روشنگری در خوانش فرویدی
سنتها و کلیسا چون سوپرایگو، روشنگری چون طغیان اید، و عقل هم میراث سوپرایگو ــ در خوانشی فرویدی.
جلسه با مکتب فرانکفورت و ایدهٔ نگاهکردن به سهچهار قرن اخیر با سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و اید ادامه مییابد و به پرسشی دربارهٔ قیام مدرنیته بر ضد سنتها پاسخ میدهد. سخنران نگاه فرویدی به روشنگری و پستمدرن را شرح میدهد و تصریح میکند که شخصاً به همهٔ آنچه میگوید معتقد نیست. بعد به کاربرد نقد روانکاوانه در هنر میرسد و در پایان فیلم انجمن شاعران مرده را بهصورت مقدمه با همین نگاه مطرح میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مکتب فرانکفورت برای تلفیق نظریههای مارکس و فروید تلاش کرده است؛ آخرین مطلبی که دو جلسه قبل دربارهٔ کاربرد نظریهٔ روانکاوی کلاسیک در مباحث اجتماعی گفتم همین بود؛ و آخر جلسه ایدهای گفتم که خیلی ربطی به مکتب فرانکفورت نداشت: سعی کردم با این سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و اید به نحوی نگاهی به تقریباً سهچهار قرن اخیر بیندازم — پیدایش مدرنیته و نهایتاً رسیدن به دوران پستمدرن — خیلی کلی، بدون اینکه الان وارد جزئیات شویم و خیلی دور بایستیم: اگر این ایدهٔ سهگانه را پذیرفته باشیم، ببینیم چگونه میشود به این ماجرا نگاه کرد.
بعد از جلسه سوالی از من پرسیدند که سوال خیلی خوبی بود و قول دادم حتماً در جلسه دربارهاش صحبت کنم: دربارهٔ اینکه در انقلاب فرانسه یا در دوران مدرنیته، اتفاقی که افتاده انگار نوعی قیام بر ضد سنتها بود. واقعیت تاریخی این است که ما در دورهای وارد دوران مدرن شدیم و سنتها — از سنتهای دینی تا غیردینی، هرچی از قبل مانده بود — همه چیز زیر سوال رفت و این ادعا به وجود آمد که همه چیز را باید از فیلتر عقل بگذرانیم تا به فرهنگی ایدهآل و آرمانی برسیم. این از لحاظ فرهنگی معنای شناختهشدهٔ مدرنیته است: این عطفِ روشنگری، یعنی بیاییم بنشینیم همهٔ این چیزهایی که تا به حال پذیرفتهایم و دربارهشان سوال نکردهایم را یک دور نقادی کنیم؛ نقادی با استفاده از عقل. و نهایتاً بعد از این دوران مدرن به دوران پستمدرن رسیدیم که به نظر میرسد — بعضیها معتقدند، اگر خوشبینانه نگاه کنیم — دوران انتقالی جدیدی است که از همان عقلی که فکر میکردیم با آن نقد میکنیم هم نقد میکند.
ببینید، اگر روانکاوی فرویدی را کنار بگذارید، همه چیز را خیلی منفی نگاه میکند: از فروید بپرسید نظرت دربارهٔ مدرنیته چیست؟ میگوید نوعی بیماری است. پستمدرنیته هم نوعی بیماری است؛ حتی اگر آن کلمه را نشنیده باشد، باز جوابش همین است که نوعی بیماری است. مدرنیته باشد یا پستمدرنیته یا هر چیز دیگری، هر پدیدهای که مربوط به انسان باشد — شهرت نظریهٔ روانکاوی فرویدی این است که همه چیز حالتی از رواننژندی دارد. حالا بیایید با دیدگاهی خیلی مثبت شروع کنیم: همانطور که خود کسانی که طرفدار نهضت روشنگری و مدرنیته یا پستمدرنیته هستند نگاه میکنند. میگویند بشر در دورهای عقبافتاده خیلی چیزها را همینطور بیمبنا پذیرفت؛ مثلاً بعضی دگمهای دینی، بعضی آداب و رسوم، اینها تلنبار شده از دورانی که انسان هنوز انگار دوران کودکی خودش را طی میکرد؛ تا به مرحلهای از بلوغ رسید و نهایتاً دوران روشنگری شروع شد که انسانها با استفاده از بلوغ عقلی خودشان تصمیم گرفتند همهٔ آنچه در سنت بود را نقد کنند. بنابراین در دوران مدرنیته — یکی از ویژگیهایش این است — به نظر میآید تصور روشنی از عقل و نقادی وجود دارد: انگار همهٔ ما میدانیم عقل چیست، انتقاد عقلانی چیست، عقلانیت یعنی چه، و میتوانیم با استفاده از بحثهای منطقی با همدیگر به تفاهم برسیم. بنابراین عدهای آدمهای روشنفکر و روشنگر شروع به زدن حرفهای جدید کردند و تمام سنتهای قدیمی را زیر سوال بردند، در جهت رسیدن به تمدنی آرمانی.
حالا بحث این آرمان روشنگری که الان در دوران پستمدرن زیر سوال رفته است: چه چیزی زیر سوال رفته؟ بیایید دوباره از دیدگاه طرفداران روشنگری — که دوران پستمدرن را قبول ندارند — نگاه کنیم؛ میخواهم مثبتترین نگاه را به این دورهٔ تحول تاریخی داشته باشند: آدمهایی مثل هابرماس که اصلاً معتقد نیستند وارد دوران جدیدی به نام پستمدرن شدهایم و معتقدند این شیوهٔ نقادی پستمدرن هم به هر حال ادامهٔ روشنگری است. مثل این است که بگوییم دوران مدرنیته دوران روشنگریِ ابتداییای بود که خیلی خوشبینانه فکر میکردیم همهٔ معیارهای عقلانی و منطق و این چیزها چیزهای ساده و روشن و قابلفهم برای همه و مورد توافق همه است؛ و بعد از دورهای که گذشت — مثلاً ۲۰۰، ۳۰۰ سال — این دوران روشنگری کارهایی انجام داد و حالا به پیشرفتی رسیدهایم که حتی خود معیارهای انتقاد، معیارهایی را که عقلانی میدانستیم، میتوانیم نقد کنیم. پس پستمدرنیسم چیزی نیست جز ادامهٔ پروژهٔ روشنگری؛ این حرف معروف هابرماس است: اصلاً چرا اسم جدید میگذاریم و میگوییم وارد دوران جدیدی شدهایم؟ این ادامهٔ طبیعی مدرنیته است؛ فقط نقدها کمی سطح بالاتر رفتهاند؛ انگار در سطحی ابتدایی بحث میکردیم و حالا وارد سطح بالاتری شدهایم که خود معیارها را هم نقد میکنیم و از آن سادهانگاری مدرن رها شدهایم. پس چیزی به اسم پستمدرن — این خوشبینانهترین ایده نسبت به این تحولات دوران است.
پستمدرنها معتقدند نه: در واقع مدرنیته، اگر واقعبین باشیم، دورهای است که تصوراتی تحت عنوان عقل وجود دارد و دوران پستمدرن دورهای است که آن تصورات شکسته است. بنابراین در دوران مدرنیته یکی از عقاید خیلی طبیعیاش این است که حقیقتی وجود دارد که ما میکوشیم کشفش کنیم؛ در دوران پستمدرن کل این تصور که حقایقی وجود دارند که ما کشفشان میکنیم از بین رفته است. طرفداران پستمدرن در پاسخ به این حرفها میگویند دوران پستمدرن آنقدر با قبلش تفاوت دارد که مجبوریم اسم جدیدی برایش بگذاریم و دیگر نمیتوانیم بگوییم ادامهٔ دوران خوشبینی روشنگری و مدرنیته است. اینها در مجموع دیدگاههای خوشبینانهای هستند که کل این تحول را مثبت میبینند: روندی مثبت در گذر از سنتهای فکرنشده به دورانی جدید که در آن عقل و عقلانیت رشد کرده، تا اینکه اصلاً تصوراتی مثل خود عقل و حقیقت زیر سوال رفتهاند. و همین که به دوران پستمدرن رسیدیم، به نوعی میتوان گفت انگار همین که حقیقت زیر سوال رفته — چون حقیقت مفهوم مطلوبی نبوده — خودش نوعی نزدیکشدن به حقیقت است: اگر حقیقتی واقعاً وجود ندارد، اینکه من خوشبینانه چیزی موهومی به نام حقیقت را فرض نکنم و همین را هم زیر سوال ببرم، پیشرفتی است. از هر دو دیدگاه، دوران پستمدرن پیشرفتهتر از دوران مدرن است.
حالا موضوع چیست؟ میخواهم از دید روانکاوی به موضوع نگاه کنم؛ یعنی خودمان بدبین باشیم. دلیل خیلی واضحی هم برای بدبینی هست: رفتارهای قرن بیستم را نگاه کنید و با سه قرن قبل مقایسه کنید؛ واقعاً عقلانی شده؟ قرن بیستم قرن عقلانی است؟ رفتارهای مردم را نگاه کنید: جنگهای جهانی که به وجود آمد؛ یکی از سیاهترین قرنهای تاریخ از نظر جنایتهایی که انجام شده؛ در مجموع وقتی به رفتارهای مردم نگاه میکنید اثری از عقلانیت نمیبینید. فرهنگ این انتقادهایی که در مکتب فرانکفورت میبینید — این کتاب معروف آدورنو و هورکهایمر که به خوشبختی به فارسی هم ترجمه شده — در مکتب فرانکفورت نهایتاً به دیدگاهی کاملاً بدبینانه نسبت به تمدن مدرن رسیدند: اینکه در واقع در سایهٔ عقلانیتی که تبلیغ میشد، کلاً عقل انگار از بین رفته. مثلاً موسیقی و هنر را نگاه کنید: نوعی حالت وحشیبودن در هنر مدرن وجود دارد؛ انگار به دوران ماقبل تاریخ برگشتهایم. مثلاً کوبیسم را نگاه کنید: این ساختار تندیسهایی که پیکاسو دیده، چقدر شبیه تندیسهای آفریقاییِ چند هزار سال قبل است. در هنر مدرن نوعی بازگشت به هنر بدوی وجود دارد، مخصوصاً در کوبیسم؛ کلاً در هنر قرن بیستم بازگشت به بدویت را میبینید. اینها چگونه میشود توجیه کرد؟ آدورنو و اینها این حرف را میزنند: شما تصوری باشکوه از عقل و عقلانیت ارائه دادید؛ اگر از ژانژاک روسو و رهبران انقلاب فرانسه — آدمهای روشنفکر آن دوران — میپرسیدید که ۳۰۰ سال بعد چگونه است، دنیای بسیار ایدهآل و معقولی تصور میکردند؛ هنر به اوج خودش رسیده از نظر زیباییشناسی؛ ولی به نظر میرسد اصلاً در آن جهت نرفتیم و به دورهای رسیدیم که با آن معیارهای روشنگری، عقلانیت در آن نیست. این بحثهایی است که به غیر از پستمدرنها — مثلاً خود افراد مکتب فرانکفورت پستمدرن حساب نمیشوند — ولی از تمام روشنفکری قرن بیستم کمکم این صدا درآمد که این چگونه عقلانیتی است؟ این چگونه نتیجهٔ روشنگری است که به آن رسیدیم؟
مثلاً کورههای آدمسوزی در قرن بیستم داریم؛ نمیدانم؛ انواع نژادپرستی؛ هر چه بگویید جنایت و نوعی وحشیگریهایی که در قرنهای قبل نبود، الان بیشتر به آن میرسیم. بیایید: اگر زمینههایی برای بدبینی وجود دارد، فروید میتواند وارد کار شود. ماجرا این نبود که عقلانیتی وجود دارد و داریم به سمت عقلانیت میرویم. از دیدگاه فرویدی میتوانید ماجرا را اینطور ببینید: آن سنتهایی که وجود داشت — مجموعهای از افکار، بدوی یا هر اسمی که بخواهید بگذارید — به نحوی سوپرایگو هستند.
یعنی انسان در قرنهای گذشته مواجه با سوپرایگویی عظیم بود که اید را بهشدت کنترل میکرد. مسیحیت و کلیسا مشخصترین نوع سوپرایگویی است که اید را از فعالیت بازمیدارد؛ اصلاً اگر قبول کنید حرف فروید را که جنسیت و تمایلات جنسی در مرکز تمایلات اید قرار دارند، هیچ چیز سوپرایگویی در طول تاریخ به اندازهٔ کلیسا به این مرکزِ تمایلات اید فشار نیاورده است. بنابراین روشنگری را میتوان اینطور تصور کرد: سنتهای موجود در اروپا آنقدر به اید فشار آوردند که این اید نهایتاً انگار طغیان کرده و میخواهد خودش را از شر این سوپرایگویی که به او فشار میآورد رها کند. منتها اید این کار را چگونه انجام میدهد؟ دوران روشنگری دورانی نیست که اید یکدفعه بیاید اختشاش به وجود بیاورد، مثلاً مردم بیایند دین را بریزند، سوپرایگوی خودشان را دور بیندازند و با رفتاری انقلابی هجوم ببرند به سمت لذتهای جنسی؛ این کار خیلی بعید است. از نظر فرویدی چرا بعید است؟ به دلیل اینکه آدمهای آن دورهٔ اودیپی — قیام بر علیه پدر — را به نحوی پشت سر گذاشتهاند: کمتر آدمهایی هستند که اهل انقلاب باشند و بخواهند پدرکشی کنند. پس ما دنبال پدرکشی نیستیم و نمیخواهیم همهٔ آن سوپرایگویی که از قبل مانده را به کلی تارومار کنیم و جامعهای بسازیم که بر مبنای آزادی اید باشد؛ کما اینکه فروید معتقد بود اصلاً چنین چیزی نمیشود: نمیتوان تمدن و جامعهای داشت که اساسش آزادی مطلق اید باشد؛ حتماً باید نوعی سرکوب وجود داشته باشد؛ تمدن اصلاً حاصل سرکوب است. بهطور طبیعی در چنین مواقعی چه اتفاقی میافتد؟
اگر سنتهای سوپرایگوی بدی وجود داشته باشد، ایگو است که اینجا میکوشد واسطه شود و این سوپرایگو را به نحوی کنترل کند. بنابراین همهٔ آن حرفهایی که در دوران روشنگری — بهطور خودآگاهانه زده شده، در کتابها نوشته شده، در فرهنگ روشنگری بازتاب پیدا کرده — ایگو تولید کرده است؛ در جهتی که به اید آزادی بیشتری بدهد. ولی این را نمیگوید: ولتر نمیآید در کتاب خودش بنویسد که من میخواهم حرفهایی بزنم که کمی اید آزاد شود. در خودآگاهی خودمان چه میکنیم؟ سادهترین کار برای ایگو این است که ایدههای جالب و خیلی معقولی ارائه دهد که در مقابل آن سنت — انگار بخش نامعقولترِ سنت را که بیشتر فشار میآورد، با چیز دیگری از سنت بخواهند از بین ببرند. از دیدگاه فرویدی، عقل و عقلانیت هم چیزی است در همان سوپرایگویی که به ما به ارث رسیده: وقتی با این تصورات بار میآیید که اصلاً عقلی وجود دارد و عقلانیتی هست، از نظر فروید این چیز اصیلی نیست؛ این هم بخشی از تعلیماتی است که داریم میبینیم. کلاً چیز اصیلی وجود ندارد؛ چیز اصیل این است که انسان دنبال لذت است و با فشارهایی که سوپرایگو میآورد و ایگویی که میکوشد بازیای انجام دهد، خودمان را کنترل میکنیم، تمدن میسازیم، اجتماعی به وجود میآوریم. اگر خیلی کیروتار بخواهیم نگاه کنیم، روشنگری فعالیتهای ایگو است که از بخشی فراموششده — مثلاً سنت یونانی، فلسفه و عقلانیت — استفاده میکند تا سنت مسیحی را بکوبد؛ یعنی ایگو به ایدههای جدید پناه میبرد. و هیچوقت در آثار اینها نمیبینید که قصدشان لذت بیشتر است؛ طبیعی است: اگر حرفهای فروید را قبول داشته باشید، اتفاقاً باید نهایت پنهانکاری در اینجا وجود داشته باشد. در تمام دوران روشنگری کسی حرف نزده که مثلاً «چرا کلیسا اینقدر جنسیت را ممنوع اعلام کرده، ما آزادی بیشتری میخواهیم»؛ اصلاً این حرفها نیست؛ حرفها خیلی تر و تمیز است که ما عقل و عقلانیت داریم و انسان باید همهچیز را بررسی کند. ولی از دیدگاه فروید زیر این ماجرا چه میگذرد؟ اینکه اید دارد دنبال آزادی بیشتری میگردد و میکوشد در فرهنگ عمومی جامعه — که از طریق سوپرایگو به انسانها فشار میآورد — اصلاحاتی صورت بدهد که اید بتواند آزادتر شود. بنابراین آن سیری که گفتم — اینکه در طول سه قرن میتوانید کاملاً خطی بکشید، تاریخ را بررسی کنید و ببینید که روزبهروز اید دارد آزادی بیشتری به دست میآورد — اتفاقی که میافتد رفتن به سمت عقلانیت و این حرفها نیست.
واقعیت دارد آشکار میشود؛ آن چیزی که پشت پرده بود و پنهان میشد، آشکار میشود. بنابراین هیچ عجیبی ندارد که در قرن بیستم به دورهای میرسیم که هنر بدوی است و حالتهای انسانها کودکانه. یعنی میشود با دیدگاه روانکاوی گفت از اول روشنگری همین روند بوده و قرار بوده به چنین چیزی برسیم؛ فقط با حرفهایی فعلاً آن سنت را کنار بگذاریم و چیزی تحت عنوان عقل و عقلانیت و مثلاً سنتهای یونانی و فلسفه به کار بیاید؛ ولی اینها هم مثلاً کانت بیاید بهعنوان اسطورهٔ روشنگری و وقتی فلسفهای درست میکند، فلسفهٔ اخلاقی دارد، از نوعی اخلاق دفاع میکند و باز به اید فشار میآورد. کانت هم اینطور است: درست است که کانت را نمیشود با کلیسا مقایسه کرد، ولی کانت هم نوعی اخلاق جدید ترویج میدهد که انسان تحت آن اخلاق کانتی هم آزاد نیست. پس خیلی طبیعی است که به جایی برسید که کانت و همهٔ شیوههای نقادی کانت هم زیر سوال برود؛ اصلاً کل اخلاق زیر سوال برود: ما الان در دوران پستمدرن به فرهنگی رسیدهایم که نقادی را به جایی میرساند که تقریباً هیچچیز باقی نمیماند و هیچ قید و بندی وجود ندارد؛ همهٔ معیارهای اخلاقی، همهٔ معیارهای عقلی، همهٔ چیزهایی که از نظر آن بود و فرهنگ انسان — عذر میخواهم — فشار میآورد، کمرنگ میشود. بنابراین انسان فرهنگی میسازد که اید را به حداکثر آزادی خودش برساند. و از این دیدگاه روانکاوی، این فرایند — رسیدن به این فرهنگ پستمدرن و رسیدن به این آزادی عملها و این اختشاشهای قرن بیستم که میبینید ویژگیهای ضدتمدن پیدا کرده — اصلاً عجیب نیست؛ ما در قرن بیستم تمدن در واقع تمدن دارد فشار میآورد. این انتقاد آدورنو که «ما به نوعی هنر مبتذل عامیانه رسیدهایم که دیگر هنر حسابش نمیشود و نوعی حالت حیوانی در آن هست»، از دیدگاه فرویدی پدیدهای کاملاً طبیعی است. در واقع روشنگری از همینجا شروع شده، فقط خودش را سانسور میکرده: خواستههای اید را پشت حرفهای پرآبوتابِ عقلانیت پنهان میکرده و میتوانستیم انتظار داشته باشیم که نهایتاً به همینجا برسد. در واقع به نوعی فرهنگ رسیدهایم که در آن والد و کودک — سوپرایگو و اید — به نحوی با همدیگر متحد میشوند: یعنی الان میتوانم بگویم به کودک دارد آموزش داده میشود که کودکیاش را حفظ کند و آزادی عمل داشته باشد.
حالا یک نگاه فرویدی دیگر: اصلاً نمیخواهیم خوشبینی و بدبینی را کنار بگذاریم. هر چه در تمدن، فرهنگ، هنر متعالی است — فروید به دانش و این چیزها اعتقاد داشت — اینها چگونه به وجود میآیند؟ در اثر سرکوب به وجود میآیند. اگر سرکوب را بردارید، اتفاق چندان جالبی نمیافتد؛ عدهای فکر میکنند نتیجهٔ نظریهٔ فروید این است که بیاییم مثلاً آزادی جنسی اعلام کنیم و هر کس هر کاری دلش میخواهد بکند که عقده پیدا نشود؛ در حالی که اصلاً در نظریهٔ فروید چنین دستورالعملهای اخلاقی نیست. هر چیزی که شما در هنر، زیباییشناسی و تمام وجوه متعالی فرهنگ بشری میبینید نتیجهٔ سرکوب و والایش است. کاری فوقالعاده که ایگو انجام میدهد این است که وقتی اید نمیتواند به خواستههای واقعی خودش برسد، ایگو چیزهایی ایجاد میکند که آن لیبیدو به جای دیگری متمرکز شود و رها شود؛ مثلاً توسط خلق آثار هنری. از نظر فروید خلق آثار هنری — مثل رؤیاها و هر فعالیت دیگری که میبینید غیر از فعالیت مستقیم لذتبردن — نوعی کانالیزهکردن انرژی به سمت چیزهایی است که از نظر ما متعالیتر است. بنابراین تمدن، قواعد، عقلانیت، همهٔ چیزهایی که ما متعالی میدانیم، نتیجهٔ فعالیت ایگو است.
بنابراین اتفاق بدی که میافتد این است — من باز بد و خوبش را جدا کنیم؛ روانکاوی واقعاً ارزشگذاری نمیکند. اگر قبول کنید که این والایش یا تبدیل به چیزهای متعالی، فعالیتی خوب است که ایگو انجام میدهد، فکر میکنم احساس فروید همین است: انواع و اقسام دانشها و هنرها را دوست دارد و فکر میکند اینها نشانههای خوبی در تمدن بشریاند. وقتی سوپرایگو به اید نزدیک پیدا کند، ایگو در واقع تضعیف میشود؛ بنابراین ما در تمدنی زندگی میکنیم که ایگو در آن فعالیت کمتری میکند. چرا؟ ایگو کی فعال است؟ وقتی سوپرایگو با اید در تضاد باشد و اینها با واقعیت در تضاد باشند، ایگو فعالیت بیشتری میکند تا این سه را با هم هماهنگ کند. اگر واقعیت بیرونی و مقررات اجتماعی خیلی به سمت آزادیهای فردی پیش برود که آدمها هر کاری بتوانند بکنند — الان مدام میبینید جریانی در تمام دنیا، در آمریکا و همهجا هست که افرادی که طرفدار برهنگی در ملأ عام هستند کلی فعالیت میکنند تا حرفشان به کرسی بنشیند؛ فعالیتهایی که کردهاند، مخصوصاً پرسر و صداترینش فعالیتی است که هموسکشوالها میکنند برای آزادی این فعالیتهای همجنسگرایانه.
مرتباً میبینید قوانین دارند به سمت این میروند که آدمها آزادی فردی بیشتری داشته باشند و هر کاری بتوانند بکنند: مثلاً این نیولیستها معتقدند چرا محلی برای فعالیتهایشان نباشد؟ در دهههای اخیر در خیلی کشورها تصویب شده که محلهایی باشد که بتوانند در آن برهنه ظاهر شوند؛ بعضی جاها کنار دریا، بعضی جاها در طبیعت. فعالیتشان این است که نه، چرا ما را محدود میکنید؟ همهجای شهر، هر جا بخواهیم بتوانیم برهنه ظاهر شویم. واقعاً این نوعی خواسته است — مخصوصاً روی این تأکید میکنم — وجه کودکانهاش بینهایت روشن است. فروید همیشه در تفسیر رؤیا، مثلاً اگر از فروید بپرسید اگر من خودم را در رؤیا برهنه ببینم تعبیرش چیست؟ میگوید نوعی بازگشت به کودکی است: کودک برهنه است و برهنگی را درک نمیکند. بنابراین این ویژگی خیلی واضح را در فعالیتهای این نیولیستها میبینید که انگار خواستهای بسیار ابتدایی و کودکانه را دنبال میکنند؛ خواستهای که بهوضوح مربوط به اید است. وقتی واقعیت و سوپرایگو در اثر فعالیتهای شدید اید همه چیز طوری به سمتی رفته که اید خیلی خوب بتواند فعالیت کند و مزاحم زیادی در جلویش نباشد، ایگو طبعاً کاری برای فعالیت ندارد. میتوانید آدمی را تصور کنید که اصلاً ایگو ندارد؛ برای اینکه از اول هر کاری میخواسته کرده: نه تمدن و واقعیت بیرونی و قانون جلویش را گرفته، نه در خانواده حائلی در مقابلش بوده، و نه سوپرایگویی وجود داشته و فرهنگی که بخواهد او را از فعالیت بازدارد. بنابراین ایگو اینجا ناخواسته تضعیف میشود.
اگر سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و اید را برای آدمهایی مثل کانت تعریف میکردید و میگفتید آدمی در دو قرن آینده میآید به اسم فروید و این سهگانه را تعریف میکند، و میپرسیدید «فعالیت تو در جهت تقویت کدام یکی میشود؟»، بدون شک میگفت ایگو: فلسفه، اخلاقیات، تفکر مستقل، نبودِ تأثیر سوپرایگو و امیال درونی، روشنفکرکردن و الی آخر. اما در دوران مدرن و پستمدرن، ایگو ناخواسته تضعیف میشود؛ ولی واقعیت به اینجا رسید؛ برای اینکه آن پشتپردهٔ روشنگری از نظر روانکاوی چیزی بود که وجود داشت: آزادیخواهی اید بود که داشت تظاهر میکرد، توسط فرهنگ روشنگری؛ نهایتاً میبینید به همینجا میرسیم، به همان چیزی که میشد حرفش را زد. و وقتی آدمها ایگوی ضعیفی دارند — بگذارید چند نکتهٔ مهم بگویم — همهٔ این حرفهایی که من میزنم چیزی اینجا پنهان میشود: اینکه به نظر میآید اید دارد حاکم میشود و سوپرایگو دیگر وجود ندارد؛ ممکن است از حرفهای من چنین توهمی پیش بیاید: سوپرایگو انگار از فرهنگ بشری خارج میشود، ایگو هم خارج میشود و اید باقی میماند. ولی واقعاً اینطور نیست؛ سوپرایگو همیشه هست. به نفرات آموزش ببینید: همین فرهنگی که به شما میگوید کودک خودت را رها کن، آزاد بگذار، بگذار اید هر کاری دارد بکند، خودش یک سوپرایگوی جدید است. نمیتوانیم از دست فرهنگ خلاص شویم، نمیتوانیم از دست سوپرایگو خلاص شویم؛ نمیتوانید این سهگانه را بشکنید و فقط اید را نگه دارید؛ هر کاری بکنید سوپرایگو سر جای خودش هست.
یعنی مجموعهای از کلام و فرهنگ که از گذشته به ارث رسیده؛ بنابراین در این دوران پستمدرن میتوانیم اینطور تحلیل کنیم که سوپرایگوی جدیدی داریم، سنت جدیدی داریم. روشنگری ما را از دست سنتها خلاص نکرد؛ ما را از دست سنتهای مثلاً کلیسایی داشت به سمت نوعی سنتها سوق میداد که ریشه در فرهنگ یونان داشت و آن را حاکم میکرد: فیلسوفها و دانشمندان، کسانی که از نظر تاریخی ادامهدهندهٔ راه یونانیها بودند، بر ضد — میدانید مسیحیت بار تمدن یونانی و رومی را از بین برد — روشنگری نوعی قیام مجدد همان تمدن و فرهنگ یونانی بر ضد این مسیحیت کلیسایی بود که در اروپا حاکم شده بود. پس از بخشی از فرهنگشان، بخش دیگری را تنها میبردیم؛ ولی نهایتاً به بخش جدیدی رسیدیم که ماقبل یونانی است: چیزی که نیچه روش تأکید دارد، فرهنگ دیونیزوسی؛ فرهنگ شادخواری و خوشی و لذتبردن از زندگی و آزاد بودن شهوات.
نیچه — چرا نیچه را پیامبر پستمدرنیسم میدانند؟ اولین کسی است که این دیدگاه را خیلی واضح بیان کرد و از فرهنگ دیونیزوسی در مقابل فرهنگ روشنگری حمایت کرد. نیچه حرفی دربارهٔ سقراط دارد که خیلی قشنگ است: کسانی که سقراط را کشتند — به یک معنا، با اغراق میگویم — درست فهمیدند که دارد مردم را فاسد میکند با این حرفها و منطق و بیایید بحث و گفتگو بکنیم و این حرفها؛ همان دوران دیونیزوسیِ قبل از سقراط بهتر بود. و ما در قرن بیستم تحقق آن جهان دیونیزوسی قبل از دوران بهاصطلاح سقراطی را در دنیا میبینیم. الان اگر بخواهید برای فرهنگ غرب در تاریخ چیزی شبیهش پیدا کنید، باید ۲۰۰۰ سال قبل، آنور، بگردید: ماقبل سقراط، فرهنگ مثلاً آفریقایی. اینکه اینقدر فرهنگ سیاهپوستها — موسیقی سیاه، فرهنگ سیاهها — در آمریکا و از آنجا در همه جای دنیا در نیمهٔ دوم قرن بیستم پخش شده، نشان میدهد تناسی میان فرهنگ پستمدرن و آن نوع هنر و ویژگیهای بدوی که در فرهنگ سیاهپوستها بوده وجود داشته است. پس نکتهای که نباید فراموش کنیم این است که از دست سنتها رها نشدیم: از دست سنتهای کلیسایی تنها رفتیم به سنتهای سقراطی و از سنتهای سقراطی رسیدیم به سنتهای جدیدی.
ایگوی آدم غربی — الان یک جوان غربی را در نظر بگیرید — من با اطمینان آماری بسیار بالا میگویم ایگوی شما فعالتر از ایگوی کسی است که مثلاً در آمریکا زندگی میکند؛ برای اینکه به دنیا آمده و به او گفتهاند — یک چیز خیلی واضح اینکه به آنها آموزش میدهند به مرگ فکر نکنند، به ناملایماتهایی که در آینده — فرهنگی که همین الان میگوید لذت ببر و دم را غنیمت بدان و این حرفها.
اینها ایگو را بهشدت تقویت میکند. اصلاً در هنر دوران اخیر، از دههٔ ۶۰، ۷۰ به اینور، چقدر آدم متفکر — به سینمای هالیوود نگاه کنید چقدر تفکر در آن وجود دارد؟ بهشدت کودکانه است. هیچ کشوری به اندازهٔ آمریکا مردمش کارتون نمیبینند. لیست پرفروشترین فیلمهای سال آمریکا را بگذارید، دهتایش را نگاه کنید و ببینید اصلاً هیچ تفکری در آن هست؟ نوعی لذت کودکانه در آن هست، هیجان، سکس و چیزهای بچگانه. همیشه در این دهتای اول یک کارتون هست، یک انیمیشن هست که قبلاً برای بچهها ساخته میشد ولی الان آدمهای ۵۰، ۶۰ ساله هم میروند میبینند؛ در ایران هم میروند میبینند ولی بچههایشان را میبرند؛ یعنی خلاصه یک بچه پیدا میکنند. یادم هست بارها — یادم نیست کی گفت — مثلاً در آشناها و فامیل کسی میگفت من و فلانی و فلانی یک بچه، مثلاً بچهٔ فلانی، را بردیم «شهر موشها» ببینیم: پنج آدم، احتمالاً پنجشش آدم بزرگ، یک بچه را برده بودند شهر موشها ببینند. در آمریکا دیگر این بچهها را هم نمیبرند؛ فرهنگ اینطور است که اصلاً چه اشکالی دارد. کلاً فرهنگ آمریکا کودکانهترین فرهنگ شاید ۲۰۰۰ سال اخیر دنیاست. بروید لیست کتابهای — الان هری پاتر؛ ببخشیدها، شما نسل هری پاتر هستید و احتمالاً همه خواندهاید — هری پاتر را مقایسه کنید با رمانهای دو قرن قبل که مردم میخواندند: آنجا همهاش حرف از مفاهیم کلی زندگی و مرگ و چیزهایی بود که بهاصطلاح مخ آدمها؛ اصلاً این واژهٔ «مخخوری» که در زبان فارسی به وجود آمده همین است: اگر با آدمی حرفهای خیلی جدی بزنید و چیزهای سنگین به او نشان بدهید — آثار — اصلاً کسی حوصلهٔ این چیزها را ندارد.
ما به دورهای رسیدهایم که نمیشد پیشبینی کرد روشنگری به آن برسد. یعنی وقتی ایگو به هر طریقی قیامی بر ضد سوپرایگو به وجود میآید، باید از نظر فروید همین را بپسندیم که این را رهبری میکند و آزادی عمل بیشتری میخواهد. این یک نکته. نکتهٔ دیگر: به این دوران پستمدرن اینطور نگاه کنید. فرض کنید به دورهای رسیدهایم که آدمها ایگویشان خیلی خیلی ضعیف شده. اگر به این موضوع نگاه کنید — اینکه معتقد باشید حقیقتی وجود دارد یا وجود ندارد اصلاً مهم نیست — خلاصه بحثهای فلسفی، حقیقتیابی، دانش، اینها را کی پیش میبرد؟ ایگو پیش میبرد دیگر: اید اصلاً اهل این حرفها نیست و این چیزها را نمیفهمد و کاری به آنها ندارد؛ سوپرایگو هم اهل کنکاش نیست، چیز آمادهای است که به شما داده میشود. میخواهم چیز خیلی سادهای بگویم: چه چیزی باعث میشود در دوران پستمدرن به این ویژگی برسیم که اعتقاد برسد حقیقتی وجود ندارد، قضاوت نمیشود کرد، پلورالیسم باید باشد، بگذارید هر کسی حرف خودش را بزند.
هر کسی حقیقت خودش را داشته باشد. واقعیت این است که به دورهای رسیدهایم که برخی ویژگیهای این دوران همین است؛ به دلیل اینکه ارتباطات خیلی قوی شده. در دوران قدیم شما در ناحیهای از دنیا به دنیا میآمدید و فرهنگ آنجا غالب بود؛ توسط خانوادهٔ شما که تابع همان فرهنگ بودند، این فرهنگ به شما تزریق میشد و یک سوپرایگویی داشتید. و اکثریت آدمها — ببین، اینکه ایگو نهایتاً بخش خیلی عمدهای از زندگی آدمها نبوده و نقش خیلی مهمی نداشته همیشه اینطور بوده؛ نمیخواهم بگویم مثلاً در دوران قرون وسطی مردم ایگوی خیلی قویای داشتند؛ نه، ایگوی ضعیفی داشتند. چگونه تزریق میشد؟ در اثر فشار سوپرایگو؛ اصلاً کلیسا نمیگذاشت کسی فکر کند. ولی ایگو تکانی میخورد، برای اینکه کلیسا بهشدت فرهنگ ترویج میکرد، ضدید بود.
در درون این آدمها وجود داشت. بنابراین ایگو لازم بود کارهایی بکند دیگر: راهکار بده، خودشان جلوی اید را بگیرند، کمی هم کلیسا را آنور بزنند؛ فعالیتی داشت برای اینکه سوپرایگو ضدید رفتار میکرد و همینطور واقعیت بهشدت ضدید بود. ولی با این حال ایگو خیلی تضعیف میشد توسط سوپرایگو: ۹۹ درصد افکار هر آدم قرونوسطایی توسط تعلیمات کلیسایی شکل میگرفت و بهندرت آدمی پیدا میشد که بیاید به عقایدی که مثلاً دینی ترویج میشود فکر کند. بنابراین در طول تاریخ عامهٔ مردم — که ایگوی همهشان بهشدت تحت فشار بوده — آدمی که ایگوی درستوحسابی داشته باشد و خیلی فعال باشد زیاد پیدا نمیشود. دوم اینکه توضیح دادم به دلایلِ این دورانِ مدرن، پستمدرن از همهٔ آن دورانهای قبل بدتر هم هست؛ برای اینکه سوپرایگوی موجود اصلاً با این مخالفت هم به آن صورت نمیکند و واقعیتها و قانونها هم دارند به نفع اید کمکم تضعیف میشوند. شما چه انتظاری دارید وقتی این اتفاق افتاده که اصلاً به دلیل ارتباطات یک فرهنگ دیگر تبلیغ نمیشود؟ هزار تا به گوشتان میرسد: قبلاً ۲۰۰ سال قبل به دنیا میآمدید، فقط بهقول عقاید حقهٔ اسلامی را میشنیدید و مسلمان بودید تا آخر عمرتان با آرامش کامل. حالا به دورهای رسیدهایم که علاوه بر عقاید حقهٔ اسلامی، عقاید حقهٔ دیگری را که در بقیهٔ جغرافیای عالم وجود دارد هم میشنوید. کی باید تصمیم بگیرد کدام بهتر است؟ ایگو اینجا باید فعالیت کند. کدام ایگو؟ ایگو دیگر نداریم. میخواهم بگویم شما الان در دوران پستمدرن هستید، دورانی که ایگو اصلاً از کودکی عادت نکرده به آن صورت فعالیت کند و فعالیتش خیلی کم بوده؛ خیلی طبیعی است که ایگو به این نتیجه برسد — چون نمیتواند میان انواع فرهنگهایی که به گوشش میرسد دست به انتخاب بزند — به این حالت برسد که اینها همه با هم فرقی ندارند.
این حالتی است که در فرهنگ پستمدرن وجود دارد: اینکه اصلاً این همه عقاید ایدئولوژیکی که در طول تاریخ ساخته شده اینطور نیست که بشود گفت یکیشان از بقیه بهتر است، این حقیقت است و آن غلط، قضاوت نمیشود کرد. در دوران پستمدرن ویژگی این است — بگذارید همینطور بگویم — فرهنگ چندصدایی است؛ جامعهٔ چندصدایی است؛ آدمها هم میشنوند و به آن صورت هم اجباری نیست حتی یکی از این فرهنگها را انتخاب کنید. میخواهم بگویم آن فعالیتِ دستزدن به انتخاب میان فرهنگهای مختلف فعالیتی خاص است که ایگو باید انجام دهد و این فعالیت به نوعی متوقف شده است. ایگو میان همهٔ فرهنگهایی که میشنود به سمت آن فرهنگی میرود که ایگو را از همه آزادتر بگذارد و نتیجهاش این است که فرهنگ غرب را بهراحتی میبینید که در همه جای دنیا در حال پیشرفت است. یعنی به نوعی میخواهم بگویم با این وضعیت مواجه هستیم: نتیجهٔ منطقی همین حرفها این است که اگر صدای فرهنگ غرب و نوع فرهنگ غربی را بتوانید به هر جای دنیا برسانید، عموم مردم همین را انتخاب میکنند، به دلیل هماهنگی بیشترش با این. شما فقط با همین تئوری سهگانهٔ فرویدی میتوانید در این ۳۰۰، ۴۰۰ سال اخیر بگویید روند روشنگری پشتش چه میگذشته و الان چرا به این وضعیت رسیدهایم. بیایید هرقدر دلش میخواهد مثلاً تلویزیون جمهوری اسلامی فعالیتهای فرهنگی بکند ولی ماهواره هم در خانهٔ مردم باشد؛ بعد از مدتی میبینید مردم به هر حال آن فیلمهای ماهوارهای را بیشتر میپسندند، برای اینکه لذتبخشتر است برایشان. این نگاهی کیروتارِ فرویدی است — من از همهٔ چیزهایی که میگویم، از دیدگاه خودم شخصاً به همهٔ این چیزهایی که گفتم معتقد نیستم؛ از دیدگاه فرو — یعنی تحلیلی فرویدی از اتفاقهایی که مثلاً در فرهنگ غرب در ۳۰۰، ۴۰۰ سال اخیر افتاده این است: نمیدانیم داشتیم به سمت عقلانیتی میرفتیم؛ نمیدانیم پروژهٔ روشنگری بودیم که خیلی اصیل بود؛ هیچ چیز اصیلی در آن نبود؛ پستمدرنیسم هم هیچ چیز اصیلی در آن نیست. ولی نوعی هماهنگی میان این نگاه با نگاه هابرماس هست: میگوید درست است که پستمدرنیسم ادامهٔ مدرنیسم است و چیز عجیب و غریبی در آن نیست؛ یعنی لازم نیست اسم جدیدی رویش بگذاریم؛ در واقع چیزی که پشت پرده بود دارد هی آشکارتر میشود.
در پاسخ به پرسش حاضری که گفت علتی که این سمتگیری راحت انجام میشود این است که ایگو وجود ندارد و با مشاهدات خیلی نمیخواند — چون مثلاً در جامعهای که از خانوادهها به او میرسد ممکن است ایگویش تغییر کند، ساختارها تغییر کند و عوض شود ولی ایگو ممکن است خوب شکل گرفته باشد — نه؛ اصلاً به هیچ وجه. خوب شکل گرفته باشد یعنی چه؟ سوپرایگو وقتی قوی است و ایگو وقتی خیلی فعال است، شما در حالتهای توازن قرار میگیرید: توازن میان خواستههای اید و سوپرایگو و واقعیت، و ایگو فعالیت زیادی انجام میدهد. اگر بگویید سوپرایگو خیلی قوی است — مثلاً آدمی که در خانوادهٔ سنتی به دنیا آمده و همهچیز را پذیرفته — اتفاقاً این آدمها را میبینید که ایگوی خیلی ضعیفی دارند. ایگو — بعد از فروید، حالا بعضیها معتقدند انحرافی در دیدگاههای فروید است — کلاً در روانکاوی به این سمت رفت که چیزی که به آن روانشناسی من میگویند و هدف اصلی از رواندرمانی — برخلاف آن شیوهٔ فرویدی که هدف اصلی رسیدن به حالت تخلیه است — اینکه سعی کنید ایگوی آدمها را تقویت کنید؛ ایگویی را که توسط خانواده تقویت شده، روابط خانوادگی، نه اصلاً به فرهنگ تقویت شده را تقویت کنید. و بنابراین اینکه آدمی که از شهر، از محیطی بسته میآید ایگوی خوبی دارد، اصلاً اینطور نیست: ایگوی بسیار ضعیفی دارد؛ میآید وارد محیطی میشود، صداهای دیگری را میشنود و احتمالاً گیج میشود؛ و اگر به خودش جرأت بدهد و آن سوپرایگوی اولیه را کنار بگذارد، احتمالاً ایگوش میرود سراغ همین ایگوی غربی؛ برای اینکه با سوپرایگوی غربی — چون با ایدش — بهاصطلاح. منتها معمولاً میدانید به این راحتی این اتفاق نمیافتد: آن سوپرایگوی اولیه به این راحتی از ذهن کسی پاک نمیشود؛ بنابراین اگر هم مثلاً چنین زندگیای پیدا کند و سوپرایگوی اولیهاش را کنار بگذارد، مثلاً تا آخر عمر با احساس گناه و سری چیزهای اخلاقی دستبهگریبان است.
خیلی باید — قرار این جلسه ورود به مباحث نقد هنری و اینجور چیزها بود و این را قبل از جلسهٔ قبل مانده بودم و میخواستم بگویم؛ اگر اجازه بدهید زیاد بحث نکنیم. واقعاً چیز خیلی مهمی وجود دارد، ولش کنید؛ بگذارید بعد از کلاس از من بپرسید. بگذارید یک مشکل خیلی اساسی بگویم: خیلی سخت است که شما به نحوی دربارهٔ تحلیلهایی صحبت کنید با آرایی که قبول ندارید.
الان — الان جلسه — این واقعاً همیشه همینطور است: همین الان اگر به تحلیلی که کردم نگاه کنم، مطمئنم رگههای غیرفرویدی در آن هست؛ نمیتوانم نوعی خالص فرویدی نگاه کنم. وقتی چیزی را واقعاً خیلی قبول ندارید — مثل اینکه شما ریاضی را خیلی خوب بلد باشید و بعد بیایید مثلاً امتحانی بدهید یا بخواهید به بچهٔ مدرسهای درس بدهید آنجوری که خانم معلمش گفته؛ این چقدر سخت است. خودتان — من بارها این تجربه را کردهام با بچهها که چیزی میگویید که نه، این الان ضرب را باید اینور بگذارید، آنور بگذارید، حتی باید اینطور بکشید. به همین دلیل تصمیم گرفتم کاربردها را نگویم؛ برای اینکه احساسم این بود که همین مشکل پیش میآید: یعنی هرطور بخواهم مثلاً سعی کنم فرویدی نگاه کنم، باز مثلاً چیزهایی از ایگو در آن احتمالاً میآید. اصلاً سوالی که دفعهٔ قبل پیش آمد همین بود: به نحوی از ایگو صحبت کردم که انگار چیز مثبتی در آن هست؛ انگار نوعی تمایل به حقیقت و چیز اصیلی در آن هست؛ در حالی که ایشان بعد جلسه از من پرسیدند که فرویدیاش اینطور است که ایگو کاری نمیکند غیر از اینکه لذت را بیشینه کند؛ بنابراین اصلاً اینکه حقیقت و روشنگری و اینها چه معنایی دارد. من سعی کردم فرویدیترش کنم؛ دفعهٔ قبل مختصرتر بود، ولی باز مطمئن باشید اگر دقت کنید عناصر غیرفرویدی پیدا میکنید. عجله دارم به نحوی به جایی برسم که بتوانم راحتتر صحبت کنم؛ فروید خیلی چیزهای جالب در آن هست ولی همین مشکلات را دارد؛ یعنی هیچ چیز مثبتی در آن نیست. یعنی الان روشنگری از نظر من این نیست: روشنگری بهشدت — در انسانی، همانطور که یونگ توصیف میکند یا فروم توصیف میکنند — خط متعادلی رو به رشد و رو به کمال وجود دارد و روشنگری واقعاً به آن نبوده؛ اینطور نبوده که فقط در جهت بهاصطلاح ایگو رفتار کند؛ آگاهی در مورد اینکه آن اتفاقی که میافتد — ایگو را یک نفر در نظر بگیر — همان اتفاقی است که فروید تعریف میکند، درست؛ به این دلیل که عموم مردم جامعه را آن چیز تشکیل میدهد. و این تحلیل فرویدی الان فاقد جنبههای جامعهشناسانه است؛ برای اینکه کاپیتالیسم این وسط در تبدیلشدن روشنگری به این فاجعهٔ مدرن و پستمدرن نقش خیلی کلیدی دارد: یعنی این شیوههای آزادسازی واقعاً با آن شیوههای آزادسازی بازار و بیشینهکردن سود ارتباط دارند که اینطور شد. روشنگری میتوانست به این قهقرا نرود؛ عامل منفی دیگری بیرون وجود داشت که دیده نمیشد در دوران روشنگری — عامل دیگری که بعداً دربارهاش صحبت میکنیم. بگذارید تمامش کنم.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ ایگو و امکانسنجی: گفتهاند که بالاخره ایگو امکاناتی دارد که میتواند به عهده بگیرد و از این امکانات میتواند وارد عمل شود. حالا نفهمیدم ایگو میتواند دنبال این باشد که نظم پیدا کند، دنبال این باشد که مثلاً در زندگیاش تعادلی پیدا کند که زندگیاش تعادل به دست بیاورد.
نمیدانم. آیا اینطور نبود که فروید اصلاً به انسان جنبهای منفی نگاه میکند؟ درست است؛ دیگر واقعاً نمیتواند مثلاً کارهای متفاوت خیلی زیادی داشته باشد؛ میتواند نهایتاً تعادل را انجام دهد. ایگو اینطور نیست. آری، اصلاً همفکری نمیتواند کارها را اینطور باشد؛ به هیچوجه. حقیقتجویی با ایگو چه ربطی دارد؟ ایگو فقط — این ایگو هم در لحظه زندگی میکند. آیندهنگری هر چه شما دارید از ایگوی شماست. همین الان ایگو مثل یک — انگار یک چیز، موجودی است، یک فانکشن لذت وجود دارد که همین الان میخواهد آن را بیشینه کند. نه، به هیچ وجه مطلقاً: فرض ایگو این است که میتواند مثلاً زمان را هم در نظر بگیرد و بگوید الان اگر لذت را کمتر نگه داری فردا لذت بیشتری میبری؛ یعنی انتگرال بگیرد و بگوید این لذت را در طول عمرتان بیشینه کرده باشید. این اصلاً چیز عالی نیست؛ اصلاً هیچی حالیش نیست. قاضی — واقعاً این همیشه چیست؟ پروتکل کوچولو — این قسمت باهوش کودک است؛ در واقع آن قسمت باهوش کودک که در دوران کودکی شروع میکند به — یونگ، قسمت باهوش کودک — ایگو؟ نه، ایگو نیست. چیست؟ چیزی نیست که — آها — چیزی که شما میگویید یک چیز غیرفرویدی است؛ چیزی در اید وجود دارد به اسم مثلاً پروفسور کوچولو که فعال — اصلاً آری، خیلی غیرفرویدی: اگر چیزی وجود دارد به اسم پروفسور باید در ایگو وجود داشته باشد. اید چیز خالصی است، منبع انرژی، و میرود به سمت لذتبردن، مگر اینکه ایگو جلویش را بگیرد و به تأخیر بیندازد. آن تمثیل را فراموش نکنید که کل ماجرا را میشود اینطور نگاه کرد که یکسری انرژیها انگار در سیستم عصبی میآید و میخواهد به سمتی برود که لذت را بیشینه کند و ایگو وسیلهای است که میتواند بعضی از این کانالها را ببندد و باز کند. این تمثیل خوبی است برای اینکه بفهمیم ایگو چه میتواند بکند: ایگو فقط میتواند در لحظه تصمیم بگیرد که الان این لذت نباید — و اینها را منحرف کند به سمت کانالهای دیگری؛ مثلاً فرض کن طرف امشب کمی فعالیت هنری بکند تا فردا فرصتش را بدهد. حالا بگذریم؛ واقعاً از این بحثها کمی خارج شویم.
ببینید، میخواهیم دربارهٔ فعالیت هنری صحبت کنیم؛ یکی از مهمترین و جاافتادهترین کاربردهای نظریهٔ روانکاوی نقد هنری است. یعنی اگر هر کتاب نظریهٔ ادبی یا نقد را بردارید — کتابهایی که انواع و اقسام مکاتب نقد را بررسی میکنند — یکی از بهترین کتابهای موجود در دنیا که به فارسی ترجمه شده کتابی است به اسم «راهنمای نظریه ادبی رمان سل دون» فکر میکنم — حالا شاید هم یادم نیست — کتاب بسیار معروف و فوقالعاده خوبی است که بهطور خیلی جامعی میکوشد انواع و اقسام ایدههایی را که برای نقد بوده بررسی کند؛ مثلاً تعدادشان را خیلی زیاد گرفته. شما میتوانید بگویید تعداد مکاتب مختلف چهار تا است یا پنج تا، یا مثل اینجا در این کتاب نگاه کنید: نظریهٔ نقد فمینیستی و مارکسیستی و اینها را همه جدا کرده؛ و طبعاً هر کتابی که اینطور نگاه کنید بخش نقد روانکاوانه دارد. از زمان خود فروید تا الان فعالیت نقدکردن آثار هنری با استفاده از ایدههای روانکاوانه وجود داشته؛ چرا؟ خیلی طبیعی است، بهعنوان کاربردی در واقع تکنیکیِ روانکاوی؛ برای اینکه اولاً هنر، هر اثر هنری، نتیجهٔ فعالیت ذهنی و روانی انسان است؛ بنابراین فهم اینکه اثر هنری چگونه به وجود آمده به فهم خودِ بهاصطلاح متن اثر هنری کمک میکند. و این نتیجهٔ اینکه شما مکانیسمهایی که اثر هنری دارد به وجود میآید را داشته باشید: اگر میخواهید دربارهٔ یک اثر هنری بحث کنید و ببینید این یعنی چه، چرا هنرمندی چنین اثری خلق کرده، به نوعی برمیگردد به اینکه نظریهای داشته باشید که اصولاً اثر هنری چگونه خلق میشود؛ چگونه داستان در ذهن یک نفر شکل میگیرد و چگونه به ظهور میرسد. بنابراین اگر برای فرایند خلق اثر هنری تئوریای داشته باشید، میتوانید اثر هنری را از آن دیدگاه نگاه کنید. بهعنوان مثال خیلی ساده — یک نکتهٔ بسیار مهم این است که دربارهٔ فلسفه ممکن نیست: بهواسطهٔ روانکاوی نمیتوانید مثلاً دربارهٔ فلسفهٔ کانت بحث کنید؛ مثلاً بگویید بله، علت اینکه کانت به چنین عقایدی رسید مثلاً مشکلاتی بود که در کودکی داشت. قبول دارید؟ رابطهٔ میان افکار فلسفی و مشکلات فردی زندگی فرد خیلی کمرنگتر از ارتباط میان زندگی هنرمند و اثر هنریای است که خلق میکند؛ دقیقاً به این دلیل که خلق آثار هنری بهشدت ناخودآگاهانه صورت میگیرد. از اکثر هنرمندان اگر بپرسید که این را چرا — نمیدانم — در این جای شعر گفتی — من از استادهای خودم، مخصوصاً یکی گفت که من بارها دربارهٔ یکی از اشعار آقای شفیعی کدکنی که از شاعران خوب معاصر ماست، رفتم از خودش پرسیدم: من این شعر را خیلی دوست دارم و همهاش را خیلی خوب میفهمم؛ این یعنی چه، این عبارتی که اینجا به کار بردی؟ گفت خیلی جدی یک مدت به فکر فرو رفتم و به خدا نمیدانم. میگوید در آن لحظهای که شاعر شعر میگوید همهچیز را دودوتاچهارتا نمیکند که من الان این ترکیب را بگذارم؛ مثل فلسفه نیست، خیلی هوشیارانه نیست. واقعاً در آثار هنری بهشدت الهام نقش دارد و عواطف و احساسات، و اینها چیزهای نزدیک به ناخودآگاهاند. بنابراین اثر هنری به نظر میرسد بیشترش در ناخودآگاه است: چیزی از ناخودآگاه فرد دارد وارد آگاهیاش میشود و وارد زبان میشود، به یک معنا؛ حالا زبان میتواند زبان عادی باشد، زبان سینما باشد یا هر چیز دیگری؛ هر هنری به هر حال یک وسیلهٔ ارتباطی و نوعی زبان است. بنابراین قبول دارید که داستان و فیلم — مخصوصاً داستان و فیلم — مکانیسم ظاهرشدنشان در ذهن هنرمند شبیه رؤیا است: احساسات و عواطف شدید جایی وجود دارد، از کانالهایی میگذرد و تبدیل میشود به داستانی.
بنابراین شباهت داستان و اثر هنری بهوضوح در اینجاست که هر دویشان به نوعی نتیجهٔ فعالیتهای ناخودآگاهاند: اگر رؤیا صددرصد نتیجهٔ فعالیت ناخودآگاه است، در رمان و — نمیدانم — نوول و فیلم درصد بالایی از فعالیت ناخودآگاه را میتوانید ببینید؛ اگر صددرصدش نیست، به هر حال طرف تفکرات خودآگاهانهای هم موقع خلق اثر هنری میکند. نکتهٔ خیلی مهم این است که شیوهٔ نگاهکردن به اثر هنری شباهت پیدا میکند به رؤیا؛ برای اینکه چه روانکاوی را قبول داشته باشید چه نداشته باشید، وقتی دارید نقد میکنید در واقع میخواهید از ظواهر اثر هنری بگذرید و به چیزی در پشتش برسید، انگار به باطنش برسید: فرایند تفسیر همیشه مثل این است که میخواهید به چیزی عمیقتر از آنچه از ظاهر برمیآید برسید. بنابراین فرایند نقد خیلی شبیه تفسیر رؤیاست: از مجموعه چیزهایی که در ظاهر میبینید میخواهید به نوعی به عواملی که پشت پرده هستند برسید؛ چیزهایی که بهوضوح ظاهر نشدهاند. و حالا سعی میکنم با مثال نشان بدهم چقدر مثلاً یک داستان یا اثر هنری با خیالپردازی حداقل مربوط است. خیالپردازی — در زبان انگلیسی واژهای که به کار میبرند خیلی واژهٔ خوبی برای این بحثی است که الان دارم: به آن میگویند Daydream؛ خلاصه خیالپردازی بهوضوح شعبهای است انگار از خوابدیدن، منتها در حالی که چشمانتان باز است و در طول روز این کار را انجام میدهید. این ساعت خاموش شد؛ بنابراین باید از این استفاده کنم؛ ممنون؛ خیلی وقت هم داریم. شما که اصلاً سوال نکنید؛ شما فقط بگویید، من جواب میدهم.
نه، ببینید؛ گفتید که دو مسئله: یکی اینکه نقد کردن مثلاً یک اثر هنری آسانتر است تا کمی از نظر — مثلاً یک چیز فلسفی. حالا دو چیز را داریم؛ اگر میشود این را جمعبندی کنید: یکی اینکه اینقدر سابلیمیشن که انجام میشود — برایش حرکتی وجود دارد — خیلی بیشتر از این است که مثلاً انجام میشود؛ حالا چیزهای مختلفی در رابطه با هنر، تا مثلاً یک پسر و دختر — اینها را تفکیک نمیکنم — و این مسئلهٔ درصدها: فعالیت ناخودآگاه در هنر و غیر از آن، مثلاً در علم. شما واقعاً الان یک فیزیکدان مقالهای مینویسد؛ میتوانید بگویید این نتیجهای که گرفته یا این قضیهٔ ریاضیای که مثلاً گاوس کشف کرده نتیجهٔ سرخوردگیهای دوران کودکیاش است؟ بهشدت از منطق و خودآگاهیاش استفاده میکند. اینطور نیست که هر چقدر ببینید عواطف و آن عوامل ناخودآگاه در فعالیتی که انجام میدهید — فعالیتهای روزمره، حالا هنر هرچه که هست — نقش بیشتری داشته باشند، روانکاوی حرف بیشتری برای گفتن به شما داشته باشد؛ روانکاوی حرفی برای صدق و کذب قضایای ریاضی برای شما ندارد. بله، اینکه میتوانید بگویید همهٔ دانشمندان قطعاً فرایندهایی را طی کردهاند که به این ویژگیهای علمی رسیدهاند.
که آری، این ربطی به آن ندارد: ما میخواهیم ببینیم از خودِ اثر هنری چه میفهمیم یا دربارهٔ — ببینید، بهطور طبیعی باید انتظار داشته باشید؛ این حرفهایی که زدم — چه فرویدی نگاه کنید چه نگاه نکنید — همهٔ روانکاوان این مجموعه حرفها را قبول دارند: اثر هنری ناخودآگاهی در آن وجود دارد و باید بکوشیم با دیدگاه روانکاوانه اثر هنری را بررسی کنیم. ولی باید انتظار داشته باشید اگر فرویدی نگاه کنید پشت هر اثر هنری دنبال عقدههای کودکی با گرایش جنسی باشید؛ باید به نحوی از نظریهٔ فروید — اگر میخواهید استفاده کنید — دنبال مثلاً فیکساسیون در دوران رشد جنسی باشید که در هنر به نحوی ظاهر میشود؛ و معمولاً نقدهای فرویدی گرایشهای اینچنینی دارند: گرایش به اینکه مثلاً در آثاری عقدهٔ ادیپ را در شخصیتهای داستان پیدا کنند و الی آخر. بهشدت باید دنبال این باشید که از نمادگرایی استفاده کنید؛ یعنی اثر هنری را مثل رؤیا در نظر بگیرید: آن مکانیسمهایی که فروید با دقت در رؤیا شرح داده — اینکه چگونه خودآگاهی ناخودآگاه را سانسور میکند — باید در اثر هنری دنبال این بگردید که کجاها سانسور اتفاق افتاده، چه جابهجاییهایی صورت گرفته؛ این شخصیت مادر مثلاً بوده ولی به این صورت ظاهر شده.
آن مثلاً پدرشه ولی به این شکل ظاهر شده و الی آخر. بنابراین ویژگیهای نگاه روانکاوی — وقتی فرویدی نگاه میکنید — این است که از سایهٔ بخشهای نظریهٔ فروید بهطور طبیعی باید در نگاهمان استفاده کنیم؛ صرف اینکه از ناخودآگاهی چیزی کشف کنیم نیست. بگذارید انواع و اقسام چیزهایی که در نقد فرویدی هست را بگویم. یکی از مهمترین چیزها — که اصلاً در همان روزهای اول که خود فروید این کار را شروع کرد وجود داشت — این بود که از اثر هنری سعی کنید تحلیلی برای روانشناسی هنرمند پیدا کنید. فروید بارها این کار را در طول عمر خودش انجام داده؛ آثاری دارد که مثلاً از روی حتی نقاشیهای داوینچی چیزی دربارهٔ روانشناسی خود داوینچی میگوید؛ یعنی فعالیتی است: اثر هنری را نگاه کنم و پی ببرم که این آدمی که این را خلق کرده چه موجودیتی دارد؛ و برعکس، بروم زندگینامهٔ او را بخوانم، آن را تحلیل کنم و بعد از روی آن زوایای پنهان اثر هنری را کشف کنم. بنابراین بخشی از فعالیت نقد روانکاوانه این است که روانکاویِ هنرمند را با مفهوم نقد هنری به همدیگر ارتباط دهید؛ از هر دو طرف این کار قابل انجام است: من آدمی را که اصلاً نمیشناسم از روی اثر هنری باید بتوانم روانکاویاش را کشف کنم اگر اثر هنری را خوب بفهمم، و برعکس؛ هرچه او را بهتر بشناسم بهتر میتوانم جزئیات، مثلاً نمادگرایی اثر هنری را درک کنم؛ عین پیبردن به ویژگیهای آدم از رؤیاهایش، همانطور که فروید انجام داد.
نقطهٔ دیگر: روانکاوی چه کمکی دیگر به نظریهٔ ادبی کرده و میکند — چه فرویدی چه غیرفرویدی؟ روند تولید و خلق اثر هنری را میتوانید با استفاده از روانکاوی دربارهاش نظریهپردازی کنید؛ برای درک آثار هنری مهم است که من تئوریای داشته باشم که اثر هنری اصلاً چگونه به وجود میآید و این به من کمک میکند آثار هنری را بفهمم؛ اگر تئوریای در ذهن من دربارهٔ خلق آثار هنری در ذهن باشد.
طبیعی است که وقتی روانکاو توضیح میدهد این فعالیت روانی چگونه اتفاق میافتد — در واقع همهٔ مفاهیمی که فروید در تفسیر رؤیای خودش میگوید — ربط پیدا میکند به نظریههایی که مثلاً دربارهٔ فیلم وجود دارد. آنجا دربارهٔ رؤیا صحبت میکند ولی اگر از این شباهت فیلم و رؤیا استفاده کنید — یعنی رؤیا به فیلم شبیه است، نوعی خیالپردازی است؛ کارگردان دربارهٔ موضوعاتی و احساساتی که درونش هست به این شکل ظاهرش کرده — آنوقت میتوانید از این درک طبیعت خلاقیت هنری به چیزی برسید: نظریهای در مورد نقد ادبی یا نقد آثار خاص هنری.
چیزی که خیلی دیرتر به وجود آمد و به نظر من خیلی جالب است — بیشتر با کارهای روانکاوی دیگری — اینقدر منتقد هنری که نمیشود به او روانکاو گفت ولی فکر میکنم درس روانکاوی خوانده بوده، آدم خیلی معروفی به نام هالند است. ببینید ایدهاش این است — و به اینجور به کار برده روانکاوی را؛ شاید کمی فرق کند با این حرفهایی که من میزنم — ایدهٔ هالند این است که اصلاً اثر هنری وقتی منتقد به آن نگاه میکند، وقتی آدم عادی نگاه میکند، خلاصه وقتی فهمیده میشود، اینطور نیست که اثر هنری چیز فیکس و ثابتی در دنیاست و میشود دربارهاش بحث کرد. بیایید به این فکر کنید: روی رابطهٔ میان اثر هنری و خواننده به جای رابطهٔ اثر هنری با نویسنده. میخواهم با استفاده از روانکاوی این را کشف کنم که این اثر — مثلاً این اثر هنری، هری پاتر — پرفروش شده؛ چرا پرفروش شده؟ چرا این اثر هنری آدمها را جذب میکند؟ حتماً جایی از سرکوفتهگیهای دوران کودکی آدمها را ارضا میکند. چرا یک اثر هنری جذاب است و تأثیر میگذارد؟ چرا این تأثیر را میگذارد؟ بیایید از روانکاوی برای نقد معطوف به خواننده استفاده کنیم. در کل نظریهٔ ادبی ما نقد معطوف به نویسنده داریم و نقد معطوف به خواننده؛ هالند در دورانی زندگی میکند — اکثر کارهایش فکر میکنم دههٔ ۷۰ و اینهاست — که اینجور نقد راه افتاده و اهمیت پیدا کرده. از روانکاوی استفاده میکند تا برای شما توضیح بدهد چرا مثلاً اسطورهای مثل دراکولا وجود دارد؟ چرا فرانکشتاین وجود دارد؟ چه تأثیری روی خوانندهها میگذارد که اینقدر محبوبیت پیدا کرده؟ موجودات خیالی که در سینما یا تلویزیون یا داستانها ظاهر میشوند. بنابراین هالند اصلاً چیز دیگری را بررسی میکند: اینکه آثار هنری طبق چه قواعدی روی خوانندهها تأثیر میگذارند؛ قبول دارید اینجا هم از روانکاوی باید استفاده کنیم. عجله دارم زود برسم به — خلاصه — فیلمی، داستانی، چیزهای خاصی را خودش بررسی کنیم.
ببینید، بیایید خیلی زود متمرکز شویم. فرض کنید میخواهیم داستان یا فقط سینما را بررسی کنیم. شعر هم، آری شعر هم میخواهیم؛ این را نمیخواهیم بررسی کنیم. بیایید میخواهم سریع بروم سراغ مثلاً نمونههای خاص، کارهایی که خود فروید کرده. میل داشتم در این جلسه دربارهٔ فیلمی صحبت کنم که فرض کنم همه دیدهاید: چند نفر این فیلم انجمن شاعران مرده را دیدهاند؟ تقریباً همه دیدهاند. واقعاً جا بود که در این جلسه بحث کنیم؛ منتها با این زمانی که به من دادید واقعاً بعید میدانم بتوانم حتی دو صفحه جلو بروم. بگذارید اشکال ندارد؛ شاید بد نباشد مقدماتی بگویم و بار دیگر این فیلم را با این مقدمات یا این برنامه دربارهاش بحث کنیم. شما با فیلم و داستانی روبهرو میشوید؛ داستان بیشتر از هر چیزی — خیلی واضح است — شخصیتهایی دارد. وقتی تحلیل رؤیا انجام میدهید چگونه به شخصیتهایی که در رؤیا ظاهر شدهاند نگاه میکنید؟ فروید اینطور نگاه میکند که اینها اجزای — گاهی — از شخصیت خودِ رویابین هستند که دارند ظاهر میشوند. یکی از فعالیتهای رؤیا این است که چیزهایی را جابهجا میکند، چیزهایی را متراکم میکند و برعکس چیزهایی را توضیح میدهد؛ ممکن است چند نقش در رؤیای شما وجود داشته باشد که جنبههای مختلفِ وجود خودتان باشند. وقتی به داستانی نگاه میکنید، بیشتر از هر چیزی باید شخصیتها را اینطور نگاه کنید: اولاً شخصیت اصلی به احتمال خیلی زیاد خودِ نویسنده است؛ شخصیتی آنجا وجود دارد که نمایندهٔ نویسنده است؛ بقیهٔ شخصیتها چیزهایی در درونِ این نویسندهاند که بهاصطلاح پراجکت شده به روی آن شخصیتها. بنابراین یک اثر، یک فیلم یا داستان، چیزی نیست جز نمایشی از اجزای درونِ این آدم؛ آدمی که این فیلم یا داستان را ساخته. باید کشف کنید چه محتوای پنهانی اینجا گفته میشود. داستان — فرض کنید هر جور میخواهید در نظر بگیرید — واجد شخصیتی است؛ بگذارید چیز خیلی سادهای بگویم: مثلاً داستانهای جیمز باند. شخصیت جیمز باند شخصیتی آرمانی است که آدمها دوست دارند ببینند. در این کتاب — کار خودم را کم کنم — اصلاً فصلی وجود دارد که مفصلاً دربارهٔ جیمز باند صحبت کرده و با این گرایش هالند مقداری صحبت کرده: چرا آدمها از جیمز باند خوششان میآید؟
چه چیزی در وجود آدمها این شخصیت به هر کس وام میدهد و قلقلک میدهد که آدمها از شخصیت جیمز باند لذت میبرند؟ در واقع وقتی فیلم جیمز باند را نگاه میکنید نوعی همزادپنداری میکنید با جیمز باند و از موفقیتهایی که آن موجود به دست میآورد لذت میبرید. خودِ نویسنده هم به نوعی همین کار را کرده: انگار آرزوهای پنهان خودش — همیشه میبینید جیمز باند علاوه بر موفقیتهایی که به دست میآورد موفقیتهای جنسی هم دارد؛ همیشه دختری همراهش هست، او را نجات میدهد و آخرش به هر حال ارتباطی هم با همدیگر دارند — یعنی جیمز باند به نحوی همهٔ آرزوهای نویسنده را خلاصه میکند؛ چیزی که میخواست در زندگیاش بشود و نشده و کلی جاها مثلاً با مشکلاتی برخورد کرده: در جیمز باند خلاصه میکند، میرود همهٔ آدمها را از بین میبرد و مثلاً دختری هم که میخواهد به دست میآورد و پولدار هم میشود و هر چه که دلتان میخواهد. معلوم است آدمها هم علاقهمند به شخصیت میشوند؛ برای اینکه فیلم را میبینند و انگار در زمان دیدن فیلم، جیمز باند هستند. همیشه با شخصیت اول فیلم و داستان همزادپنداری میکنیم و همان لذت را میبریم؛ لذتی که خودِ نویسنده هم برده موقعی که این شخصیت جیمز باند را خلق کرده. کلاً گاهی ممکن است اثر هنری خیلی پیچیده باشد؛ فقط این نیست که نویسنده خودش را گذاشته جای شخصیتی و خیالپردازی میکند و آرزوهایش را برآورده میکند؛ گاهی فیلم ممکن است خیلی پیچیده باشد و شخصیتهای متعددی داشته باشد که همه به نحوی به شخصیتِ خود نویسنده مربوطاند: ممکن است بخشی از شخصیتی که در داستان ظاهر میشود شخصیت الانش باشد، بخشی شخصیت چند سال قبلش، بخشی آرزویِ — نمیدانم — دوران کودکیاش، و اینها روی همدیگر جمع شده و مجموعهای است. بعد فیلم دارد چیزی دربارهٔ مشکلات درون این آدم میگوید: چگونه دارد به گذشتهاش نگاه میکند، چه آرزوهایی داشته، الان میخواهد چه بکند. بنابراین کلاً وقتی اثر هنری را نگاه میکنید به فعالیتهای درونی روانی یک آدم نگاه میکنید و باید این را بفهمید: این مکانیسم اینکه چگونه این آدم این شخصیتها را خلق کرده. اینکه مثلاً این فیلم انجمن شاعران مرده چند شخصیت دارد: خیلی شخصیتهای متعدد در این فیلم هست؛ شخصیت معلم هست و تعداد زیادی دانشآموز. چه ارتباطی میان این شخصیتها با خود مؤلف وجود دارد؟ من واژهٔ مؤلف را به کار میبرم برای اینکه در مورد این فیلم کارگردان با نویسندهٔ فیلمنامه یکی نیست؛ در مجموع فرض کنیم میشود فرض کرد که فیلم مؤلفی دارد.
خلاصهای از فیلمنامهنویس است. من دربارهٔ این فیلم فکر میکنم فیلمنامهنویس است، چون خیلی متعهدانه به فیلم برگردانده شده به فیلمنامه و کارگردان دخالت عمدهای در طرح داستان نکرده؛ بنابراین بیشتر اینجا مؤلف فیلمنامهنویس است. و اصلاً مهم نیست اثر هنری چگونه خلق شده؛ خلاصهٔ یک انسانی پشت این است و این اثر را به وجود آورده.
این شخصیت چه شخصیتی از مؤلف داستان دارد؟
چه مکانیسمهایی اینجا میتوانیم پیدا کنیم؟ و در هر فیلمی فرق نمیکند؛ شما دربارهٔ هر داستان یا فیلمی بحث کنید، یک قسمت از بررسی داستان یا فیلم تحلیل شخصیتهاست: این شخصیتها آیا واقعاً به چیزهای خیلی درونی این آدم مربوط هستند یا نیستند؟ من جواب نمیدهم؛ من نه؛ یک لحظه اجازه بدهید. ببینید، بلافاصله الان اگر به نویسندهٔ فیلمنامهٔ این فیلم بگویید این شخصیتی که اینجا هست چیزهایی در درون تو را نشان میدهد، بلافاصله برمیگردد و میگوید نه، کاملاً اشتباه میکنید؛ دوستی داشتم واقعاً همینطور بود و من او را در داستانم وارد کردم. اکثر نویسندهها احساس میکنند شخصیتهایشان — شخصیتهای دوران مثلاً نوجوانی، جوانی، بزرگسالی — آدمهایی را با این ویژگیها دیدهاند. ولی واقعاً اینطور است؛ یعنی این جواب جالبی است و با حرفهایی که من زدم تناقض پیدا میکند؟ به هیچوجه؛ برای اینکه این آدم اصلاً متوجه نیست. اولاً آن شخص — آن دوست که موجود خارجی است — آمده در درونِ تو تأثیری گذاشته، تو شناختی از او پیدا کردهای و این را داری پراجکت میکنی؛ یعنی ما هیچ شخصیتی را از بیرون نمیآریم در فیلم: اول میبریم در درون خودمان، درونیاش میکنیم و بعد تبدیلش میکنیم به شخصیت در داستان. ثانیاً کسی که این حرف را میزند اصلاً متوجه نیست چرا آن آدم دوست تو شد؟ چرا تو با او دوست شدی؟ چرا آن آدم چنین تأثیری بر تو گذاشت؟ چیزی در خود وجود تو بود که آن آدم را — دیگران چنین تأثیری نداشتند. چرا آن آدمها با این آدم دوست نشدند؟ پس قبل از اینکه این آدم در زندگی تو پیدا شود، جایی خالی در روان تو وجود داشت که آن آدم اینجا نشست و تو حالا همان را داری پراجکت میکنی. اینکه من آدمی را همینطور دیدم — ولی چرا او آن تأثیر را گذاشت؟ چرا تو قرار است چنین — ممکن است در خیلی از موارد که نویسنده این جواب را میدهد، بگویید اسمش چه بود؟ بعد بروید آن طرف را پیدا کنید و بگویید این هیچ شباهتی به تو ندارد؛ میگوید نه، من هیچوقت در زندگیم چنین آدمی نبودهام؛ نه اصلاً. منظورم را دقت میکنید؟ این همان چیزی است که این آدم از آن شخصیت گرفته و درونی کرده و دارد پراجکت میکند. بنابراین هیچ چیزی نیست جز اینکه شخصیتها به نوعی — اگر هم از دنیای واقعی آمده باشند — درونی شدهاند، به نحوی با ویژگیهای روانی این آدم آمیخته شدهاند و بعداً وارد داستان شدهاند. اصطلاحی وجود دارد — یادم نمیآید چه کسی به کار برده — اصطلاح پتانشال سلف دربارهٔ شخصیتها از نظر روانکاوی: خودهای ممکن؛ مثل اینکه آدم وقتی دارد داستان مینویسد میتوانست این باشد، میتوانست این شده باشد؛ چنین چیزهایی را وارد داستان میکند. چیزهایی که میتوانست جیمز باند باشد، چیزی که دوست داشته باشد، چیزی که الان هست، چیزی که اگر آن کار را میکرد اینطور میشد: انواع و اقسام چیزهایی که در ذهن شخص میتوانست به سمتش برود و دوست داشته به سمتش برود، تبدیل به شخصیتهای داستانش میشود؛ یا حتی چیزهایی که از آنها فرار کرده. راههایی که آدمهایی را دیده و به نظرش آمده که نه. این مجموعه — انگار شخصیتهایی که در داستان هست انواع و اقسام خودهای نویسنده است در حالتهای بهطور پتانسیلی؛ چیزهایی که میتوانست بشود و گاهی ممکن است آن چیزی که واقعاً هم هست دقیقاً وارد داستان شده باشد. و هیچوقت این را فراموش نکنید که همیشه هر داستانی، هر رمانی، هرچقدر صادقانه و صریح باشد، همیشه وجود دارد: هیچوقت آدم آنطور که خیلی با صراحت — حتی کسی که سعی میکند خودش را خیلی سریع و بیپرده در داستان بیان کند — بعضی نویسندهها به نوعی اصلاً داستانی مینویسند که خودشان یکی از شخصیتها باشند و تأکید هم دارند که این را مثلاً از خودم ساختم؛ ولی حتماً روند سانسور انجام شده و جابهجاییهایی وجود دارد و کموکاستیهایی که روانکاو باید اینها را کشف کند؛ کسی که نقد روانکاوانه مینویسد باید کشف کند.
بگذارید مثالها را از کار خود فروید شروع کنم. اولین نکته، مثال مهم، نوع نگاهکردن فروید به داستان هملت است: بحثکردن دربارهٔ هملت در سنت روانکاوی خیلی سابقهدار است و اینکه فروید خودش جایی شروع کرده، چیزی گفته؛ بعداً جونز مقالهٔ خیلی معروف و تاریخی دارد که اصلاً مقاله دربارهٔ نمایشنامهٔ هملت نوشته و بعد این بحث ادامه پیدا کرد و خیلیها اصلاً نظر دادهاند. موضوع چیست؟ بگذارید همهٔ حرفهایی که زدم را فعلاً کنار بگذارید؛ این اصلاً موضوعش چیزی خیلی سادهتر از این حرفهاست. ببینید، موضوع این است که یکی از کارهایی که میتوانم با استفاده از روانکاوی بکنم این است که خود شخصیتهایی که در داستان هستند — مستقل از نویسنده و مستقل از تصویر روی خواننده — را با دیدگاه روانکاوانه سعی کنم تحلیل کنم.
میتوانم خود شخصیت هملت را روانکاوی کنم. یعنی روالی در نقد روانکاوانه — که الان تا حد زیادی منسوخ شده و خود فروید شروعش کرده بود و مدتی ادامه داشت — این بود که شما انگار فرض کنید این داستان واقعی است و این آدم وجود داشته، چنین کارهایی کرده، چنین حرفهایی زده و بیایید این را تحلیل کنید. سؤال فروید این است: چرا هملت دست به هیچ اقدامی نمیزند و عموی خودش را نمیکشد و تمام مدت دارد شعر میگوید؟ ببینید، داستان هملت را بخوانید — داستان؛ فکر میکنم هملت داستانی است که همه حداقل چیز داستان را میدانند. داستان هملت این است که این شاهزادهٔ هملت خبردار میشود پدرش مرده؛ میآید میبیند پدرش مرده و عمویش با مادرش ازدواج کرده و پادشاه شده. و در بدو شروع داستان میفهمیم که روح پدر هملت در صحنهای خیلی باشکوه ظاهر میشود و به هملت اطلاع میدهد که مرا کشتند؛ این دو توطئه کردند، مرا کشتند و بعداً این ازدواج صورت گرفت؛ و درخواست روح پدرش این است که انتقامش را هملت بگیرد. در داستانی نرمال انتظار دارید داستان اینطور پیش برود که هملت انتقام پدرش را بگیرد؛ ولی میبینید از این جای داستان اتفاق خیلی عجیبی میافتد: هملت کاملاً موجودِ بیعمل و بیانگیزه است، مدام خودش اعلام میکند که میخواهم رفتارهای جنونآمیز بکنم و تا آخر داستان میبینید همینطور به این رفتارهای جنونآمیز عجیب و غریب ادامه میدهد، حرفهای عجیب میزند و هیچ کاری هم نمیکند. وقتی شخصیتی در داستان خیلی حالتهای رواننژندی از خودش نشان میدهد و غیرعادی رفتار میکند، فروید اصلاً اینطور به ماجرا نگاه میکند: اصلاً کاری ندارد شکسپیر کی بوده و شخصیتهای داستان هملت چیاند؛ از دیدگاه شکسپیر اصلاً این حرفها. سؤالش این است: هملت چرا چنین رفتاری از خودش نشان میدهد؟ چه توجیهی برای رفتار هملت وجود دارد؟ یعنی اگر این واقعیت داشت — چنین داستانی واقعیت بود، واقعیت تاریخی بود — چگونه میشد رفتار هملت را توجیه کرد؟ و فروید طبعاً میخواهد اشاره کند به اینکه عمو همان کاری را کرده که هملت میخواسته بکند؛ بنابراین اگر عمو را بکشد، خودش را کشته؛ نمیتواند عمو را بکشد، برای اینکه طبق نظریهٔ فروید همین دقیقاً کاری که عمو کرده آرزوی پنهانی خود هملت است؛ و برای همین از حالت طبیعی خارج میشود: عقل و منطق و همهچیز حکم میکند که انتقام بگیرد، پدرش از او خواسته، ولی نوعی بیعملی دچارش میشود؛ برای اینکه قتلِ در واقع پادشاه، قتلِ عمو، قتلِ خودش است؛ یعنی بنا به عقدهٔ ادیپ همان آرزوی پنهانی بوده که خودش داشته: کشتن پدر و همبستر شدن با مادر؛ و این کار را عمو انجام میدهد. الان این منسوخ شده، اینطور نگاهکردن؛ ولی قبول کنید اینجور نگاه هم میتواند حداقل در شروع کار خوب باشد: یعنی همانطور که به تاریخ و اجتماع و همهچیز با روانکاوی نگاه میکنید، خود متن داستان را مثل واقعیت نگاه کنید و بگویید چه اتفاقی دارد میافتد؛ جدا از اینکه نویسنده کی بوده؛ یعنی کاملاً متصل به متن شوید و متن را اینطور با دادههای روانکاوی تحلیل کنید. داوینچی: فروید تحلیل متن معروفی دربارهٔ داوینچی دارد؛ نمیدانم به فارسی ترجمه شده یا نه — واقعاً فکر نمیکنم، مطمئن نیستم — ولی به هر حال احتمالاً در اینترنت میتوانید متن را راحت پیدا کنید. چیزی که دربارهٔ داوینچی احتمالاً شاید بدانید این است که حالتهای همجنسگرایی و اینها داشته. فروید دارد میکاود در یکی از نقاشیهای معروف داوینچی آن چیزی را که باعث شده داوینچی چنین زندگیای پیدا کند توضیح دهد. نقاشی، مذهبی است و ظاهراً به هیچ وجه ربطی به زندگی داوینچی ندارد؛ ولی انتظار دارید اگر کسی مسیح را بکشد — یک مادر؛ همهٔ نقاشیهای نرمال مسیحی اینطورند که مثلاً نقاشیهای سریالی از کشیدن مادر و کودک وجود دارد — نقاشی بسیار معروف داوینچی دارد که کودک را میان دو مادر نشان میدهد: دو زن هستند؛ و کل جزئیاتی دارد این نقاشی که میشود دربارهاش بحث کرد و به آن اشاره میکنیم؛ و معتقد است این از ناخودآگاه داوینچی آمده است. و ماجرای داوینچی هم این است که انگار دو مادر داشته و بعد در زندگینامهٔ داوینچی هم این را بررسی کرده که واقعیت اینطور است که در واقع زن دیگری بوده — مثل دایه — و اینها.
من واقعاً جزئیات تحلیل فروید را یادم نیست من واقعاً جزئیات تحلیل فروید را یادم نیست؛ ولی این نمونهٔ خیلی واضحِ تحلیل روانکاوانه است که سعی میکند نوعی پل میان اثر هنری و ویژگیهای هنرمند و زندگینامهاش بزند: یعنی سعی کنیم مثلاً زندگینامهٔ واقعی داوینچی را از طریق آثارش شناسایی کنیم. مطمئناً داوینچی ایدهٔ خاصی نداشته که چرا این نقاشی را اینطور کشیده؛ متوجه هستید؟ یعنی او اصلاً وقتی دارد این نقاشی را میکشد قطعاً به دلایل مذهبی — شاید افکاری باعث شده یا احساساتی که نقاشی را به این فرم بکشد یا غیرعادی باشد. ولی ببینید همیشه این را فراموش نکنید که ایدهٔ فروید این است.
همانطور که وقتی حرف میزنید اشتباه لپی میکنید که کلمهای را جای کلمهٔ دیگری میگویید یا جایی مکث میکنید و روند طبیعی ماجراها شکسته میشود، آنجاست که میشود به چیزی در ناخودآگاه رسید. اگر نقاشیهای مثلاً طبیعی که مردم در طول تاریخ کشیدند — مریم و عیسی را کشیدند — کمتر انتظار دارید از آنها اطلاعاتی دربارهٔ این آدم پیدا کنید؛ وقتی در یک اثر هنری اتفاق غیرعادی میافتد — شما داستانی را میخوانید، هر داستانی منطقی دارد: یعنی کمی که جلو میروید انتظار ندارید قهرمان داستان بمیرد؛ تا جایی داستان کاملاً اینطور است که به نظر میرسد همهچیز به سمت پیروزی او میرود ولی میمیرد — متوجه منظورم هستید؟ داستان که شروع میشود اصطلاحاً منطقی پیدا میکند؛ اینطور نیست که هنرمند هر کاری دلش بخواهد بتواند در آن داستان بکند. وقتی داستانی مثلاً عاشقانه است و یکدفعه از آسمان موجوداتی مریخی بیایند در زمین، این ادامهٔ منطق این داستان نیست؛ اگر قرار است آن مریخیها بیایند، داستان باید تمهیداتی داشته باشد که ما را به این سمت ببرد. هر چیز غیرعادی با منطق داستان جور درنمیآید. بگذارید چیزی بگویم دربارهٔ همان انجمن شاعران مرده که بعداً در جلسهای — که قطعاً نمیشود در همین جلسه — دربارهاش صحبت کنیم. کسی میتواند بگوید در این داستان چه چیزهای غیرمنطقی هست؟ چرا او خودکشی میکند؟ اگر این فیلم را وسط کار به کسی بدهم و بگویم یکی از این پسرها آخر خودکشی میکند، محال است حدس بزند که این یکی باشد؛ فکر میکنید آن یکی است که خیلی تحت فشار است که باید درس بخواند، احتمالاً؛ آن پسری که ضعیف است، هماتاقی است — اسمهایشان را یادم نیست — تاد. تاد. یا آن که عاشق شده؛ شاید شکست بخورد. هر کسی به نظر میآید ممکن است اینجا خودکشی کند؛ ولی اینکه مستقیمترین آدم بین این بچههاست، بافکرترین و باهوشترین است؛ اصلاً چنین رفتار عجیب و غریبی به این آدم نمیخورد.
و در فیلم اصلاً توجیه نمیشود؛ به نظر من نقطهٔ ضعف منطق فیلمنامه این است که این پسر خودکشی میکند: همهٔ روند به سمت این است که این آدم دارد به استقلال شخصیتی میرسد؛ اصلاً آدم ضعیفی نیست؛ بهشدت به نظر میرسد آدم مستقلی است و خیلی بعید است از این شخصیت خودکشیکردن. باید توجیهی وجود داشته باشد که چرا. چه چیز غیرعادی دیگری در شخصیتها هست؟ در مورد معلم چه چیز غیرعادیای هست؟ بعد از اینکه از این آدمی که اینقدر باابهت در این فیلم ظاهر میشود و حرف میزند انتظار فعالیت مستقلی دارید، بعد از اینکه جریان به سمتی میرود چقدر این آدم منفعل از جایی در داستان: همینطور میگذارد سرش را ببرند، نه چیزی به این.
جایی صحنهای در این فیلم هست که اینها نشستهاند و بعد از آن ماجرای آن تلفنی که — خداوند میزند و نمیدانم این مقاله چاپ شده و آن پسر تنبیه شده — جایی هست که اینها نشستهاند و همه انگار جلسهای دارند اعضای انجمن شاعران مرده و این معلم میآید درون؛ هیچ حرفی برای گفتن ندارند؛ یک بار دیگر آن صحنه را دقت کنید: چیزهای خیلی معمولی و عادی میگوید و میرود؛ یعنی آن تصمیمگیری، آن شخصیت جالبی که این آدم در ابتدای فیلم دارد، از نیمه به بعد دیگر — یعنی وقتی مشکلات پیش میآید و جریانهایی پیش میرود — بهشدت منفعل است؛ آنطور که از چنین شخصیتی انتظار داریم عکسالعمل نشان نمیدهد. یک بار این فیلم را ببینید و به این نکتهها دقت کنید که منظور من از منطق داستان این است: وسط داستانی قطع کنید و بگویید این شخصیتها چه میشوند، کی چه کار میکند؛ مثلاً همین — من به شما اطلاعاتی بدهم که در این داستان کسی خودکشی میکند؛ منطق داستان باید نحوی شما را رسانده باشد به اینکه این آدم خودکشی میکند؛ ولی اینجا اینطور نیست: واقعاً اگر تا ۲۰ دقیقهٔ آخر فیلم را کات کنیم و از شما بپرسیم کی اینجا احتمالاً خودکشی میکند، حدستان این نیست که این آدم به دلیل اینکه پدرش گفته من تو را از این منزل بیرون میآورم یا — نمیدانم — چرا این کار را کرد، خودش دعوایش کرده؛ کاری به این شدتِ خودکشیکردن از چنین آدمی اصلاً برنمیآید؛ با شخصیتش جور درنمیآید. و همینطور به نظر من آن شخصیت معلم آن حالت ایدهآلی را که در این فیلم پیدا میکند — مثل الگو برای بچهها — اصلاً پیدا نمیکند؛ انفعالش اینجا میتوانید ببینید: آخرش بچهها هستند که انگار او را دارند نجات میدهند؛ خودش هیچ دستوپایی حتی نمیزند در مقابل کل جریانهایی که اطرافش میگذرد. پس روی این تأکید دارم که ویژگی نقد روانکاوانه — اگر فرویدی نگاه میکنید — این است که به آن جاهایی که در رؤیا هم همینطور است و در داستان هم همینطور: جاهایی که منطق میلنگد، انگار اشتباهی در دید هست، آنجا جاهای خوبی است که میتوانید نقدی به احساسات پنهان و ضمیر ناخودآگاهِ این شخصیت بزنید.
تا جایی که همه چیز خیلی طبق روال منطقی پیش میرود، کمتر اطلاعاتی میآورید که این آدم چه آدمی است؛ هر جا از حالت منطقی خارج میشود، انگار خودآگاهیاش میشکند، چیزی از ناخودآگاه وارد میشود، اطلاعات بیشتری میگیرید. بگذارید از مثال خیلی معروفی از نقد روانکاوانه بگویم: مجموعه مطالعهٔ مفصلی که یکی از شاگردان مکتب روانکاوی — که شاگرد خود فروید بوده — مری بوناپارت دربارهٔ ادگار آلن پو کرده؛ خیلی خیلی شهرت دارد؛ برای اینکه مطالعهٔ موردی نیست: اکثراً نقدهای روانکاوانه — مثلاً خود فروید — یک داستان را برداشته و دربارهاش صحبت کرده؛ و اینجا اینطور نیست؛ اینجا مجموعهای از آثار آلن پو را این آدم سعی کرده مطالعه کند و دربارهٔ آلن پو و رابطهٔ این داستانها با آلن پو حرف بزند. و ایده — برای اینکه نمونهای از حسِ ایدههای روانکاوی را ببینید — ایدهٔ اصلی بوناپارت دربارهٔ ادگار آلن پو این است که پو بهشدت دچار فیکساسیون نسبت به مادر خودش بوده و رابطهٔ عجیب و غریبی با مادرش داشته که نتوانسته از آن رها شود؛ و خیلی چیزهای منفی که در داستانها پیش میآید بهطور نمادین به مادر — این نمونهای از نقد روانکاوانه است که بهشدت به نمادپردازی نزدیک است. نمیدانم چقدر آثار آلن پو را خواندهاید؛ آثار آلن پو دقیقاً از آن چیزهایی است که بهوضوح نقد روانکاوانه میپذیرد، به دلیل حالت توهمزا و نمادینی که دارد؛ کاملاً غیرعادی. «گوشهٔ کور» را احتمالاً خیلیها با آن آشنا هستند؛ نمونهای از داستان است که شبیه داستانهای آلن پو است: پر از چیزهای عجیب و غریب. بوناپارت دربارهٔ این داستان خیلی معروفِ گربهٔ سیاهِ آلن پو نقدی دارد که معتقد است گربهٔ سیاه بهطور نمادین به مادرش و به مادرِ آلن پو اشاره میکند.
بهنوبهٔ خود، نفرت شدید شخصیت داستان — که در واقع خودِ آلن پو است — از گربهٔ سیاه نشاندهندهٔ آن نفرت شدیدش نسبت به مادرش است. اولاً گربه با زن بهطور نمادین ارتباط دارد، سیاهبودن با نفرتانگیز بودن و مثلاً تیرهدیدن چیزی ارتباط دارد؛ و نهایتاً این داستان به اینجا میرسد که این نویسنده گربهٔ سیاه را مثله میکند؛ بلافاصله گربهٔ دیگری پیدا میشود که — این همان گربهٔ سیاه است، ولی آلن پو تأکید میکند که قسمت پستانهایش زیر شکمش سفید است؛ و دید بوناپارت این است که اولاً از دست آن مادر که نمیتواند خلاص شود، این تلاش برای خلاصشدن از دست آن مادر، میتواند دوباره مادر ظاهر شود؛ چیزی که آلن پو در تمام عمرش نتوانست از آن خلاص شود. اینبار انگار چیز مثبتی در گربه هست؛ و این تأکید بر سفیدیِ ناحیهٔ پستانها — که عین جملهای است که آلن پو در داستان نوشته — مثل آن ویژگیِ شیر دادن است؛ اصلاً این سفیدی اطراف پستان نماد شیر دادن است. تأکید بوناپارت این است که در داستان گربه بعد از جایی که شخصیت اصلی در میخانه است، ظاهر میشود، نوشیدنی خورده و خود گربه روی بشکهٔ شراب نشسته؛ اینها همه تقویت میکند رابطهٔ میان این سفیدی با شیر را و اینکه انگار این گربه همان مادر است، ولی با ادراک جنبههای مثبتی در وجود مادر؛ بعد از اینکه آن دیدِ کاملاً سیاه نسبت به مادر با مثلهکردن آن گربهٔ اول از بین رفته، حالا دوباره ما — نمیتوانم از مادر فرار کنم. تحلیل کلاً بوناپارت این است که ادگار آلن پو تا آخر عمرش درگیرِ مادرش است؛ انگار به نحوی مادرش را رها نمیکند: نه مادرِ — نه، واقعیت فیزیکیاش — که تأثیر مادرش را رها نمیکند. و اینکه در داستان گربهٔ سیاه اتفاقی که میافتد این است که این گربهٔ سیاه تبدیل به گربهٔ سیاه جدیدی میشود که سفیدیهایی هم، خلاصه جایی از بدنش دارد. این نمونهٔ کمی از نقدهای روانکاوانهٔ معطوف به نویسنده است که از نمادگرایی استفاده میکند.
یعنی توجه دارند به اینکه چگونه اشیاء و چیزهایی که در داستان هستند ویژگیهای نمادین دارند. شاید فقط مقدمهای بگویم؛ حقیقتش فیلم در اختیارم نبود که یک دور مثلاً ببینم یا یادداشتهایی دربارهاش تهیه کنم؛ قصد داشتم همینجا روی کامپیوتر با سرعت نگاه کنم، یک دور در خودم یادآوری کنم، برای شما هم یادآوری کنم و بعد کمی دربارهاش بحث کنیم. بگذارید برای اینکه کمی ذهنتان آماده شود — اولاً کل این فیلم را سعی کنید بدونِ ارتباط با نویسنده و خواننده، با استفاده از متن بهعنوان واقعیتِ — ببینید از دیدگاه روانکاوانه چه نکتههایی در فیلم وجود دارد؛ در مورد شخصیتها، در مورد اتفاقهایی که میافتد میشود همینطور بحث کرد؛ و بعد به نظر من فعالیت مهمتر این است که به نحوی سعی کنیم از روی فیلم بازسازی کنیم چه ویژگیهای روانیای در مؤلف هست که اینطور پرداخت شده در قالب داستان؛ سعی کنیم به این ابهامها جواب بدهیم: چرا داستان به این سمت میرود، چرا آن شخصیتی که آنقدر قهرمان است اینقدر منفعل ظاهر میشود، چرا آن شخصیتی که اصلاً به نظر نمیآید بخواهد خودکشی کند خودکشی میکند و الی آخر؛ یعنی جنبههای غیرمنطقی و عجیب را سعی کنیم به نحوی دربیاوریم که چگونه اتفاق میافتد و در این فیلم ظاهر میشود.
نه، واقعاً برنامهٔ ما این بود که در این جلسه در حد یک موضوعی را بگوییم و تمامش کنیم. میل دارید اگر همین الان صحبت کنیم، شماها کمی با همدیگر صحبت کنید و به جایی برسیم که یک بار دیگر بتوانید فیلم را ببینید. من الان با مقدمهای که گفتم — اصلاً روانکاوانه نگاهکردن به یک اثر هنری یعنی چه؟ — بیشتر از نیمساعت نمیخواهم واقعاً وقت بگیرم دربارهٔ این فیلم صحبت کنم، ولی بدم نمیآید که یک بار دیگر مثلاً با دقت بیشتر فیلم را دیده باشید؛ شاید همین الان صحبت کنیم، سوالی در ذهنتان ایجاد شود.
بعداً — مثلاً چیزی که گفتم؛ اینکه تا حد زیادی باید بکوشیم منطق این شخصیتهای داستان — همان پتانسیل سلف — را درک کنیم: چیزهایی که الان هست، میخواسته باشد، در گذشته بوده، همینطور انگار دورههای مختلف شخصیت، و چیزهایی که در ذهنش هست و آدمهایی که در زندگیاش تأثیر گذاشتهاند؛ اینها همه در مجموع شخصیتهای درونی خود این آدم است. ببینید، دربارهٔ واقعیت — بگذارید بحث را شروع کنم و از این بحث ارتباط با نویسنده بگذریم: چیز خیلی سادهای در این فیلم هست. همین روند را ببینید: این فیلم را با همین سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و اید میشود دربارهاش چیزهایی گفت. کلیت فیلم مثل جریان سیال ذهنی است که اتفاق میافتد: آن مدرسه همان سوپرایگو است؛ این وارد میشود، تحریک میکند، مثلاً اید را به حرکت میآورد؛ به نحوی مقداری غلبه میکند ولی همانجا هم هستاند. اینکه اصلاً کلاً داستان دربارهٔ سنت — از اولش پرچم سنت بالا میبرند — کلاً رقابت میان سنت و — ولی معلم نمایندهٔ اید نیست؛ معلم نمایندهٔ ایگو است؛ باید اینطور باشد، نیست؟ آدمی که سعی میکند به اینها بگوید از دست این سنت — مثل همان ماجرای دوران روشنگری: یعنی آدمی میآید، همهٔ حرفهایش بسیار زیبا و منطقی است، اینها را به سمت شعر میکشاند؛ اینکه مستقل باشند، دنیا را به نحوی ببینند؛ جایی اینها را میبرد بالای میز و به آنها یاد میدهد سعی کنید نگاه شخصی خودتان را داشته باشید. آن پسری که گفتید اسمش تاد است و از همهچیز کمروتر و ضعیفتر — اصلاً به نحوی شخصیت اصلی داستان است، قبول دارید؟ شخصیت اصلی داستان کیست؟ بله.
ببینید، شخصیت اصلی — شخصیت اصلی داستان — تأثیری که بر آدم میگذارد، من فکر میکنم معلم است؛ ولی ما به نحوی از دید این آدم — کیست که در این داستان به نحوی متحول میشود؟ این است که متحول میشود. آن آدمی که انگار — داستان، روند — انگار تحول این آدم تا انتها بیشتر از هر کسی تاد است. این نمونهای از داستان است که شخصیتهای متعدد دارد و نمیشود انگشت گذاشت که این اصلی است و آن فرعی؛ واقعاً وزن معلم خیلی در داستان زیاد است؛ وزن آن دوستِ تاد که خودکشی میکند — شخصیت خیلی مهمی است — همه ویژگیهایی دارند. ولی آدمی که در واقع در تمام فیلم به نحوی حضور دارد و تغییر در او اتفاق میافتد در اثر این ماجراها تاد است؛ بیشتر از هر کس دیگری. فکر میکنم واضح است که سه شخصیت مهم وجود دارد: معلم، تاد و هماتاقیاش. هماتاقیاش تا آخر فیلم نمیماند. معلم هم به نظر من شخصیتی است که شخصیت آرمانی است. آن شخصیتی که ما واقعاً با او فیلم را — انگار این تجربه را — شاید بیشتر از همه تاد تجربه میکند. حالا روی اینکه اصلی و فرعی و اینها خیلی تأکید نکنیم. بله. نه، آن خیلی مهم نیست؛ کاملاً فرعی است. یک لحظه — این جلسات که در حقیقت نشان میدهد این باز شدن فضا و آن مرحلهبندی سنتشکنیها، اینها را خیلی گسترش میدهد. آری، بگذارید دربارهٔ همین — ببینید، چیزی که مطمئناً نویسنده با خودآگاهی خودش نساخته است: ولی همین روندی که دربارهٔ روشنگری توضیح دادم را اینجا میبینید؛ یعنی به محض اینکه آدمها را بر ضد سنت و سوپرایگو تحریک کنید که خلافش را بکنند، اید فعالیتهای خودش را آنجا شروع میکند: یعنی آدمها میروند آنجا، این جلسههای شعر چقدر جالب است؛ بیشتر از شعر میبینید شیطنتهای دیگری میکنند: سیگار بکشند، نمیدانم، هر کاری که انگار غیرمجاز بوده در آن غار انجام میدهند؛ دخترها را میآورند آنجا و اصلاً کلاً ماجراها به سمت چیزهایی نهایتاً از انجام آن شاعرانه — چیزی که اینها را لو میدهد درخواستی است که مثلاً آمدهاند این دخترها به این چیز، به مدرسه. بنابراین به نحوی شکستهشدن سنت بهطور طبیعی راه را انگار برای اید باز کرده است.
اینطور نیست که چنین ایدهای در ذهن نویسنده هست؛ چون واقعاً همینطور است: ببینید، نویسنده مقدار زیادی از واقعیت الهام میگیرد؛ نویسنده وقتی دارد مینویسد احساس میکند واقعیتِ ممکنی را خلق میکند؛ میتواند چنین اتفاقی در دنیا بیفتد. بنابراین بهطور طبیعی تا حد زیادی دنیایی که خلق میکند با معیارهای واقعیت قابل نقد است؛ ولی نه کاملاً: یعنی این دنیای ذهنی است و نویسنده ممکن است کاملاً اشتباه کند و اصلاً چنین اتفاقی نیفتد. بنابراین در بعضی جاهای داستان — آنجایی که غیرمنطقی میشود — باید بگردید دنبال نقطهضعفهای نویسنده: چرا داستان اینطور پیش رفت؟ ایدهٔ کلی در کل داستان وجود دارد.
ایدهٔ اینکه انگار عنصر سنت را دارید، والد را مثلاً دارید، عنصر معلم را دارید که قرار است نقش بالغ را بازی کند و بالغ بچهها را اینطور تحریک کند؛ ولی عملاً میبینید اتفاقی که میافتد خیلی اینطور نیست. شعر به نحوی در این داستان نماد بلوغ آدمهاست؛ انجام فعالیت هنری در حالی که کمتر از هر چیزی این فعالیت — تنها چیزی که در این داستان آنها را به نتیجه میرساند رابطهٔ عاشقانه است؛ متوجه منظورم هستید؟ هیچکدام از این آدمها شاعر نمیشوند. به نحوی اگر طبیعیتر — این نبود که شما دانشآموزانی هستید، شاعری، شاعری با ایدههای کاملاً مستقل میآید معلمشان میشود؛ باید انتظار داشته باشید حاصل این روابط معلمشاگردی این باشد که یکی از آن شاگردها مثلاً به بلوغ فکری برسد و بتواند شعر بگوید. اصلاً شعر در حاشیه قرار میگیرد؛ همهاش مصرف روابط با دختر است، نمیدانم، سری شیطنتهای بچههاست و البته قسمتی که نمایندهٔ این بلوغ است و حالا نه به صورت شعر، به صورت فعالیت در تئاتر، به نظر میآید به جایی میرسد و حالا همهٔ ماجرا این است که این خودش را نشان میدهد. چیز عجیبی اینجا — ببینید، آن نکتهٔ عجیبش را متوجه میشوید یا نه؟ چه؟ فرض کنید من الان مؤلف هستم و میخواهم داستانی بنویسم، فیلمی درست کنم، چیزی بنویسم دربارهٔ اینکه اینقدر سنت چیز خوبی نیست؛ رها شدن از سنت، رسیدن به استقلال مثلاً و فعالیتهای هنری؛ این چیزی است که خوب است. میخواهم چنین کاری بکنم. نه ولی — کلاً معلم است بهشدت؛ به نحوی اسمشان عملاً شاعران مرده است و معلم شاعر است؛ فعالیتی که دارد میکند اینکه اینها مستقلاً شعر بگویند مثلاً. تاد: یکی از مهمترین صحنههای فیلم این است که تاد در حضور همه زبانش باز میشود و شعر میگوید؛ باید استقلال مستقلی داشته باشد؛ این — فکر میکنم بیشتر از نظر — قطعاً اینطور است که کتاب سنت نباشند، موجودات مستقلی باشند ولی شعر اینجا یک چیز است، مسئلهٔ مرکزی است واقعاً در داستان: چقدر در این فیلم اشعار را واقعاً میشنوید؟ منظورم را میدانید؟ مطمئناً نویسندهٔ چنین متنی به شعر علاقهمند است و خودش به نحوی احتمالاً شاعر است: تمام مدت عمو والت — اشعارش را مینویسند، میخوانند؛ تمام جاها که این معلم هست شعر هم هست؛ به نحوی دارد دربارهٔ شعر صحبت میکند. دقیقاً اینطور است که شعر به نحوی نمادین نشانی مثلاً استقلال تفکر است: کسی که شاعر است باید به نحوی درونش چیزی بجوشد. اهمیت شعر و — شکسپیر؛ آن نمایشنامهای که پسرها در آن شرکت میکنند نمایشنامهٔ شاعرانه است: درست است که فعالیتی که پسرها میکنند فعالیتی شعری نیست ولی به نوعی فعالیتی خلاقانه و هنرمندانه است. ببین نکته این است: من میگویم میخواهم داستانی بنویسم و در آن انگار ایدهام این باشد که جلوی سنت ایستادن، به بلوغ فکری رسیدن؛ این محتوای اصلی داستان باشد. اصلاً — اگر محتوای اصلی داستان این است، در این داستان بلوغ فکری — دقیقاً کسی که دارد به بلوغ فکری میرسد نابود میشود. بنابراین تأثیر این داستان — ببین، این داستان میتوانست پایانی دیگر داشته باشد: میتوانست معلم اخراج شود ولی تأثیرش را اینجا گذاشته باشد، لااقل یک نفر از اینها انگار به جایی رسیده باشد؛ تنها اتفاقی که میافتد این است که او کمی اوضاعش بهتر میشود: تا خیلی وضعش بد بود و کمی بهتر میشود ولی واقعاً آن اتفاقی که قرار است بیفتد نمیافتد. مثبتترین جریان داستان این است که به نظر میآید روابط عاشقانهٔ آن پسر با دختر به جای مثبتی دارد میرسد؛ دیگر چیز دیگری در داستان نیست. ببین، اگر داستان را تا نصف متوقف میکردی فکر نمیکنم بشود حدس زد که داستان به چنین فاجعهای منجر شود. و این خیلی مهم است که من این را بفهمم که چرا این داستان — پس داستان این نیست که بروید با فلان مبارزه کنید و به نحوی پیروز میشوید و خوب است؛ برعکسش را هم مطمئن نیستم. شاید این تجربهٔ شخصی خود این مؤلف باشد: قطعاً دارد دنبال این میگردد؛ نقد روانکاوانه یعنی قطعاً باید دنبال تجربههای شخصی این آدم بگردیم که اینطور شده؛ این آدم ممکن است احتمالاً دورهای از زندگیاش — ایشان دارد وارد نقد میشود؛ ما داشتیم سعی میکردیم زمینهٔ فکرکردن فراهم کنیم؛ حالا اشکال ندارد.
دورهای ابتدایی به این شکل هست، از سطح ابتدایی؛ در خانواده ممکن است خانوادهاش خیلی به او فشار آورده باشد؛ دورهای در بچگیاش بوده؛ بعد این میآید میشکند؛ آزاد میشود از این؛ میبیند با این آزادیاش خیلی به جای خوبی نرسیده: دارد مثلاً — فاجعهای که انتظار داشت در درونش برسد نرسیده. حالا ولی این یک مؤلف است، حالا منفعل است؛ این است که جریان به جایی نمیرسد: یعنی تجربهٔ خودش این است که به جایی نمیرسد؛ بهتر میشود اوضاع ولی خیلی بهتر نمیشود؛ فقط آزاد میشود. من شاید هم درست است؛ خانوادهاش این کار را کرده. شاید بحثم در مورد این است که در حوزهٔ اجتماعی — یعنی همین بحثهایی که دربارهٔ عصر روشنگری و مدرنیته کردیم — شاید نویسنده هم این چیزها را دیده و بعد.
میان این هست که روشنگریای که اول کار با شروعش، دههٔ بعدِ داستان و فکری که خیلی به جای خوبی برسد، نتیجهاش میشود جامعهٔ مدرن امروزی ما که آن آب را در آن میکند؛ نهایتش میشود آدمهای معمولی که کمی بهتر از قبل. شاید مثلاً همینطور باشد. این واقعیت اینجا نقش این است که این افرادی که — بیشتر از این واقعیت — خالی بکنید که اولش شما باید در قبال این وارد شروعش بکنید و در عین حال در مرحلهٔ دوم این است که خودتان به این گروه برسید و مرحلهٔ دوم این است که در نهایت وقتی در گروه رسیدید، میتوانیم شعری فراموش کنیم از نظر شما و آن وقتی که شما در حقیقت دارید زندگیتان را تجربه میکنید. بعد این — که آنجا هستند، همهٔ آن مرحلهٔ اول را سعی میکنند انجام بدهند؛ یعنی اول شروع را از این مرحله میکنند؛ ولی وقتی به آن مرحله میرسند، آن مرحلهشان فرق میکند؛ این را با درستودرمستش ندارند؛ تا وقتی که یکی یکدفعهای میآید مثلاً کاری درستودرمست میکند، شعر میگوید، آدمهای متفکری میشوند. حالا وقتی به آن مرحله میرسند یا به این نتیجه میرسند که این — وارد به نظر من وارد درستودرمست نمیرسد — یا اینکه اینها اصلاً میگویند آن که در اینجا شده وارد میآید و به همهچیز میرسد؛ نوعی که در حقیقت اینطور که میخواهند انجام بدهند، آنها اینطور نیست که مثلاً فکر کرده باشند؛ یعنی اصلاً آن مرحلهٔ اول را طی نکردند؛ مرحلهشان اینطور است، اثرشان اینطور است. در مورد کسی که ناامید میرسند فکر میکنم وارد اینقدر قوی است که کودکیشان به آن نمیرسد و چون وارد اینقدر قوی ندارند، وارد طبیعیِ کودکیشان به آن نمیرسد؛ ناامید میشوند. چیزی را فراموش نکنید: ما دربارهٔ یک مؤلف صحبت میکنیم؛ یک فیلمنامهنویسی که حداقل این فیلمنامهاش خیلی موفق است. یعنی ببینید اگر دربارهٔ شخصیتِ — من واقعاً دربارهٔ این آدمی که این فیلمنامهها را نوشته اطلاعات خاصی ندارم؛ که مثلاً رفته باشم زندگینامهاش را خوانده باشم؛ میشود بهراحتی در اینترنت پیدا کرد این چیزها را دربارهٔ زندگیاش — ولی میخواهم بگوم این را فراموش نکنید که به هر حال با یک هنرمند سروکار داریم.
و کل این فیلم به نحوی به زبانی که این آدم هنرمند شده ارتباط دارد: یعنی اینکه این شخصیت محرکی که آدمها را میکشاند به سمت هنر و این چیزها در وجود این آدم هست. حالا اینکه شخصیت بیرونی در زندگی این آدم بوده یا نبوده — به نحوی چنین نکنید که این آدم خیلی هم نباید آدم ناامیدی نسبت به این چیزها باشد؛ به هر حال هنرمند شده. ولی آن نکتهای که گفتید نکتهٔ خیلی مهمی است: اینکه حسِ امیدوارانهای نسبت به این فرایند در این فیلم نیست؛ ولی باید بفهمیم چرا اینطور است. از هنرمندی انتظار ندارید که وقتی فیلمی میسازد به نحوی فیلم محرک باشد؛ میخواهم بگویم اگر آدمی الان این فیلم را ببیند تأثیری که بر او میگذارد بیشتر محافظهکاری است تا اینکه آن راه را ادامه بدهد. مطمئناً ولی نکتهای که — چیزی که من تحلیل کردم این است که این فیلم — بهاصطلاح — اینکه آدم محافظهکاری آمده مبارزه کند احتمالاً جامعه پسش میزند؛ یعنی به نحوی که — در پدیدهٔ جدید. حالا به نحو دیگری میخواهم بگویم: یعنی دوباره در پدیده — آری، آری؛ باهاشان ادامه میدهد، پس میزند؛ آری، باهاشان ادامه میدهد؛ دیدش پس میزند؛ پس طبیعی است که اتفاق بیفتد. نکتهای هم که شاید الان از یادم رفته خیلی چیز نیست: در این پدیده اینها پیش — این وجود دارد که مثلاً دقیقاً همه میدانید از روی تحلیلهای اینها میشود این را گفت که مثلاً کودک و بالغ و والد: نه، دقیقاً میشود گفت مثلاً این کسانی که دارند نقش — مثلاً دانشآموزها وقتی به نحوی میخواهند بازی کنند، چون میخواهند ایگو را — میخواهند جوون بکنند؛ پس حتی جوون هم هست؛ معلمی هم میآید که میخواهد بیشتر به ایگو — میخواهد؛ و من فکر میکنم این معلم روش تأثیر کرده و چیزی که الان وجود دارد این است: میآید در نقش والد؛ یعنی در واقع تحلیلی که در خود این فیلم هم وجود دارد: یعنی در ناخودآگاهش تحلیلی به وجود آمده. نه، بهوضوح مدرسه نمایندهٔ سنت است، مخصوصاً مدیر؛ سنتی که خشونت هم به کار میبرد کلاً. بگذارید دو صحنهٔ خیلی واضح از این فیلم را کنار همدیگر بگذارم: صحنهای که این به بچهها یاد میدهد به نحوی غیرعادی راه بروند و هر کس جور خاصی که خودش دوست دارد راه برود، در مقابل صحنهای که مدرسه به اینها — باجرانی که مهمترین عنصرش همه با هم دقیقاً پا را زدن یاد میدهد؛ کلاً مدرسه در سراسر — یونیفرم دارد میکند اینها را و معلم دقیقاً حرفش این است که نباید یونیفرم بشوید؛ باید سعی کنید هر کدام صدای خودتان را داشته باشید؛ کیفیت راهرفتنتان همان باشد که مال خودتان است؛ برای اینکه اینطور است که آدمها به بلوغ میرسند و فردیت پیدا میکنند بهاصطلاح. بنابراین اینکه مدرسه اینجا بهوضوح نماد — اولین چیز است.
مدرسهای از این مدارس قدیمی با سنتهای عجیب و غریب چندصدساله که تمام تأکیدشان بر حفظ سنت است. بنابراین اینکه مدرسه اینجا سوپرایگو است، نمایندهٔ سوپرایگو، و این در واقع نوعی نمایندهٔ استقلال و تفکر مثلاً مستقل، نمایندهٔ ایگو، و بچهها اینجا به نحوی دارند انگار دستوپا میزنند میان اید خودشان و ایگو و سوپرایگو و به نحوی فعالیت میکنند؛ در فیلم کاملاً مشخص است. مسئله همان کاری است که میان ماجرای فیلم و نحوهٔ پیشرفتش با خود شخصیت نویسنده بهاصطلاح وجود دارد و فیلم ابداً فیلم امیدوارکنندهای نیست؛ به دلیل خودکشیای که در آن اتفاق میافتد: یعنی فیلم با فاجعهای — شخصیتی که ما خیلی دوستش داریم نابود میشود؛ معلم اخراج میشود؛ یعنی سنت چیزی برنده میشود و اینها برمیگردند سر کلاس. فقط ولی نابودی مطلق نیست: چیز این است که صحنهٔ پایانی؛ اگر صحنهٔ پایانیاش نبود اصلاً میشد گفت این فیلم را مدیر مدرسه سفارش داده بهاصطلاح؛ متوجه هستید؟ یعنی در — علیه اینکه هر کاری بکنید به هیچجایی نمیرسید، آخرش مرگ و بدبختی؛ فیلم اینطور نیست. دقیقاً این فیلم — به نحوی همانطور که اشاره کردید، اینکه به این راحتیها نیست یعنی مبارزه با سنت؛ اصولاً انگار حس معلم این است که همراه با شکسته — حالا چیزهای خوبی هم ممکن است انگار در آن اتفاق بیفتد. اصلیترین شخصیتی که در فیلم خودکشی میکند — فیلم فوقالعاده تلخ است. کاملاً. به نظر من اینطور نیست؛ کاملاً: یعنی در این فیلم انتظار اینکه چنین چیزی را در پایان دربارهٔ این شخصیت ببینیم نداریم؛ این شخصیت — اگر — خودکشی میکرد خیلی طبیعیتر بود؛ شاید خودش منطقی دارد؛ یعنی آن خودکشی اصلاً منطق ندارد. منطق — ما میخواهیم نه؛ ما میخواهیم همین را حالا اینکه حرف از منطق و غیرمنطق نزنیم؛ ما میخواهیم همین را سعی کنیم ببینیم که برای چه چیزی در ذهن نویسنده، چرا — چرا از نظر نویسنده منطقی است که این آدم خودکشی کند؟
میگویم این منطق — منطقی است. میتوانیم بگوییم مثلاً منطقی نیست که قویتر — چرا — چرا نویسندهٔ فیلمنامه یا مؤلف متفکرانه نشسته و خودآگاهانه فیلم را به این سمت برده؟ میخواسته بگوید ببینید واقعاً داستان اینطور به وجود نمیآید که همهٔ عناصر را طرف بنشیند روی همدیگر بچیند و مثلاً فکر کند که من از جایی به بعد دیگر این نویسنده این معلم را منفعلش کنم؛ مطمئن باشید اینطور نیست؛ نه، نه اصلاً: اگر فکر میکنید همهٔ این فیلم خودآگاهانه — ناخودآگاهه؛ یعنی اینکه آن معلم از جایی منفعل — اینطور نیست که آن معلم این را میخواهد. ببینید، حسی کلاً — اثر هنری اینطور به وجود میآید: حسی مرکزی انگار وجود دارد، چیزی که میخواهد بیان شود و بیانش همین است که در این فیلم میبینید؛ و آن حسی نیست که بروید مثلاً شاعر شوید، نمیدانم — منظورم چیست. اگر آن حس این بود که مثلاً — مبارزه با سنت خوب است، فیلم اینطور پیش نمیرفت. آری، مثل مثال خیلی خوبِ سینمای ایران، فیلم «دونده» امیر نادری؛ چند نفر این فیلم را دیدهاند؟ حتماً این فیلم را ببینید.
یکی از — مطمئناً یکی از بهترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران؛ فوقالعاده است، این فیلم واقعاً از نظر من؛ میتوانید به من — من هیچ کار، هیچ نقد روانکاوانهای نمیخواهم دربارهاش بگویم؛ این بینهایت فیلم زیبا و جالبی است و کاملاً به صورت بینالمللی شاهکار است؛ آری، یعنی در ایران هم قطعاً جزو بهترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران هست. تمام فیلم در واقع نکتهاش این است که این پسر بچهٔ فیلم مطلقاً دارد — میشود؛ و اگر این فیلم اینطور بود که این بچه این فعالیتها را میکرد آخرش میمرد، چیزی میشد و اینکه اینطور تمام میشود چیز دیگری میشود: حسی که هنرمند نسبت به دنیا، نسبت به همهٔ ماجراها دارد نشان میدهد؛ حسِ این هنرمند نسبت به کل این جریانات خیلی حس مثبتی نیست. و به هر حال — حالا نمیدانم؛ اینقدر — ذهن ندارم که مثلاً دربارهٔ نمادپردازی بخواهم صحبت کنم؛ ولی اگر یک دور هم این فیلم را — اگر جای دیگری پراجکشن هم مثلاً داشتیم میتوانستیم بعضی جاها را ببینیم؛ چیزهایی که از این فیلم در ذهن من هست بدون اینکه تکرار کنم برای خودم: صحنهٔ تنبیهشدن آن پسر چارلی، نواندا؛ چقدر این صحنه عجیب است، پرداختش؛ کمی دقت کنید به این صحنه؛ کمی توجه شما را به این صحنه جلب میکنم که چقدر عجیب است؛ چرا عجیب است؟ دربارهاش بعداً صحبت میکنیم. اگر آن فیلم صبای ظاهراً هم در اختیار شما باشد بهتر است. الان به اندازهٔ کافی دربارهٔ اینکه اصلاً نقد روانکاوانه اصولاً قرار است چه کار بکند صحبت کردیم؛ دربارهٔ این فیلم هم اینکه چطور دارید فکر میکنید مشخص است. همینطور — ظاهراً فیلم خیلی متداولی که از این چیزها هست، هنرپیشهٔ رحمتالله که به نحوی باز مربوط است. وقتی میخواهید نقد روانکاوانه بکنید، هرقدر مجموعه آثار بیشتری از یک نفر دیده باشید بهتر است: شما اگر الان از این نویسندهای که فیلمنامهٔ این فیلم را نوشته چهار کار دیگر هم خوانده باشید، مطمئناً بهراحتی با وضوح بیشتری میتوانید بفهمید چه جور آدمی است و چرا این فیلم اینجایش اینطور شد. معمولاً هم همینطور است: آدمهایی که الان نقد روانکاوانه مینویسند مجموعه آثار را بررسی میکنند؛ مثل همان بوناپارت که مجموعه آثار پو را بررسی کرد.
سنتها و کلیسا چون سوپرایگو، روشنگری چون طغیان اید، و عقل هم میراث سوپرایگو ــ در خوانشی فرویدی.
هابرماس و پستمدرنها در یک سو، مکتب فرانکفورت و هنر بدویگرای قرن بیستم در سوی دیگر.
والایش، فرهنگی که کودکی را نگه میدارد، و حقیقتیابی که کار ایگوست ــ در تحلیل فرویدی سخنران.
سخنران خوانش فرویدی را به تمامی نمیپذیرد: یونگ و فروم، و نقش سرمایهداری که این تحلیل نمیبیند.
خلق اثر هنری ناخودآگاهتر از فلسفه و شبیه رؤیاست؛ نقد، مثل تفسیر رؤیا، از ظاهر به پشت پرده میرود و شخصیت اصلی به احتمال زیاد خود نویسنده است.
هملت فروید، گربهٔ سیاه بناپارت، و خوانش «انجمن شاعران مرده» با منطقِ لنگان و نمادِ شعر.
ببینید، اگر روانکاوی فرویدی را کنار بگذارید، همه چیز را خیلی منفی نگاه میکند: از فروید بپرسید نظرت دربارهٔ مدرنیته چیست؟ میگوید نوعی بیماری است. پستمدرنیته هم نوعی بیماری است
کما اینکه فروید معتقد بود اصلاً چنین چیزی نمیشود: نمیتوان تمدن و جامعهای داشت که اساسش آزادی مطلق اید باشد؛
تمدن اصلاً حاصل سرکوب است.
در حالی که اصلاً در نظریهٔ فروید چنین دستورالعملهای اخلاقی نیست.
هر چیزی که شما در هنر، زیباییشناسی و تمام وجوه متعالی فرهنگ بشری میبینید نتیجهٔ سرکوب و والایش است.
این نگاهی کیروتارِ فرویدی است — من از همهٔ چیزهایی که میگویم، از دیدگاه خودم شخصاً به همهٔ این چیزهایی که گفتم معتقد نیستم
ولی باید انتظار داشته باشید اگر فرویدی نگاه کنید پشت هر اثر هنری دنبال عقدههای کودکی با گرایش جنسی باشید
فروید بارها این کار را در طول عمر خودش انجام داده؛ آثاری دارد که مثلاً از روی حتی نقاشیهای داوینچی چیزی دربارهٔ روانشناسی خود داوینچی میگوید؛
فروید اینطور نگاه میکند که اینها اجزای — گاهی — از شخصیت خودِ رویابین هستند که دارند ظاهر میشوند.
اولاً شخصیت اصلی به احتمال خیلی زیاد خودِ نویسنده است
یعنی روالی در نقد روانکاوانه — که الان تا حد زیادی منسوخ شده و خود فروید شروعش کرده بود و مدتی ادامه داشت — این بود که شما انگار فرض کنید این داستان واقعی است و این آدم وجود داشته، چنین کارهایی کرده، چنین حرفهایی زده و بیایید این را تحلیل کنید.
نمیتواند عمو را بکشد، برای اینکه طبق نظریهٔ فروید همین دقیقاً کاری که عمو کرده آرزوی پنهانی خود هملت است؛
الان این منسوخ شده، اینطور نگاهکردن؛ ولی قبول کنید اینجور نگاه هم میتواند حداقل در شروع کار خوب باشد
ولی ببینید همیشه این را فراموش نکنید که ایدهٔ فروید این است. همانطور که وقتی حرف میزنید اشتباه لپی میکنید که کلمهای را جای کلمهٔ دیگری میگویید یا جایی مکث میکنید و روند طبیعی ماجراها شکسته میشود، آنجاست که میشود به چیزی در ناخودآگاه رسید.
این از لحاظ فرهنگی معنای شناختهشدهٔ مدرنیته است: این عطفِ روشنگری، یعنی بیاییم بنشینیم همهٔ این چیزهایی که تا به حال پذیرفتهایم و دربارهشان سوال نکردهایم را یک دور نقادی کنیم؛ نقادی با استفاده از عقل.
بنابراین روشنگری را میتوان اینطور تصور کرد: سنتهای موجود در اروپا آنقدر به اید فشار آوردند که این اید نهایتاً انگار طغیان کرده و میخواهد خودش را از شر این سوپرایگویی که به او فشار میآورد رها کند.
آری، بگذارید دربارهٔ همین — ببینید، چیزی که مطمئناً نویسنده با خودآگاهی خودش نساخته است: ولی همین روندی که دربارهٔ روشنگری توضیح دادم را اینجا میبینید؛ یعنی به محض اینکه آدمها را بر ضد سنت و سوپرایگو تحریک کنید که خلافش را بکنند، اید فعالیتهای خودش را آنجا شروع میکند: یعنی آدمها میروند آنجا، این جلسههای شعر چقدر جالب است؛
بنابراین قبول دارید که داستان و فیلم — مخصوصاً داستان و فیلم — مکانیسم ظاهرشدنشان در ذهن هنرمند شبیه رؤیا است: احساسات و عواطف شدید جایی وجود دارد، از کانالهایی میگذرد و تبدیل میشود به داستانی.
یعنی اثر هنری را مثل رؤیا در نظر بگیرید: آن مکانیسمهایی که فروید با دقت در رؤیا شرح داده — اینکه چگونه خودآگاهی ناخودآگاه را سانسور میکند — باید در اثر هنری دنبال این بگردید که کجاها سانسور اتفاق افتاده، چه جابهجاییهایی صورت گرفته؛
پس روی این تأکید دارم که ویژگی نقد روانکاوانه — اگر فرویدی نگاه میکنید — این است که به آن جاهایی که در رؤیا هم همینطور است و در داستان هم همینطور: جاهایی که منطق میلنگد، انگار اشتباهی در دید هست، آنجا جاهای خوبی است که میتوانید نقدی به احساسات پنهان و ضمیر ناخودآگاهِ این شخصیت بزنید.
به نظر من نقطهٔ ضعف منطق فیلمنامه این است که این پسر خودکشی میکند: همهٔ روند به سمت این است که این آدم دارد به استقلال شخصیتی میرسد
برنامه جلسه و ادامه بحث مدرنیته مکتب فرانکفورت برای تلفیق نظریههای مارکس و فروید تلاش کرده است؛
فرهنگ این انتقادهایی که در مکتب فرانکفورت میبینید — این کتاب معروف آدورنو و هورکهایمر که به خوشبختی به فارسی هم ترجمه شده — در مکتب فرانکفورت نهایتاً به دیدگاهی کاملاً بدبینانه نسبت به تمدن مدرن رسیدند: اینکه در واقع در سایهٔ عقلانیتی که تبلیغ میشد، کلاً عقل انگار از بین رفته.
پس پستمدرنیسم چیزی نیست جز ادامهٔ پروژهٔ روشنگری؛ این حرف معروف هابرماس است: اصلاً چرا اسم جدید میگذاریم و میگوییم وارد دوران جدیدی شدهایم؟
ولی نوعی هماهنگی میان این نگاه با نگاه هابرماس هست: میگوید درست است که پستمدرنیسم ادامهٔ مدرنیسم است و چیز عجیب و غریبی در آن نیست؛
بنابراین در دوران مدرنیته یکی از عقاید خیلی طبیعیاش این است که حقیقتی وجود دارد که ما میکوشیم کشفش کنیم؛ در دوران پستمدرن کل این تصور که حقایقی وجود دارند که ما کشفشان میکنیم از بین رفته است.
اگر به این موضوع نگاه کنید — اینکه معتقد باشید حقیقتی وجود دارد یا وجود ندارد اصلاً مهم نیست — خلاصه بحثهای فلسفی، حقیقتیابی، دانش، اینها را کی پیش میبرد؟ ایگو پیش میبرد دیگر: اید اصلاً اهل این حرفها نیست و این چیزها را نمیفهمد و کاری به آنها ندارد؛
پلورالیسم و تضعیف حقیقت هر کسی حقیقت خودش را داشته باشد.
فروید همیشه در تفسیر رؤیا، مثلاً اگر از فروید بپرسید اگر من خودم را در رؤیا برهنه ببینم تعبیرش چیست؟ میگوید نوعی بازگشت به کودکی است: کودک برهنه است و برهنگی را درک نمیکند.
بنابراین فرایند نقد خیلی شبیه تفسیر رؤیاست
بوناپارت دربارهٔ این داستان خیلی معروفِ گربهٔ سیاهِ آلن پو نقدی دارد که معتقد است گربهٔ سیاه بهطور نمادین به مادرش و به مادرِ آلن پو اشاره میکند.
اصلاً این سفیدی اطراف پستان نماد شیر دادن است.
بگذارید از مثال خیلی معروفی از نقد روانکاوانه بگویم: مجموعه مطالعهٔ مفصلی که یکی از شاگردان مکتب روانکاوی — که شاگرد خود فروید بوده — مری بوناپارت دربارهٔ ادگار آلن پو کرده
بلافاصله گربهٔ دیگری پیدا میشود که — این همان گربهٔ سیاه است، ولی آلن پو تأکید میکند که قسمت پستانهایش زیر شکمش سفید است
شعر به نحوی در این داستان نماد بلوغ آدمهاست؛
دقیقاً اینطور است که شعر به نحوی نمادین نشانی مثلاً استقلال تفکر است: کسی که شاعر است باید به نحوی درونش چیزی بجوشد.
موجودات مستقلی باشند ولی شعر اینجا یک چیز است، مسئلهٔ مرکزی است واقعاً در داستان
باید انتظار داشته باشید حاصل این روابط معلمشاگردی این باشد که یکی از آن شاگردها مثلاً به بلوغ فکری برسد و بتواند شعر بگوید.
اصلاً شعر در حاشیه قرار میگیرد
انجام فعالیت هنری در حالی که کمتر از هر چیزی این فعالیت — تنها چیزی که در این داستان آنها را به نتیجه میرساند رابطهٔ عاشقانه است
کلاً فرهنگ آمریکا کودکانهترین فرهنگ شاید ۲۰۰۰ سال اخیر دنیاست.
هیچ کشوری به اندازهٔ آمریکا مردمش کارتون نمیبینند. لیست پرفروشترین فیلمهای سال آمریکا را بگذارید
همیشه در این دهتای اول یک کارتون هست، یک انیمیشن هست که قبلاً برای بچهها ساخته میشد ولی الان آدمهای ۵۰، ۶۰ ساله هم میروند میبینند
در آمریکا دیگر این بچهها را هم نمیبرند؛
ببخشیدها، شما نسل هری پاتر هستید و احتمالاً همه خواندهاید — هری پاتر را مقایسه کنید با رمانهای دو قرن قبل که مردم میخواندند: آنجا همهاش حرف از مفاهیم کلی زندگی و مرگ و چیزهایی بود که بهاصطلاح مخ آدمها
از دیدگاه فرویدی، عقل و عقلانیت هم چیزی است در همان سوپرایگویی که به ما به ارث رسیده
یعنی الان روشنگری از نظر من این نیست: روشنگری بهشدت — در انسانی، همانطور که یونگ توصیف میکند یا فروم توصیف میکنند — خط متعادلی رو به رشد و رو به کمال وجود دارد و روشنگری واقعاً به آن نبوده؛
یعنی الان روشنگری از نظر من این نیست: روشنگری بهشدت — در انسانی، همانطور که یونگ توصیف میکند یا فروم توصیف میکنند — خط متعادلی رو به رشد و رو به کمال وجود دارد و روشنگری واقعاً به آن نبوده
ولی نهایتاً به بخش جدیدی رسیدیم که ماقبل یونانی است: چیزی که نیچه روش تأکید دارد، فرهنگ دیونیزوسی؛ فرهنگ شادخواری و خوشی و لذتبردن از زندگی و آزاد بودن شهوات.
یعنی به نوعی میخواهم بگویم با این وضعیت مواجه هستیم: نتیجهٔ منطقی همین حرفها این است که اگر صدای فرهنگ غرب و نوع فرهنگ غربی را بتوانید به هر جای دنیا برسانید، عموم مردم همین را انتخاب میکنند، به دلیل هماهنگی بیشترش با این.
کلاً در هنر قرن بیستم بازگشت به بدویت را میبینید.
اینها چگونه میشود توجیه کرد؟ آدورنو و اینها این حرف را میزنند: شما تصوری باشکوه از عقل و عقلانیت ارائه دادید
مخصوصاً در کوبیسم
ولی به نظر میرسد اصلاً در آن جهت نرفتیم و به دورهای رسیدیم که با آن معیارهای روشنگری، عقلانیت در آن نیست.
دلیل خیلی واضحی هم برای بدبینی هست
کانت بیاید به عنوان اسطوره روشنگری
کانت هم اینطور است: درست است که کانت را نمیشود با کلیسا مقایسه کرد، ولی کانت هم نوعی اخلاق جدید ترویج میدهد که انسان تحت آن اخلاق کانتی هم آزاد نیست.
مسیحیت و کلیسا مشخصترین نوع سوپرایگویی است که اید را از فعالیت بازمیدارد؛
اصلاً اگر قبول کنید حرف فروید را که جنسیت و تمایلات جنسی در مرکز تمایلات اید قرار دارند، هیچ چیز سوپرایگویی در طول تاریخ به اندازهٔ کلیسا به این مرکزِ تمایلات اید فشار نیاورده است.
در واقع به نوعی فرهنگ رسیدهایم که در آن والد و کودک — سوپرایگو و اید — به نحوی با همدیگر متحد میشوند: یعنی الان میتوانم بگویم به کودک دارد آموزش داده میشود که کودکیاش را حفظ کند و آزادی عمل داشته باشد.
ما را از دست سنتهای مثلاً کلیسایی داشت به سمت نوعی سنتها سوق میداد که ریشه در فرهنگ یونان داشت و آن را حاکم میکرد: فیلسوفها و دانشمندان، کسانی که از نظر تاریخی ادامهدهندهٔ راه یونانیها بودند، بر ضد — میدانید مسیحیت بار تمدن یونانی و رومی را از بین برد — روشنگری نوعی قیام مجدد همان تمدن و فرهنگ یونانی بر ضد این مسیحیت کلیسایی بود که در اروپا حاکم شده بود.
واقعیت تاریخی این است که ما در دورهای وارد دوران مدرن شدیم و سنتها — از سنتهای دینی تا غیردینی، هرچی از قبل مانده بود — همه چیز زیر سوال رفت و این ادعا به وجود آمد که همه چیز را باید از فیلتر عقل بگذرانیم تا به فرهنگی ایدهآل و آرمانی برسیم. این از لحاظ فرهنگی معنای شناختهشدهٔ مدرنیته است: این عطفِ روشنگری، یعنی بیاییم بنشینیم همهٔ این چیزهایی که تا به حال پذیرفتهایم و دربارهشان سوال نکردهایم را یک دور نقادی
دقیقاً به این دلیل که خلق آثار هنری بهشدت ناخودآگاهانه صورت میگیرد.
یکی از مهمترین و جاافتادهترین کاربردهای نظریهٔ روانکاوی نقد هنری است.
و این تحلیل فرویدی الان فاقد جنبههای جامعهشناسانه است؛ برای اینکه کاپیتالیسم این وسط در تبدیلشدن روشنگری به این فاجعهٔ مدرن و پستمدرن نقش خیلی کلیدی دارد: یعنی این شیوههای آزادسازی واقعاً با آن شیوههای آزادسازی بازار و بیشینهکردن سود ارتباط دارند که اینطور شد.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.