن روانکاوی و جنبهٔ آسیبشناسانهٔ دیدش و اینکه مخصوصاً در نظریهٔ فروید میکوشد حالت فروکاستی به بیولوژی داشته باشد
آنچه میخواهم در دفاع از این کار بگویم — و به نظر من مهم است — این است: واقعیت این است که شما نمیتوانید بحثها و تحلیلهای جامعهشناسانه دربارهٔ پدیدههای اجتماعی یا پیشگوییهایی داشته باشید و مدلی از انسان در ذهنتان نباشد.
مارکسیستهایی هستند که تحلیلهایشان را بر این اساس ارائه میدهند که چه تغییرات ساختاری در این نظام سرمایهداری به وجود آمده که فرهنگ ما از دوران مدرنیته وارد دوران پستمدرن شده است.
بنابراین نظام سرمایهداری از نظر ساختاری تغییر اساسی کرده: از ارضای نیاز به مرحلهای رسیده که نیاز را ایجاد میکند.
بهتدریج وارد دورهای شدیم که سرمایهداری با استفاده از تبلیغات و رسانهها در مردم نیازهایی ایجاد میکند تا بعداً بتواند کالاهایی را که میتواند و در سر تولیدکردنشان است بفروشد.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.