خودآگاه و ناخودآگاهِ یک اثر
محتوای خودآگاه آن است که مؤلف گمان میکند گفته؛ ناخودآگاه در ناهمخوانیها پیدا میشود؛ فیلم را میتوان واقعیت یا رؤیا گرفت.
جلسه با پیشنهاد یک کتاب از فاینمن شروع میشود و بعد به فیلم انجمن شاعران مرده برمیگردد که دوباره دیده است. نخست پیام خودآگاهِ مؤلف و جاهایی از فیلم را که با آن نمیخواند میگوید، بعد با نگاه فرویدی فیلم را مثل رؤیایی در ذهن مؤلف میبیند و شخصیتها را بخشهایی از وجود او میداند. در پایان فیلمنامه را با فیلم مقایسه میکند و از نقطهٔ ضعف نقد روانکاوانه در سینما و از شبهای زایندهرود میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
کتاب QED از Richard Feynman، از انتشارات نشر هوای تازه، را اگر توانستید گیر بیاورید بخوانید، خیلی خوب است. من دیروز آن را خواندم؛ شگفتآور است. کتاب فیزیک است و هیچ ربطی به انجمن شاعران مرده ندارد؛ یعنی کتاب شگفتانگیزی است و این Strange Theoryاش یک طرف، نحوهٔ بیان فاینمن یک طرف؛ چون این نظریه اصلاً مال خود فاینمن است. موفق شده چیزهایی در این حد پیچیده را به این سادگی برای افراد بیسواد بیان کند — واقعاً هیچ چیز لازم نیست برای فهمیدنش. خیلی جالب است.
بگذارید شروع کنم؛ اول کمی دربارهٔ انجمن شاعران مرده صحبت کنیم. واقعیتش قصد من این بود که حدود نیم ساعت بحث کنیم و بعد برویم سراغ آن فیلم شقایقهای آینده؛ فکر میکنم مجموعه مطالبی که میخواهم بگویم خیلی بیشتر از نیم ساعت طول میکشد و حتی اگر اینطور شد که به آن فیلم نرسیدیم، از نظر من مشکلی نیست؛ در عوض میتوانیم هفتهٔ آینده جلسه داشته باشیم. حداقل یک نفر هست که میگوید به دلیل آن تعطیلی، سهشنبههایش را طوری ست کرده بود که یک هفته در میان به یک کلاس دیگر میرود و حالا با یک هفته عقبافتادن کلاً برنامهاش به هم میریزد؛ فکر میکنم به هر حال بد نیست یک جلسه اضافه بگذاریم و بعداً دوباره هفتهای یک بار را ادامه دهیم. به هر حال من از این ایده بد نمیخواهم که هیچ نگرانی نباشد که اگر این بحث طول کشید، ممکن است چیزهایی بگویم برایتان مقبول نباشد که بخواهید دربارهاش با همدیگر صحبت کنیم؛ هیچ اشکالی ندارد. بهاضافه اینکه من هفتهٔ قبل واقعاً به این قصد آمده بودم که در حد ۲۰ دقیقه، نیم ساعت، صحبتی دربارهٔ این فیلم بکنم، ولی نه فیلم در اختیارم بود که دوباره ببینم — از آقای فردوسی گرفتم مجدداً دیدم.
دیدم؛ من الان کمی حرف بیشتری برای گفتن دارم و در ذهنم خیلی چیزها تازه شده است. آن موقعی که فیلم ساخته شد و نمایش داده شد، من برای اولین بار در دوران دانشجویی لیسانس — همینجاها که مینشستم درس میخواندم — جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران برای فیلم اکران محدودی گذاشت؛ نمیدانم هنوز آن کانون فیلم جهاد دانشگاهی فعال هست یا نه، در همان قسمت پزشکی دانشگاه تهران. آنجا فیلم را روی پرده برای اولین بار دیدم، ولی به رنگ قهوهای. اتفاقاً خیلی جالب بود: رنگ خاصی داشت. یعنی فیلم رنگی نبود؛ انگار فیلتر قهوهای گذاشته باشند. نمیدانم چرا اینطور بود. آن موقع فکر کردم فیلم همینطور است و خیلی خوشم آمد که فیلم قهوهای و جدی است؛ یعنی به فضای فیلم خیلی میخورد، به دلیل اینکه حالت خاطره و گذشته معمولاً با سیاهوسفید شدن یا بیرنگی جالب میشود. ولی بعداً متوجه شدم فیلم رنگی بود. خیلی زود، به دلیل شهرتی که فیلم به دست آورد، فیلمنامهاش هم به فارسی ترجمه شد؛ من بعد از دیدن فیلم، فیلمنامهاش را هم خواندم و در این دو هفته فیلمنامه به زبان انگلیسی — طبق معمول اینجور چیزها الان در اینترنت بهراحتی در دسترس — را مرور کردم؛ برای همین حرفهایم کمی زیاد شد: تفاوتهای فیلمنامه و فیلم به نظر من خیلی چیزهای معنیدار و جالبی است.
خلاصه نگران این نیستم که بحث دربارهٔ این فیلم کمی طول بکشد؛ فکر میکنم ارزشش را دارد که بیشتر بحث کنم. قطعاً دربارهٔ شقایقهای آینده هم صحبتهایی میکنیم ولی ممکن است برای جلسهٔ بعد بماند که تکمیلش کنیم. قبل از شروع بحث دربارهٔ این فیلم میخواهم تأکید کنم که شخصاً اعتقاد دارم این فیلم خیلی قشنگ و خوب است. این مقدمه را به این دلیل میگویم: وقتی از دیدگاه فروید تحلیل روانکاوی میکنید، همه چیز خراب میشود؛ یعنی الان ممکن است شما این فیلم را دیده باشید و خوشتان آمده باشد، حالا میروید سراغ اینکه کمپلکسهای این آدمی که این را ساخته چه بوده و چه چیزهای مزخرفی. معمولاً اینطور است: مثل هر آدمی را به فروید معرفی بکنید، شروع میکند دربارهٔ چیزهایی خیلی حرف زدن و مثلاً کل آن زیبایی فیلم و زیبایی اثر هنری از بین میرود. تمام شخصیتهایی که فروید تحلیل میکند به نحوی بیمار از آب درمیآیند؛ همهٔ پدیدههای فرهنگی و انسانی نوعی نشانهٔ رواننژندی و عدم تعادلاند. اگر هم این حرف را به فروید بزنید که تو اینطور میگویی، میگوید من دقیقاً واقعیت را میگویم. در عین حال از نظر فروید این مانع لذتبردن از اثر هنری نیست. نگرانی من هم دربارهٔ شماست، نه دربارهٔ خودم یا فروید: نمونهاش خودِ من؛ این حرفهایی که میگویم را به خودم میزنم و ممکن است به خیلی از چیزهایی که میگویم اعتقاد داشته باشم و این مانع نمیشود از اینکه من از آن فیلم لذت ببرم — مثل اینکه عادت کردهام به اینکه آثار هنری اینطورند ولی چنین چیزهایی هم پشت پرده هست. نگرانیام از این است که دفعهٔ قبل یکیدو نفر بعد از صحبتهایم احساس کردم خوششان نیامده؛ یعنی ایرادهایی گرفته شد و آنها از فیلم خوششان آمده بود. بگذارید اول کمی تعریف کنم از فیلم که چه چیزهای جالبی در آن هست، خیلی مختصر، و برویم سراغ نقد.
اصلاً فیلمی که محتوای خیلی آشکار و واضحش دربارهٔ دورهٔ نوجوانی و آن شور نوجوانی است و احساس اینکه آدم به هر چیزی میتواند برسد و حسّی که معلم این بچهها به آنها میدهد که صدای خودتان را داشته باشید، خودتان باشید — فکر میکنم برای هر آدم جوان و نوجوانی چنین تجربههایی و چنین روزهایی، روزهای پرشور، که مثلاً در عرض چند ثانیه یک جوان ممکن است عاشق شود و ممکن است به طور موقت زندگی خیلی پرشوری را تجربه کند، همانطور که دورهٔ کودکی دورهٔ خیلی پرشور و هیجانی است، نوجوانی هم شاید بالاترین احساسها را داشته باشد — اینکه این فیلم به این دوره میپردازد و چنین حالوهوایی دارد، خیلی جالب و لذتبخش است. بهاضافه اینکه شخصیت معلم این فیلم واقعاً حرفهای جالبی میزند؛ فکر میکنم برای همهٔ آدمها — مخصوصاً ما که در فرهنگی با تأکید زیاد بر سنت زندگی میکنیم — این حس ضد سنت بودن و ضد نظام آموزشی بودن که در این فیلم خیلی موج میزند، میتواند کلنگ خوبی به ذهن بعضیها باشد که از این غرقشدن در جامعهٔ سنتی خودشان را نجات دهند.
دربارهٔ صحنههای خاص این فیلم، با جدیت میگویم صحنهٔ پایان این فیلم از نظر سینمایی شاهکار است: مثلاً اگر فیلم بیمحتوایی فقط ساخته شده باشد که به این تصویر نهایی برسد — تصویری که بچهها بالا ایستادهاند و زاویهٔ خاصی که ما این صحنه را میبینیم؛ عدهای نشستهاند، عدهای بالای میز هستند — نمیدانم چگونه این حس را به شما منتقل کنم: آن حالت سورئالگونهای که این تصویر پیدا کرده. سورئالیسم مکتب هنری است که واقعاً تحت تأثیر آموزشهای فرویدی شکل گرفته است: در اوایل قرن بیستم، مخصوصاً در دههٔ ۱۹۲۰ و مخصوصاً در فرانسه — کانون اصلیاش خود پاریس — عدهای که اکثراً بیشتر شاعر بودند و چند کارگردان که معروفترینشان لوئیس بونوئل بود و نقاشهای مهم، مخصوصاً سالوادور دالی که فکر میکنم همه دستکم اسمش را شنیدهاند. هدف و ایدئولوژی سورئالیسم بهعنوان مکتب هنری این است که ناخودآگاه را به زبان بیاورد؛ تمام تکنیکهایی که برای خلق اثر هنری دارند این است که اگر میخواهید شعر بگویید، خودتان را در حالتی قرار دهید که دیگر فکر نکنید.
مثلاً در سینما فیلم خیلی معروف سوررئالیستی که در همان سالها ساخته شده، ۱۹۲۸، از لوئیس بونوئل که با همکاری سالوادور دالی ساختهاند، فیلمی به اسم سگ آندلسی؛ نمیدانم کسی اینجا سگ آندلسی را دیده؟ نه؛ فیلم کوتاهی است، مثلاً ۳۰ دقیقهای، خیلی چیز نیست؛ فیلمی صامت و سیاهوسفید که ادعایشان این است که اصلاً اینها رؤیاهای دالی و بونوئلاند؛ یعنی فیلم خیلی فکرشدهای نیست و وقتی نگاه میکنی حالت رؤیاگونه دارد و هیچ ربط منطقی چیزها به همدیگر ندارد: مثلاً تصویری که مورچه از توی دست کسی بیرون میآید؛ پر از صحنههای پراکنده و بهاصطلاح بیمنطق و واقعاً خیلی شباهت دارد به رؤیا.
کلاً مکتبی وجود دارد که من اشاره کردم تا این فیلم روشن شود هنوز میشود به آن اشاره کرد؛ نه فقط در سینما — کلاً در هنر سورئالیسم، آن معنای خالصش که مدنظر آن آدمهایی بود که بهاصطلاح مکتب سورئالیسم را اداره میکردند.
فقط میخواستم دربارهٔ این تصویر بگویم: در هنر الان آدمهای خالصِ سوررئالیست پیدا نمیکنید؛ این مکتب به نحوی منقرض شده ولی همچنان اثرگذار است. اتفاقاً در سینما لوئیس بونوئل تا آخر عمرش به این مکتب وفادار بود؛ اگر کسی به چنین چیزهای هنری علاقه دارد، خاطرات لوئیس بونوئل کتاب خواندنیای است و حالوهوای این جنبش سورئالیسم را خیلی خوب میتوان در آن دید؛ اصلاً صرفاً هنری نیست، بعدی فراتر از بحثهای هنری دارد. و کتاب و مقالهٔ بینظیری از والتر بنیامین دربارهٔ سورئالیسم هست که آقای بابک احمدی ترجمه کرده — در کتابی به اسم «نشانی به رهایی از آقای بابک احمدی» — مقالهٔ فوقالعاده جالبی دربارهٔ سورئالیسم است که فکر میکنم خواندنش برای علاقهمندان جالب باشد.
حالا همین حرفها را شروع کردم، دربارهٔ سورئالیسم صحبت کردم تا این تصویر آماده شود. در سینما، جدا از آدمهایی که سوررئالیست هستند، تصاویر سوررئالیستی هنوز هم ساخته میشود؛ لازم نیست به آن ایدئولوژیهای بهاصطلاح سوررئالیستی معتقد باشید. وقتی میگویم این تصویر نهایی حالت سوررئالیستی دارد: هر وقت در فیلمی یا نقاشی عنصرهایی جابهجا شده باشند — چیزی را جایی بگذارید که جای واقعیاش نیست — حسی از فراتررفتن از واقعیت به وجود میآید. نمونهٔ خیلی سادهاش: در یکی از فیلمهای قدیمی کشتیای هست با آدمهای خیلی شیک و تر و تمیز اشراف که مسافرت میکنند؛ پر از چیزهای عجیب و غریب است ولی یک پنجرهٔ این کشتی باز است و پرندهای، یک مرغ دریایی، وارد سالن غذاخوری میشود و آنها که دارند غذا میخورند و با هم حرف میزنند یک لحظه ساکت میشوند و فقط صدای بالزدن این پرنده را میشنوید؛ فضای عجیبی ایجاد میشود که حسّ بهاصطلاح سوررئالیستی دارد. این تصویر پایانی این فیلم کاملاً همینطور است: نوعی غیرعادیبودن، غیرعادیشدن آن آدمهایی که روی این میز رفتند. این صحنهٔ پایانی این فیلم فوقالعاده است از نظر دراماتیک؛ صحنهٔ فوقالعاده جذابی است: اینکه نهایتاً بعد از آن افتی که در این جنبش به وجود میآید، همه به نحوی میروند آن چیزها را امضا میکنند؛ انگار شکست خوردهاند؛ پایان — به هر حال اگر پیروزی نیست ولی شکست کامل هم نیست. از نظر عاطفی و دراماتیک صحنهٔ خیلی جالب و مهمی است؛ بهاضافه اینکه اصلاً خود آن تصویر فوقالعاده جالب است.
بگذارید صحنههای جالب دیگر را هم بگویم؛ مثل صحنهای که کیتینگ به اینها آموزش میدهد که با همدیگر راه بروند: نوعی عملی به آنها نشان میدهد که وقتی چند نفر با همدیگر راه میروید ناخودآگاه با همدیگر هماهنگ میشوید و بعضیها شروع میکنند به دستزدن. میخواهد خطر اینکه در جامعه آدمها یونیفرم میشوند را واقعاً — جدا از اینکه اصلاً موضوع فیلم است یا نه، جدا از تمام عنصرهای دراماتیک خود فیلم — این صحنه از نظر آموزش فوقالعاده است: واقعیتی را دارد نمایش میدهد. این تصویری است که بعداً فکر میکنم در پوسترهای فیلم هم استفاده شده؛ حالت عجیبی که این تصویر دارد — یعنی آدم ممکن است فیلم را ندیده باشد، صرفاً این تصویر را نشان بدهید — واقعاً مثل نقاشی سورئالیستی است و همهٔ محتوای فیلم هم در آن هست: اینها عملاً آموزش دیدهاند که دنیا را سعی کنند جور دیگری ببینند؛ این ادا را درمیآورند برای اینکه آن روز به آنها گفت روی میز، نگاه را از زاویههای دیگر به دنیا بکنید. ولی اصل ماجرا جدا شدن این آدمها از بقیه، غیرعادی شدنشان، مثل نوعی اوج گرفتن، در ارتفاعی ایستادن — و ما که تماشاگریم از زاویهٔ پایین به این آدمها نگاه میکنیم؛ بنابراین احساس میکنیم اینها رشد کردهاند، به تعالیای رسیدهاند که در این تصویر هست و ناخودآگاه این تأثیر را میگذارد. خیلی صحنههای این فیلم به نحوی صحنههای فوقالعاده جالبی است.
اگر لازم شد جای دیگری از فیلم را نشان بدهیم، بعداً این کار را میکنیم. این مقدمهٔ یکدقیقهای من بود که نگران نباشید فیلم اگر در ذهنتان کمی خراب شود بعد از شنیدن نقد فرویدی. بگذارید قبل از نقد فرویدی، از نگاه مؤلف شروع کنیم — این واژهٔ مؤلف را به آن عادت کنیم: در سینما معمولاً این کلمه را خیلی به کار میبرند، برای اینکه سینما ترکیبی است از فیلمنامهنویس و کارگردان و بازیگر و حتی فیلمبردار که ممکن است در فیلمی نقش داشته باشد؛ برای همین واژهٔ کلی به کار میرود. در بعضی فیلمها ممکن است ۹۰ درصد مؤثر بودن از فیلمنامهنویس باشد و گاهی نه: کارگردان فقط مایهٔ داستان و فیلمنامه را برمیدارد و هر کاری که دلش میخواهد با آن میکند. فعلاً زیاد نگران این نباشیم که سینما این ویژگی را دارد که مؤلف مشخص ندارد؛ من از این واژهٔ مؤلف استفاده میکنم، مثل اینکه فرض کنیم آدمی است که همهٔ این چیزها را ساخته؛ چون میخواهیم نقد روانکاوی بکنیم دیگر: میخواهیم بگوییم انگار ویژگیهای ناخودآگاه یک آدم وارد این اثر هنری شده است.
حالا ممکن است ما چند آدم باشیم ولی همیشه وقتی نقد روانکاوانه میکنیم احساسمان باید این باشد که دربارهٔ آدمی که این اثر هنری را خلق کرده صحبت میکنیم؛ یعنی به هر حال واژهٔ مؤلف — که چیزی میان کارگردان، فیلمنامهنویس و همهٔ آدمهایی که در آن شرکت دارند را به کار میبریم — به همین معنا. بعداً سعی میکنم توضیح بدهم که مؤلف این فیلم بهشدت فیلمنامهنویس است؛ با درجهٔ اطمینان خیلی بالایی میگویم کارگردان خیلی کم در عناصر فیلمنامه دخالت کرده، نسبت به خیلی از کارهای هنری دیگر هم. و در هالیوود کلاً این اتفاق خیلی میافتد: فیلمنامهٔ خوب و موفقی نوشته میشود، تهیهکنندهای به فیلمنامه علاقهمند میشود و از کسی میخواهد آن را بسازد؛ کارگردانهایی که در هالیوود هستند انگار مجریِ طرحاند. شاید پیتر ویر خیلی اینطور نباشد — آدمی است که خودش خیلی تصویر میگذارد روی کار هنریاش — ولی آدمهایی حتی در هالیوود هستند که واقعاً موبهمو ممکن است داستانی را بدون کوچکترین دخالت خودشان سر و ته بسازند، به دلیل اینکه شغلشان همین است: تهیهکنندهای استخدامشان میکند و میگوید این فیلمنامه را برای من بساز. ویر را بعداً توضیح میدهم که جاهایی را خیلی اساسی تغییر داده؛ ولی با این حال بیشتر از هر کسی در این فیلم نویسندهٔ فیلمنامه مؤثر است. من دربارهٔ چیزهایی که اضافه کرده و فکر میکنم طول میکشد، دربارهٔ آن عدم تطبیقهای فیلم با فیلمنامه حرف میزنم که فکر میکنم نکتههای جالبی در آن هست. قبل از ورود به نقد فرویدی، بیایید فرض کنیم از مؤلف این فیلم سوال بکنید که محتوای این فیلم چیست؟
میخواهم اول این محتوای خودآگاه را بگویم — آن چیزی که مؤلف فکر میکند بیانش میکرده — بعد ما با نوعی نقد روانکاوانه میخواهیم کشف کنیم که نه، تو خیلی هم خودآگاهانه این کارها را نکردی و خیلی چیزها هم از خودت نمیدانی؛ متوجه این نبودی که چنین عنصرهایی هم وارد کارت شده. اگر از نویسندهٔ فیلمنامه — از مؤلف این فیلم — بپرسید فیلم دربارهٔ چیست و چه میگوید، جوابش چیست؟ چیزی که خیلی واضح است و مطمئناً منظور خودآگاهانهٔ مؤلف بوده: دربارهٔ مشکلاتی که در نظام آموزشی از یونیفرمکردن آدمها هست؛ نیاز به اینکه آدمها آموزشهایی ببینند در جهت اینکه فردیت پیدا کنند و بهاصطلاح به خودشکوفایی برسند؛ نوعی حس بد نسبت به همان عنصر سوپرایگو که سنتی از جامعه است که بر فردیت انسانها فشار میآورد؛ و اینجا معلمی هست که حرفهایی که کیتینگ میزند همان حرفهایی است که مؤلف میخواهد به شما بزند. آن صحنهٔ مثلاً راهرفتن حقیقتی را میخواهد به شما بگوید. مثل اینکه معمولاً در این برنامهها میگویند پیام فیلم چیست؛ اگر فیلم پیامی داشته باشد — مؤلف فیلم را ساخته باشد که پیامی ابلاغ کند — پیامش این است که خطر یونیفرمشدن را حس کنید.
سعی کنید که خودتان باشید؛ هر کس صدای خودش را — بهاصطلاح که کیتینگ به کار میبرد — داشته باشد. در عین حالی که این چیزها را میگوید، ولی خودآگاهانه به نظر من سعی میکند این را هم به شما بگوید که این کار به این سادگی هم نیست: آن سنتها، آن چیزی که در بیرون هست، آن عامل یونیفرمکننده — همان عاملی که قدرت دستش است، شغل به شما میدهد، زندگیتان تأمین میشود — به این سادگی نیست که از دستش در بروید. به نحو دیگری به این نگاه کنیم: کاملاً در این فیلم به این نکته با استفاده از اشعاری که در فیلم هست و آن کتاب ادبیاتی که در فیلم قسمتهاییاش پاره میشود تأکید میشود؛ مثل رقابت رمانتیسیسم با رئالیسم — کل محتوای فیلم: اینکه در عین حالی که رمانتیسیسم چیز خیلی خوبی است، خوب است همهٔ آدمها روحیات رمانتیک داشته باشند و حتی آموزش ببینند و اشعار رمانتیک بخوانند برای اینکه به نحوی به حیات و شور زندگی دست پیدا کنند، ولی نباید غافل باشند که دنیای رئال هم هست و نباید در رمانتیسیسم غرق شوند؛ خطرش وجود دارد و فیلم دربارهاش صحبت میکند. یادتان هست آخر صحنهٔ فیلم وقتی آن مدیر میآید سر کلاس و جانشین کیتینگ میشود و از آنها میپرسد کجاها را خواندهاید، جایی میگوید آن قسمتهای رئالیستها چی میگویند؟ میگویند تقریباً همهاش را اسکیپ کردیم: بخشهای مربوط به رئالیسم را کیتینگ به آنها درس نداده. و مدام در طول این فیلم آن معلم لاتین یا نولان مدیر مدرسه تذکراتی در همین جهت به کیتینگ میدهند که برای اینکه متفکرهای مستقل بشوند هنوز زود است و باید واقعیت را به نحوی فراموش نکنند. اینکه غرقشدن در رمانتیسیسم خوب نیست: انگار پیام نویسنده و پیام مؤلف این است که رمانتیسیسم خوب است، رمانتیک بودن خوب است و لازم و ضروری، ولی نباید در آن غرق شوید؛ باید محتاطانه، در عین حالی که دنیای واقعی را مدنظر دارید، بروید سراغ مثلاً روحیات رمانتیک. ولی این صحنهٔ پایان فیلم کلاً کیتینگ را به یک معنا تأیید میکند: این آدمها به نوعی تحت تأثیر آموزشهای کیتینگ انگار به تعالی رسیدهاند؛ حس خوبی در فیلم نسبت به رمانتیسیسم هست. اگر این تصویرهای پایانی نبود — یعنی فیلم با شکست تمام میشد — محتوای فیلم کلاً عوض میشد: مثل دفاعی از رئالیسم در مقابل رمانتیسیسم و اینکه رمانتیسیسم در این دنیا حتی اگر چیز خوب و پرشوری باشد ولی ممکن نیست. ولی اینجا فقط مثل تذکری است دربارهٔ اینکه خیلی نباید غرق شد؛ خیلی به این راحتی نباید رفت؛ همهٔ زندگی نمیتواند رمانتیک باشد. این پیام خودآگاه فیلم است. حالا میخواهیم وارد این شویم که فرض کنیم محتوای فیلم همین است. از مؤلف میخواهیم بپرسیم اگر محتوای فیلم این است، چرا بعضی صحنهها اینطور است؟ ببین، وقتی میخواهد وارد زندگی روزمره شود — فروید معترف بود که بیاید مثلاً رؤیاها و اینها را در زندگی روزمره نشان میدهد.
ناخودآگاه چگونه خودش را ظاهر میکند؟ مثلاً توسط اشتباهات لفظی: وقتی آدمی کارهایی را انجام میدهد ولی میبینید کارهایی بیخودی هم میکند؛ کارهایی که خیلی توجیه عقلانی ندارد؛ یعنی چیزهای غیرعادی را در اشتباهات یا حرکتهای غیرعادی رفتار آدم ببینید که با آن خط سیر منطقیای که به سمت هدف مشخصی دارد نمیخواند، آنجاست که باید احساس کنید چیزهای درونی ناخودآگاه آمدهاند دخالت کنند. بنابراین از یک بعد، اینکه این پیام — مثلاً فرض کنید خودآگاهانهٔ یک اثر هنری — را سعی کردید و فهمیدید، باید ببینید واقعاً همهٔ این اثر هنری در همین قالب میگنجد: تمام این چیزهای عجیب و غریب این فیلم، این همه پیچیدگیها، همه برای اینکه همین پیام به ما برسد؟ مثلاً سوالی خیلی ساده: آیا لازم است هفت دانشآموز اینجا شخصیتهایشان به نحوی مطرح شود که در مقابل معلم بایستند؟ یعنی از اول شخصیت داشته باشیم تا این پیام منتقل شود؟ من میخواهم بگویم این توجیه خودآگاهانه؛ از مؤلف میتوانید بپرسید چرا هفت شخصیت اینجا گذاشته؟
اگر یکی، یا دو تا در اینجا باشند کافی نیست واقعاً؟ چه ضرورتی دارد این توزیع خاص شخصیتها به وجود بیاید؟ این توزیع خودآگاهانهای که من کردم آیا جواب این سوال را میدهد که هر کدام این شخصیتها در این فیلم چه میکنند؟ میتوانید راحت بگویید مثلاً نقش چارلی چیست، ناکس چیست؛ نیتس و پیتس این دو شخصیت عجیب و غریب حاشیهای چرا در این فیلم هستند؟ و مثلاً سوالی که من دفعهٔ قبل مطرح کردم: مطلقاً اگر به شما یک ربع آخر فیلم را متوقف کنند و نیم ساعت آخر فیلم را ندیده باشید و به شما اطلاع بدهند یکی از این دانشآموزها خودکشی میکند، کدام است؟ خیلی بعید است حدس بزنید که نیل است؛ احتمالاً فکر میکنید تاد است — شخصیت تاد نوعی تضادی در آن هست که بیشتر میخورد به اینکه خودکشی کند — یا ناکس به دلیل اینکه ممکن است در عشقش شکست بخورد و بخواهد خودکشی کند. نیل یکی از محکمترین و معقولترین شخصیتهای این فیلم است. دیالوگی میان نیل و تاد هست — ای کاش الان به آن اشاره میکنم؛ چقدر آن صحنهٔ میان نیل و تاد جالب است: جایی که تاد خیلی جدی به او توضیح میدهد من احتیاج به کمک ندارم، میتوانی شاخه را بکشی؛ و کمی بعد میگوید آل رایت، کمی مکث میکند و میگوید نو؛ بعد حواسش پرت میشود، میگوید من اینطورم، نه. یعنی ولش نمیکند؛ به آن حالت سماجت دارد که تاد را بکشد در آن انجمن و وادار به فعالیتش کند، را حاضر نیست بگوید. این غیرمنتظرهبودنِ حرفی که نیل میزند آن صحنه را خیلی جذاب و جالب کرده؛ کلاً برخورد این دو نفر خیلی جالب است.
و این صحنه خیلی طولانی هم هست: صحنهٔ دونفرهٔ تاد و نیل، جایی که نیل با شادی میآید و میگوید من فهمیدم میخواهم چه کار بکنم و تاد مدام در حرفش میکند؛ تاد دقیقاً آدم محتاطی است: در صحبتهایش آنجا میگوید من با تو فرق میکنم.
تو راحت حرف میزنی، مثلاً حالت رهبری داری، مردم را اینور و آنور میبری، همه به حرفت گوش میدهند؛ من اینطور نیستم. نیل واقعاً هم همینطور است: نیل شخصیت خیلی رهبرِ همین گروه است؛ کسی که انجمن شاعران مرده را دعوت میکند همه را که بروند آنجا، آنجا را اداره میکند، همیشه افتتاح میکند، شعرهای اول را میخواند و به نظر میآید از همه رشد پیدا کرده است؛ و شکستی هم که در این فیلم میخورد اصلاً چیز واقعاً مهمی نیست: اینکه نقشی گرفته و حالا پدرش مثلاً آمده گفته بازی نکن، نهایتاً بازی نمیکند؛ یعنی این عاملی که باعث خودکشیاش میشود آنقدر جدی نیست که کسی با شخصیتی مثل نیل برایش خودکشی کند. آدم خیلی آنرمالی میخواهد که برای چنین توقفی در فعالیت دورهٔ نوجوانیاش بخواهد خودش را بکشد. مقدمات لازم برای اینکه باور کنیم این شخصیت خودکشی میکند واقعاً در این فیلم فراهم نشده؛ مثل حرکتی ناگهانی کمی عجیب و غریب است. به همین دلیل کارگردان — الان یادم نیست فیلمنامه چگونه بود، آنقدر حضور ذهن ندارم — مجبور شده آن صحنهٔ قبل از خودکشی را با موسیقی و با صحنهای که میرود کنار پنجره میایستد، تعلیقی ایجاد کند تا کمکم ذهن شما آماده شود که اینجا اتفاق خیبدی میافتد. اگر آن صحنهها نبود — یعنی بعد از اینکه پدر نیل با او صحبت کرد رفت بخوابد و کات میشد به اینکه نیل خودش را کشته — اصلاً صدای اعتراض همهٔ تماشاگران درمیآمد که یعنی چه؟ چند دقیقه فیلم به این اختصاص یافته که ذهن شما را آماده کند: انگار میخواهد کاری بکند، وای این چه کار میکند؟ کجا میرود؟ این کلید را برای چه برداشته؟ همینطور با این کشو که باز میشود و حرفی درمیآید آماده میشوید که میخواهد — و موسیقی هم آنجا حالت خاصی دارد که شما را آماده کند که چنین اتفاقی میخواهد بیفتد. همهٔ اینها نشان میدهد آنجا از نظر منطقی ضعفی وجود دارد: بهراحتی نمیشود به تماشاگر گفت این میخواهد خودکشی کند. اگر لازم بود دربارهاش بحث کنیم. مثلاً چارلی خودکشی میکرد تعجب نمیکردیم؛ چارلی اصلاً به او میخورد که در این فیلم کسی باشد که خودکشی کند — واقعاً شخصیتش عنصرهای آدمی که بخواهد در اثر مشکلی خودش را بکشد را ندارد — ولی ناکس ممکن است؛ تاد بیشتر به او میخورد.
بعد سوال دیگری که دفعهٔ قبل مطرح کردم: اگر کیتینگ نمایندهٔ آدمی است که به نوعی شخصیت آرمانی است و قرار است تحت تأثیر حرفهایش قرار بگیریم — و حتی این پیام که نباید غرق شوید، باید احتیاط کنید، باید رئالیست باشید، درست است از چهرههای رئالیستی نخوانده ولی در صحنههای اصلی میبینید کیتینگ از بچهها نمیخواهد غرق رمانتیسیسم شوند؛ میل دارد عنصر رمانتیکی هم در وجودشان رشد کند — چرا کیتینگ از نیمهٔ فیلم به آنور اینقدر آدم منفعل است؟ من دوباره که فیلم را دیدم — بعد از آن صحبتها همینطور از روی خاطرهای که از فیلم داشتم کلاس کردم — صحنههایی هست که نولان با کیتینگ صحبت میکند و کیتینگ جوابی به نولان نمیدهد؛ به نظر اصلاً حرفهای نولان قانعکننده میرسد. پشتش معلم لاتین میآید باز با چیزهایی به او میگوید؛ باز کیتینگ سکوت میکند. بعد از اینکه آن ماجرای تلفن خداحافظی میآید که چارلی مسخرهبازی درمیآورد، کیتینگ وارد آن جلسه میشود و حرفهایی زده میشود که میشود گفت مذبوحانه؛ و مخصوصاً مشکل نیل: نیل با او مشورت میکند، از او کمک میخواهد، هیچ کمکی کیتینگ به نیل نمیکند. در ماجرای اصلی این فیلم، آنجایی که خطی دارد به فاجعه کشیده میشود، به او میگوید با پدرت باید صحبت کنی؛ جایی نیل به او دروغ میگوید که با پدرم صحبت کردم؛ به نظر میآید کیتینگ میفهمد دروغ میگوید ولی باز هیچ کاری نمیکند. کاملاً کیتینگ دربارهٔ ماجرای نیل تماشاچی است.
یعنی غیر از مشورتی خیلی ساده و در واقع بیهوده که به نیل میدهد — میگوید برو این مسائل را به پدرت بگو، در حالی که میبیند نیل نمیتواند بگوید — هیچ کاری برای نیل نمیکند. آخرین صحنه وقتی پدر نیل دارد نیل را میبرد، چارلی سعی میکند دخالت کند و کیتینگ جلویش را میگیرد؛ میگوید از این که هست بدتر نکن. یعنی اصلاً انگار تمام رفتارهای کیتینگ در نیمهٔ دوم فیلم کمک میکند به اینکه این اتفاق بیفتد؛ هیچ عکسالعمل خاصی در مقابل این مشکل ندارد. کیتینگ در نیمهٔ دوم فیلم فقط سر کلاس و موقع حرفزدن است که خیلی شور و هیجان دارد و حرفهای جالب میزند؛ دیگر از لحاظ عملی وقتی مشکلات پیش میآید هیچ چیزی برای گفتن ندارد. همینطور ایستاده و بعد واقعاً — حالا این صحنهٔ پایان صحنهٔ قشنگی است ولی این قابلیتِ مظلومیت — در مقابل اخراج خودش هیچ مقاومتی نکرده؛ نهایتاً فقط میآید مثل بچهها اجازه میگیرد میتوانم وسایل شخصیام را ببرم، مدیر به او میگوید ببر؛ اصلاً شخصیت جالبی از او در نیمهٔ دوم فیلم نمیبینیم. منفعل بودن یعنی اینکه شما اصلاً کیتینگ را از نیمهٔ بعد — بعد از اینکه حرفهای خودش را در کلاسها زد — دیگر این شخصیت رها شده، انگار نقشی در این فیلم ندارد؛ به غیر از اینکه بهعنوان یک قربانی: مثلاً ما یک واو را در نظر بگیرید؛ یک معلم را به همین راحتی میشود به چنین چیزی متهم کرد. آدم از خودش دفاع نمیکند که اصلاً به من چه ارتباطی دارد؛ من به بچهها گفتم که مثلاً در کلاس — اصلاً کیتینگ مگر به بچهها گفته انجمن تشکیل بدهند؟ نه؛ پیشنهاد کیتینگ به آنها نبوده، اینها از او پرسیدند که این انجمن چیست، گفت این چیست. کلاً نقش کیتینگ در این ماجرا به آن صورت نیست: اینکه پسری را پدرش سخت گرفته و خودش دیگر نمیتواند از خودش دفاع کند — مثلاً به آن اصطلاحی که در این فیلم به کار میبرد، چارلی بهعنوان اسکیپ گوت دارند از او استفاده میکنند. این حالت بزدل بودنش واقعاً به او میخورد در این نیمهٔ دوم فیلم؛ مثل موجودی خیلی رام و آرام شهر را ترک میکند. حالا شاید از این هم بدتر در فیلمنامه باشد، برای اینکه آنجا تأکید میشود ممنوعالتدریس شده؛ حکمش این نیست که فقط از این مدرسه برود؛ حق تدریس دیگر ندارد؛ به همین سادگی. یعنی آدم دارد بدون اینکه از خودش دفاع کند و بدون اینکه از نیل دفاع کند، تمام قسمتهای نیمهٔ دوم فیلم همینطور با انفعال این آدم میگذرد. قبول دارید دیگر که با محتوای خودآگاه خیلی سازگار نیست؟ یعنی فکر میکنید مؤلف عمداً این را در فیلم به این شکل گنجانده؟ نه؛ اصلاً موضوع این نیست که مدیر میفهمد یا نمیفهمد. ولی الان در دنیای واقعی اگر چنین اتفاقهایی بیفتد معلم به این راحتی قابل — بله. ببینید، من چیزی که میخواهم بگویم را بگذارید شاید اینطور بهتر بیان کنم: در نیمهٔ اول فیلم کیتینگ شخصیت آرمانی است؛ کاریزما دارد — نمیدانم در فیلم اصلاً واژهٔ کاریزما را حتی دربارهٔ خودش به کار میبرد یا نه؛ چیزی شبیه کاریزما. در فیلمنامه دقیقاً واژهٔ کاریزما هست: میگوید این شخصیت، «آن موقعی که من مدرسه میرفتم به سن شما بودم، این شخصیت کاریزماتیک را نداشتم». کاریزماتیک یعنی شخصیتی که روی دیگران بهشدت تأثیر میگذارد و جذبشان میکند؛ مثلاً هیتلر: سری رهبرها هستند که بیشتر در سیاست آمدهاند؛ رهبرهایی که شخصیت کاریزماتیک دارند — معنای منفی و مثبت لزوماً ندارد؛ هم هیتلر شخصیت کاریزماتیک داشته و هم امام خمینی؛ دربارهٔ هر دویشان به کار میرود. مردم کاری به نظام سیاسی ندارند؛ مردم این آدم را اصلاً بهعنوان رهبر میپذیرند، به دلیل جاذبهای که شخصیتش دارد. شخصیتهای کاریزماتیک شخصیتهایی هستند که جاذبههای فردی دارند و آدمها دوست دارند دنبالشان راه بیفتند. در این نیمهٔ اول فیلم واقعاً آدمی است که شخصیت کاریزماتیک دارد؛ مثل رهبری بچهها را میکشاند، حرفهای زیبایی میزند؛ در اوج نیمهٔ فیلم موفق میشود تاد را — که شخصیت خیلی منفعل است — به زبان دربیاورد؛ آن صحنهٔ فوقالعادهای که تاد شعر میگوید عملاً — از چنین آدمی با این شخصیت بهاصطلاح کاریزماتیک و با این قدرت تفکری که نیمهٔ اول فیلم به ما نشان داده میشود برمیآید که اگر مشکلاتی پیش آمد برخورد منطقی و معقولی هم داشته باشد؛ فعالیتی از خودش نشان بدهد در مقابل مشکلاتی که دارد پیش میآید: اگر بچهها دارند افراط میکنند و او معترض به افراط نیست، به نحوی سعی کند جلویشان را بگیرد؛ اگر میبیند انجمن شاعران مرده را تشکیل دادهاند، به آنها بگوید در سر و روی خودشاناند — به هر حال از حرفهای او تأثیر گرفتهاند و این کارها را میکنند — صحبتی با آنها بکند، مثلاً مواظب باشند اینطور نشود و آنطور نشود. میبینید اصولاً ارتباطش با بچهها در حد همان حرفهای ایدهآل کلاس است؛ ارتباطهای شخصیاش با بچهها خیلی سست است: نه به داد نیل میتواند برسد، نه برای چارلی حرفی برای گفتن دارد؛ خیلی منفعلانه است. یعنی اتفاقی که میافتد — مثلاً چارلی کاری میکند — نهایتاً میآید حرف خیلی سادهای به او میزند؛ یادتان هست چه چیز سستی میگوید؟ میگوید از کلاسهای من محروم میشوی؛ بیشتر شوخی میکند؛ حرف جالبی نیست واقعاً؛ و مخصوصاً دربارهٔ نیل که هیچ کاری نمیکند: نیل قبل از اینکه اتفاق برایش بیفتد به او رجوع کرده ولی کیتینگ کاری نمیکند؛ نه نیل را وادار به صحبت با پدرش میکند، نه سعی میکند با مدیر صحبت کند. ببینید این مسئله واقعاً مسئلهٔ حادّی است؛ چیزی نیست که قابل حل باشد. یعنی به نظر من کیتینگ قدرت اینکه دخالت کند و قبل از اینکه اتفاقی بیفتد جلویشان را بگیرد دارد؛ کیتینگ حتی به نظر میآید متوجه وضع غیرعادی نیل میشود. تنها کاری که برای نیل میکند بعد از اینکه نیل مرده این است که میرود مینشیند یک روزی در کلاس، شعر را باز میکند، کتاب را درمیآورد و گریه میکند. مثل بچهها هیچ کاری انجام نمیدهد. دربارهٔ خودش هم همینطور: در نیمهٔ دوم فیلم کیتینگ بیش از اندازه منفعل است؛ یعنی از آن شخصیت آرمانی کاملاً دور میشود؛ شخصیت خیلی خیلی ضعیفی دارد، در حالی که در نیمهٔ اول شخصیت غالب فیلم است؛ و این چرخش عجیب است برای من. چند نفر دیگر این احساس را ندارند؟ من فکر میکنم واقعاً لازم است بیشتر بحث کنیم.
در پاسخ به اعتراضها: نه، ببینید — اینکه مثلاً ممکن است گاهی مسائل دراماتیک چیزی را — من میخواهم ببینم این دهنکجی را میبینید یا نه. کار به توجیهش ندارم. میتوانید بگویید آری اینطور است ولی اگر غیر از این بود، داستان به سمتی دیگر میرفت؛ اصلاً به این راحتی نمیشد تمامش کرد؛ بنابراین خوب است کیتینگ حذف شود، بگذارید این فاجعه اتفاق بیفتد؛ طرح داستان این است که به فاجعهای برسیم؛ بنابراین حالا یک کیتینگ منفعل لازم داریم. من چرا اینطور شده را فعلاً نمیخواهم دربارهاش بحث کنم؛ اینکه آیا اینطور هست یا نه — یعنی ما در نیمهٔ اول فیلم از کیتینگ انتظار بیشتری پیدا کردیم که شخصیت آرمانی باشد و بتواند کمکهای عملی هم به بچهها بکند، ولی بعداً این انتظار برآورده نمیشود. بحثهایتان دربارهٔ این است که خودش از خودش دفاع نمیکند؛ حالا این را کنار بگذاریم: اینکه اصلاً فعالیتی نمیکند، نه در جهت هدایت بچهها، نه در جهت روابط شخصیاش با بچهها؛ همه چیز خیلی — کیتینگ نیمهٔ دوم فیلم بینهایت شخصیت ضعیفی است؛ نه دربارهٔ نولان، در حد حرفزدن که وقتی نولان چیزی به او میگوید جلوی نولان بایستد و حرف خودش را بزند؛ بهناچار به آن معلم لاتین چیزی بگوید — آن معلم لاتین دوستش است — همیشه حرف آخر را آنها میزنند و کیتینگ سکوت میکند؛ مثل اینکه حرفی برای گفتن ندارد.
با توجه به روندی که فیلم در نیمهٔ اولش دارد اینها عجیب است؛ یعنی چندان قابل توجیه نیست و احتیاج داریم توجیهش کنیم. یک نکته: کلاً در دنیای فانتزی آدمهایی وجود دارند که — از نظر منطقی — چنین ویژگیهایی میتوانند داشته باشند؛ با این حرف مشکلی ندارم. من میخواهم بگویم آن آدم را در نیمهٔ اول فیلم انگار نصفش را میبینید و در نیمهٔ دوم فیلم نصف دیگرش را؛ اگر کیتینگ در نیمهٔ دوم فیلم چنین است، در نیمهٔ اول فیلم هم باید بتوانید ظهور ضعفهای شخصیتیاش را ببینید؛ اینکه کیتینگ از اول شما را انگار با شخصیت آرمانی مواجه میکند و بعداً میبینید. ببینید، اینکه عملاً در دنیا اینطور است را کنار بگذاریم و دربارهٔ فیلم صحبت کنیم: اگر هدف کارگردان و هدف مؤلف این است که شخصیتی به ما نشان بدهد که آموزش میدهد، بچهها تحت تأثیر آموزشِ شخصیت قرار میگیرند و رشد میکنند و اینکه نهایتاً این شخصیت قرار است در فیلم روی شما تأثیر مثبتی بگذارد و حرفهایش روی شما که بیننده هستید هم تأثیر بگذارد، این در جهت هدف خودآگاه کارگردان نیست که این آدم اینقدر در نیمهٔ دوم ضعیف باشد. یا اگر قرار است شکست بخورد، میشد اینطور پیش برود که نیل لااقل به او رجوع نکند؛ اگر قرار است به این فاجعه برسیم — ببینید انگار مؤلف نیل را میفرستد سراغ کیتینگ و به کیتینگ فرصت میدهد کاری بکند ولی کیتینگ کاری از دستش برنمیآید. و اینکه میگویید باید فیلم را تمام کند، لازم نیست کیتینگ در ماجرای چارلی — میتواند به دلیل اینکه مسئله را هم عموم فهمیدند بیاید حرفی بزند — ولی نیل خودش به کیتینگ رجوع میکند؛ میتوانست بیخبر باشد، میتوانست به او رجوع نکند؛ آن شخصیتِ صحنهٔ پایانی بین پدر نیل و کیتینگ پیش نیاید در فیلم؛ انفعال این آدم را میتوانید نبینید، پنهان کنید و آن شخصیت اولیهٔ فیلم هم خراب نشود؛ ولی فیلم ما را میبرد در صحنههایی که انفعال این آدم را ببینیم. لازم نیست صحنههای دیالوگهای نولان و کیتینگ یا معلم لاتین و کیتینگ را داشته باشیم که کیتینگ منفعل است و جوابش را نمیتواند بدهد؛ وقتی اینها را نشان میدهد انگار کاری میکند خلاف آن چیزی که تا نصف فیلم انجام داده.
بپرسید که هدف از این فیلم چه بود؟ اینکه تبلیغ کند رمانتیسیسم چیز خوبی است و این شخصیت را بهعنوان شخصیت مثبتی در فیلم نشان بدهد، صحنههای زیادی در این فیلم هست که برعکس این ساز را میزند و با آن اهداف کلی فیلم انگار خیلی سازگار ندارد. اولین کاری که با نقد روانکاوانه میشود با یک اثر هنری — حالا فعلاً میگویم اثر هنری، فعلاً داستان؛ نقاشی و اینها را کنار بگذاریم — کرد این است: نقاشی هم معمولاً اینطور است که نقد روانکاوانه سراغ نقاشیهایی میرود که در آنها انگار داستانی روایت میشود؛ مثل مثلاً مسیح با دو مادر — میبینید چیزی روایت میشود. نقاشی آبستره خیلی جا ندارد که شما با نقد روانکاوانه دربارهٔ توضیح رنگهایش چیزی بگویید؛ فروید هم نمیشود حرفهای زیادی بزند. البته نمیخواهم بگویم نمیشود نظریهٔ فروید را بسط داد که حتی دربارهٔ مثلاً موسیقی مدرن هم چیزی بگوید، ولی فکر میکنم اصولاً جایی که داستان هست خوب کار میکند.
اولین کاری که میشود کرد این است که دربارهٔ خود داستان صحبت کنیم؛ کمی دفعهٔ قبل این کار را کردم دیگر: به نقطهای اشاره کردم که به نحوی ربط داشت به حرفهایی که دربارهٔ نهضت روشنگری زدم. اینکه اگر کلاً با آن سهگانهٔ سوپرایگو، ایگو و اید نگاه کنی، چیزی در این فیلم هست که فروید خیلی خوب میتواند تأیید و توجیهش کند: اینکه به نظر میآید همهٔ حرفهای کیتینگ دربارهٔ شعر است، دربارهٔ روحیهٔ رمانتیک شاعرانه در دنیاست؛ نه دربارهٔ لذتهای پیشپاافتادهٔ مثلاً زندگی — درست است؟ — نوعی حس تعالی، تعالیم متعالی به شاگردهایش میگوید؛ ولی بعد میبینید جلساتی که در غار تشکیل میشود اصلاً در این جهت نیست. تنها چیزهایی که از همان جلسهٔ اول در غار — به محض اینکه جلسه تشکیل میشود — اتفاق میافتد این دفعه خیلی نظرم را جلب کرد: به محض اینکه جلسه افتتاح میشود و شعری خوانده میشود، فکر میکنم چارلی میگوید غذاها را بیارید.
تصویری، نمای درشتی در فیلم هست: پاتری که پهن میشود و مقدار زیادی بیسکویت و کشمش و این چیزها در آن میریزند و دستهایی که میآیند اینها را برمیدارند و میخورند و خیلی زود همه چیز لوس میشود. چارلی چیزی عکسگونه میآورد و شعری خیلی بهاصطلاح سطح پایین میخواند و بعد اصلاً کار میکشد به داستانهای بچهگانهٔ ترسناک که هیچ جنبهٔ رمانتیک و شاعرانهای ندارد. اولین جلسهای که در غار تشکیل میشود هیچی نیست، چه برسد به بقیهٔ جلسات: بقیهٔ جلسات آوردن دو دختر به غار است و نمیدانم ساکسیفونزدن با مسخرهبازی و الی آخر؛ چون اصلاً این دد پوت سوسایتی که تشکیل میشود — آن قسمت پوتش خیلی خیلی ضعیفه — قسمت شاعرانه بعداً در فیلم ظاهر میشود، ولی واقعاً در این انجمنی که تشکیل میشود میبینید هر کاری بکنند غیر از اینکه بنشینند واقعاً اشعار مثلاً متعالی شاعران بزرگ را بخوانند. خیلی جلسات؛ حتی نیل چیزی میآورد با خودش: گاد آو کیو — چراغخواب پوسیدهای میآورد که مجسمهای دارد و آن را بهعنوان خدای غار اینجا قرار میدهد؛ یعنی نیل که جدیترین آدم از اولش به نظر میآید و واقعاً حس شاعرانه دارد، کار به آن صورت انجام نمیدهد. جواب فروید این است که آری، اینطور است دیگر: اصلاً کل این حرفهای ضد سوپرایگو تمایلات اید است؛ ایگو سعی میکند اینها را به نحوی حالت متعالی و شعرگونه بگذارد؛ آن چیزی که واقعیت دارد تمایلات به سکس است، تمایل به بیشترین چیزی که آنجا هست: حرفهایی که چارلی میزند، دخترها را میآورند، ناکس میرود سراغ کریس و الی آخر؛ بیشترین تحولات واقعی که میبینیم همینهاست و شعر کاملاً در حاشیه قرار میگیرد. بنابراین توجیه روانکاوانهاش این است که آن آدم در سن بالا آن والایشها در وجودش انجام شده؛ واقعاً دیگر آن شور و هیجانهای واقعی اید در او تبدیل شده به مثلاً نوعی شعرخوانی و اینطور ارضا میشود؛ ولی اینها طبیعیترند: رفتارهای اینها هنوز ایدشان خیلی سرکوبشده نیست و بنابراین پیام متعالی کیتینگ در وجود اینها تبدیل میشود به سری رفتارهای کودکانه که بیشتر ناشی از اید است تا ناشی از یافتن چیزهای بالایی.
تا پیدا کردن چیزهای بالایی. بعد این قسمت را میخواهم مختصر بگویم؛ فقط دارم اشاره میکنم که اینطور میشود نقد کرد.
یعنی نوعی نقد روانکاوانه این است که فرض کنید این فیلم یک اتفاق واقعی است و سعی کنید با استفاده از روانکاوی این واقعیت را تحلیل کنید؛ در حالی که قسمت جالبتر نقد روانکاوانه این است که فرض نکنید فیلم واقعی است: فرض کنید این مثل رؤیایی است در ذهن مؤلف که اینطور تحقق پیدا کرده و مثل رؤیا به فیلم نگاه کنید، نه مثل واقعیت. در هر دو صورت نقد روانکاوانه حرفهایی برای گفتن دارد؛ منتها فکر میکنم دومی خیلی جالبتر است: در واقع از روی عناصر ناخودآگاهی که وارد فیلم شده به نحوی به شخصیت مؤلف پی ببرید و برعکس از زندگی مؤلف چیزهایی میدانید در تحلیل اثر هنری از آن استفاده کنید و الی آخر. قسمت اصلی بحث ما دربارهٔ این است که فرض کنیم اثر هنری در واقع از خیالپردازیای به وجود آمده که حکم رؤیا را برای مؤلف دارد؛ یعنی همانطور که همهٔ احکامی که فروید دربارهٔ تولید رؤیا میگوید فرض کنید اینجا هست: اولاً وقتی اثری، داستانی را میخوانید — همانطور که در رؤیا شخصیتهای مختلفی که ظاهر میشوند میتوانند همه به نوعی پراکندهشدهٔ وجود خود رویابین باشند — کمتر در رؤیا پیش میآید که آدمی بهعنوان خودش ظاهر شود؛ بیشتر رابطهٔ آن آدم با کسی که در رؤیا میبیند ظاهر میشود. اگر آدمی را به شکلی خیلی وحشتناک در رؤیا ببینید، معنایش این نیست که آن آدم وحشتناک است؛ تأثیری که آن آدم در وجود شما گذاشته به نحوی چیز وحشتناکی در آن هست؛ یا از دید فرویدی میل دارید آن آدم را خراب کنید. مثلاً اگر آن رؤیای ایرما را — نمیدانم چقدر یادتان هست — اگر مثلاً آن پزشک که ضد فروید حرف میزند وضعیت مثلاً بدی پیدا کرده باشد در رؤیا از نظر ظاهری، این میل فروید است به اینکه این آدم را بکوبد و خراب کند. بنابراین کل شخصیتها را بیشتر بهعنوان همان چیزی که فروید گفته — اصطلاح potential self، آن خودهای بالقوه — ببینید: انگار وقتی داستانی مینویسم، خودم را بهعنوان این شخصیت معمولاً در داستان جا میدهم؛ خودِ نزدیک به خود واقعی؛ انواع و اقسام چیزهای دیگر هم که در ذهنم بوده، این گرایشهایی که داشتهام، اینها را هم به نحوی بهعنوان شخصیتهایی در فیلم پخش میکنم. ممکن است آن گرایشها هیچوقت در واقع تحقق پیدا نکرده باشند؛ ممکن است من هیچوقت مثلاً فرض کنید چنین کارهایی که این آدم میکند نکرده باشم ولی انگار به این کارها فکر کردهام؛ گرایش به این کارهای دیگر در وجود من بوده. بنابراین طیف شخصیتهای مختلفی که در داستانی پخش میشوند به نوعی نشاندهندهٔ گرایشهای درونی و تأثیرهایی است که در وجود این آدم هست و همان خودها و شخصیتهای پتانسیلی که در زندگی این آدم وجود داشته. مثلاً اگر قهرمانی در فیلم هست، باید این احساس را داشته باشید که آرزوهای این آدم است؛ چیزهایی که احتمالاً تحقق پیدا نکرده، دوست داشت اینطور باشد؛ بنابراین قهرمانی اینطور میسازید. شخصیتهای بدی که در فیلم هست اشاره به بخشهای گرایشهای منفی خود این آدم است: چیزهایی که دوست ندارد، دوست ندارد اینطور باشد. وقتی دوست ندارید چنین باشید و شخصیت منفی از این نوع را وارد داستان میکنید، بعد سعی میکنید آن آدم را در داستان بکشید؛ سعی میکنید به نحوی نابودش کنید، سعی میکنید بلایی سرش بیاورید و از این لذت میبرید.
از اینکه انگار چیزی را از خودتان دور میکنید؛ چیزی که نمیخواهید در وجودتان باشد. نکتهای در نقد روانکاوانه وقتی با داستانی برخورد میکنید این است که طیف شخصیتها را سعی کنید تحلیل کنید: هر کدام چه جنبهای از وجود مؤلف را نمایش میدهد. حتماً باید دنبال این باشید که در یک نقد فرویدی چه آرزو یا آرزوهایی در داستان آورده میشود؛ چیزهای سرکوبشدهای هست که اینطور در واقع دارد به تخلیه میرسد در این داستان. و توی دیدگاه فرویدی رویا و همینطور یک اثر هنری داستان به نوعی چیزهایی که در درون یک آدم هست آرزوهای برآوردهنشده. مثال خیلی سادهاش مثلاً همان جیمز باند که در واقعیت نیست که دارم. این کتاب ایستگاه خیلی مفصل در موردش هست که James Bond بحثی است. در یکی از فصلهاش صحبت میکنم. اینکه شما هر چیزی آرزوها و چیزهایی که نیستی و سرکوب شدهاند را همه در قالب یک قهرمان بریز و انگار اگر در عالم واقع نتوانستید به آرزوهایتان برسید در داستان لااقل این کارو بکنید. در طریق قهرمان داستان. خیلی وقتا اینجوریه که این قهرمان شما این داستانهای خیلی هروئیک به اصطلاح قهرمانی که میخوانید نویسندهها را نگاه کنید: آدمهای بسیار زبانبستهاند و اتفاقاً همینها هستند که به نحوی عجیب و غریب و تخیلی دوست دارن داستانهای قهرمانی بنویسن. آدمهایی که واقعاً در زندگی خودشان کارهایی کرده باشند؛ جوری اگر قهرمانی هم بسازند رئالیستیتر با آن برخورد میکنند. خیلی اگر اغراقشده باشد، قهرمان معمولاً نشانهٔ آن است که آن نویسنده خیلی دور از فضای واقعی است؛ یعنی در تخیلش میخواهد با چنین قهرمانی بسازد. و دقیقاً آدمهای این تیپی هم هستن که از اینجور چیزا ما خوششون میاد. آدمهایی که تو زندگی خودشون خیلی خیلی سرخورده هستن. من حالا واقعاً دلم نمیخواهد این بحث را به جای دیگری بکشم؛ فقط در حد یک جمله: به شدت نیچهایاند این آدمها. این ابرمردِ نیچه شخصیت بینظیری است در فیلم مثلاً در چنین گفت زرتشتلم مثلاً توی چنین گفت زرتشت. شما زندگی نیچه را میخوانید و اگر این دید را نداشته باشید که انتظار دارید چنین آدمی را ببینید، شگفتزده میشوید: همه در زندگی به سرش میزنند؛ آدمی بینهایت منزوی که فوقالعاده در زندگیاش ضعیف است؛ هیچ کاری انگار از او برنمیآید؛ در اتاقی، جایی کز کرده و نشسته.
و بعد از ذهن خودش چنین موجود بزرگ و قهرمان و انسان کاملی را انگار ترسیم میکند و با او زندگی میکند. دقیقاً وقتی آدمی سرخوردگی پیدا میکند — فروید این را خیلی خوب توضیح میدهد. اگر اشتباه نکنم فروید دربارهٔ نیچه اصلاً حرف زده؛ حالا یادم نیست دقیقاً چه گفته. زندگی جنسی و آمیختگی هم نیچه داشته؛ خیلی جا هست که فروید دربارهاش حرف بزند.
بعد نهتنها باید دنبال این باشید که در اثر هنری آرزوهای سرکوبشده برآورده شده و آنها را ببینید، فراموش نکنید فروید کلی مکانیسم برای رؤیا دارد؛ میتوانید دنبال تأثیر آن مکانیسمها در اثر هنری بگردید: تراکم، یا برعکسش مثلاً همان پخشکردن — بهوجودآوردن شخصیتهای مختلف — جابهجاییها و الی آخر. خیلی از نقدهای روانکاوانه همینطورند که به بعضی از این مکانیسمهایی که در اثر هنری اتفاق افتاده اشاره میکنند. نمونهٔ خیلی واضح این مکانیسمها همین تقسیمشدن شخصیت مؤلف میان آدمهای مختلف داستان است: تقریباً همهٔ شخصیتهایی که در داستان میبینید جزئی از شخصیت خود مؤلفاند؛ و اگر جدالی در داستان میبینید، انگار جدال میان دو گرایش در درون خود مؤلف است؛ و آرزوی اینکه مثلاً آن قسمت خوب، قسمت بد — چرا تمام داستانها اینطورند که آدم خوبها — قدیما اینطور بود — آدم خوب آدم بد را آخر داستان، اگر دوئلی باشد، شکست میدهد؟ مثل اینکه آرزوی این آدم این است که آن بخشهای گرایشهای وجودش، بخشهای وجود خودش را از بین ببرد. اگر فرویدی میخواهید نگاه کنید باید به نشانههای مرضی مثل فیکساسیونها مثلاً توجه کنید: مثلاً فرض کنید میشود از فیلم نتیجه گرفت مؤلف مشکلات دهانی دارد یا مشکلات مرحلهای و از این حرفها معمولاً در نقدهای روانکاوانه میزنند؛ یا مثلاً من دفعهٔ قبل مورد خیلی معروف و تاریخی از نویسندهای مثل بوناپارت را گفتم که مجموع آثار آلنپو را نقد کرده که از درون اثر هنری به نحوی برساند به مشکلاتی که مؤلف مثلاً با مادر خودش دارد؛ مشکلات و ریشههای انحرافهایی که در مؤلف هست. همینطور تحلیلهایی که در یک نقد فرویدی بر اساس سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و اید است و اصولاً فضای نقد فرویدی دنبال انحرافها و مشکلات روانی گشتن است.
در پاسخ به پرسش حاضری که گفت اینجا خیلی خودآگاه و ناخودآگاه — چه ربطی به من دارد؛ یک داستان بنویسید بیایید من خصوصی به شما بگویم — کمی دربارهٔ همین فیلم صحبت کنیم: من آن مشکل قبلی را اینقدر تکرار کردم که برای من خیلی سخت است مثلاً نقد فرویدی بگویم؛ مثل اینکه باید فکر کنم او چگونه فکر میکند، برای اینکه من اینطور فکر نمیکنم؛ ولی سعی خودم را میکنم، با بهاصطلاح انحرافهایی از نظر فروید چیزهایی میگویم. الان من باز در موضوع فروید نشستهام؛ ممکن است خیلی با این دیدگاهی که میگویم موافق نباشید ولی دارم دفاع میکنم. از دیدگاه فرویدی فکر میکنم در این نقد هیچ عنصری تصادفی وارد اثر هنری نمیشود؛ اصلاً ایدهٔ بهاصطلاح اساسی این است که نوعی جبر وجود دارد، بهاصطلاح دترمینیسم در دنیا هست: قطعیت — نمیدانم چه واژهٔ خوبی برایش است — اینکه مثلاً اگر اشتباه لفظی میکنید نمیتوانید بگویید اشتباهکردن یعنی چی؛ این از جایی آمده؛ هر چیزی که تحقق پیدا میکند عاملی دارد. اگر شخصیتهایتان را از خودآگاهتان چیده باشید و بدانید چرا گذاشتهاید، ممکن است دخالت ناخودآگاه اینجاها کم باشد؛ ولی خیلی وقتها شخصیتهایی در داستان هست که اگر الان از مؤلف بپرسید — چرا آنجا هست؟ — ممکن است دربارهٔ ناکس بگوید من میدانم ناکس را چرا گذاشتم؛ یا تا حدی چارلی را میتوانم بگویم چرا گذاشتم؛ ولی دربارهٔ همهٔ شخصیتها جواب معقولی به شما نمیتواند بدهد که اینها چگونه در جهت آن ایده — ببینید، داستانی خیلی خیلی خودآگاهانه نوشته شده مثل این است که من سفارشی از یک کمپانی بگیرم با یک بهاصطلاح پلات، با طرحی؛ به من بگویند چنین چیزی برای ما بنویس، و بعد من بروم و سعی کنم آن پلات را خیلی منطقی فکر کنم. حالا نمیدانم چقدر میدانید در مثلاً فیلمنامهنویسی عالمی قاعده وجود دارد که در دقیقهٔ ۲۰ باید نقطهعطف باشد، در ۱۰ دقیقه به پایان باید نقطهعطف دیگری باشد؛ مثل اینکه آدم بتواند مثل بازیگر بنشیند بدون اینکه خیلی از احساسات خودش استفاده کند. من قرار است فیلم جیمز باند درست کنم؛ در فیلم جیمز باند باید جیمز باند باشد و حتماً باید دختری باشد؛ حتماً اینها آخرش مثلاً باید به همدیگر برسند؛ اینها بعضی بدیهیات است؛ حتماً باید مراحلی طی شود. من اصلاً سعی میکنم این مراحل — داستانی خواندهام که خیلی چیزهای هیجانانگیز دارد؛ از آنجا برمیدارم میآورم؛ مثل اینکه مسئلهای حل میکنم، چیزها را سر جای خودشان میگذارم. واقعاً هم میتوانم بعداً به هر کسی توضیح بدهم این داستان را چگونه نوشتم: سفارشی گرفتم. هرچه احساسات شما بیشتر درگیر باشد، ناخودآگاهتان بیشتر کار میکند؛ اگر نه، همینطور بهعنوان سفارشی دارید کار میکنید؛ میتواند واقعاً ممکن است داستانی خالی از هر جور دخالت ناخودآگاه شخصی باشد. ناخودآگاه شخصی. حالا به یونگ که برسیم، یونگ قشنگ اتفاقاً خوراکش همین است: ناخودآگاه شخصی دخالت نکرده — بیا من بهت بگویم چرا مردم از این چیزها خوششان میآید؛ چرا کمپانی دنبال چنین داستانی است؛ چیزهایی که عمومیت دارد دیگر: پس به ناخودآگاه جمعی مربوط میشود. نظر من را دقت میکنید؟ دربارهٔ فروید — هرچند میخواستم این را آخر بگویم، بگذارید الان که این سوال را پرسیدید — هرقدر داستانی، اثر هنریای شخصیتر باشد با دیدگاه فرویدی بهتر میتوانیم تحلیلش کنیم. من این داستان را و «صفای زایندهرود» را انتخاب کردم به دلیل اینکه بهشدت اینها فیلمهای شخصیاند: یعنی شدیداً مؤلف سعی میکند احساسات خودش را نسبت به چیزهایی بروز دهد؛ اینطور نه سفارشی گرفته و نه هیچی؛ مجموعهای از افکار و احساسات خودش را بروز میدهد. هرچند کنترل مؤلف بر احساساتش کمتر باشد باید انتظار داشته باشید ناخودآگاهش هجوم و دخالت بیشتری کند؛ مثل شبهای — شما به شدت کنترل ندارید؛ برای همین خیلی از نظر هنری خوب است و دربارهاش با دیدگاههای روانکاوانه میشود صحبت کرد؛ اینجا هم بهشدت احساس وجود دارد.
بگذارید دربارهٔ نویسندهٔ این فیلمنامه بگویم: اولاً این فیلمنامه و کیتینگ خیلی افتخار بزرگی است؛ واقعاً در هالیوود اسکار فیلمنامهنویسی گرفتن، رقابت حرفهایترین آدمهای دنیا در هالیوود است؛ همین الان اگر کسی در ایران یا اروپا فیلمنامهٔ جالب و خیلی حرفهای بنویسد، حتماً هالیوود سراغش میآید؛ یعنی بهشدت دنبال جذب آدمهایی هستند که فیلمنامه را خوب اجرا میکنند. این فیلم اسکار گرفته و نویسندهٔ این فیلمنامه تقریباً هیچ کار مهم دیگری ندارد؛ این از آن نوع آثار هنری است که گاهی هنرمند یک بار انگار مهمترین چیز زندگیاش را بیان میکند. خیلیها تعجب میکنند از اینکه چرا خیلی وقتها اولین کار هنری یک هنرمند بهترین کارش درمیآید؛ خیلی عجیب نیست؛ برای اینکه انگار آن مهمترین چیز زندگیشان همانجا برای اولین بار گفته میشود. این اولین کار این آدم نیست ولی واقعاً کار زندگیاش است: یعنی بقیهٔ کارهایش را نگاه کنید — من نگاه کردم چون همان فیلمنامهای که میخواندم، مقداری این سایتها را نگاه میکردم، مثلاً IMDb که معمولاً اطلاعات خیلی خوبی میدهد — تقریباً بعد از این فیلم اکثر کارهایی که انجام داده کارکردن روی کارهای گروهی است: مثلاً داستانی هست، کارگردانی میخرد، تیمی فیلمنامهنویس درست میکند که کار کنند؛ این کار کاملاً حرفهای است؛ یعنی همانطور که گفتم: ممکن است نقش این آدم این باشد که هر روز صبح میرود آنجا مثلاً میگوید نقطهعطف اول خوب نیست، نباید اینطور باشد، باید اینطور اجرا شود؛ این کار کاملاً فنّیِ حرفهای است، بدون اینکه خیلی به ایدههای درونی آدم ربط داشته باشد. حالا دربارهٔ این فیلم بیایید جلو ببینیم؛ بعداً اگر لازم شد.
از دیدگاه روانکاوانه هر موجودی که در فیلم ظاهر میشود یا با طرح کلی خودآگاهانهای که دارید واردش کردهاید یا کلاً از ناخودآگاه آمده و همیشه تلفیقی از این دو است؛ هیچوقت نمیتوانید شخصیتی را تمام رفتارش توجیه و دستهبندی کنید: یعنی وقتی دارید مینویسید — وقتی کار هنری میکنید — حستان این است که اینجا باید اینطور رفتار کند؛ نمیتوانید دقیق بگویید چرا؛ در زندگی خودتان هم نمیتوانید بگویید چرا کارهایتان را انجام میدهید؛ همیشه درصد خوبی از روی اینکه اینجا من باید اینطور رفتار کنم، این کار درست است، آن کار غلط. الان به نظر من از مؤلف بپرسید، نظر مؤلف این است که کیتینگ دارد منطقی رفتار میکند. بیایید این شخصیتها را کمی بررسی کنیم. از کیتینگ آغاز کنیم: کیتینگ به نحوی از دیدگاه روانکاوانه به نظر میآید همان شخصیت آرمانی است که شاید اگر از مؤلف بپرسید خود مؤلف است: کسی که تجربههایش را الان مثلاً فرض کنید به پختگیای انگار در زندگی خودش رسیده و دارد تجربههای خودش را بیان میکند؛ حرفهای مؤلف را از کیتینگ میشنوید. بله؟ بله، همه هستند؛ ولی آنی که از همه نزدیکتر به ایگو است در واقع به آن بخش خودآگاهِ کیتینگ: حرفهای شما از پاد و نیل — خیلی در این فیلم حرفهای اینها را نمیشنوید که حرفهای مؤلف باشد؛ حرفهای مؤلف را کی میزند؟ کیتینگ میزند؛ بخش عمدهای از این فیلم کلام کیتینگ است، آموزشهای کیتینگ؛ این همان جنبهٔ خودآگاه — مثلاً فرض کنید افکاری میآید در فیلم — ایگو است که دارد بیان میکند دیگر، آری؟ مثل اینکه کیتینگ به نحوی بیشتر از هر چیزی نماینده است وقتی حرف میزند؛ خلاصه آن شورها را به چیز خودآگاهی تبدیل کرده؛ بنابراین آمده در بخش ایگو. بگذارید من از واژهٔ ایگو استفاده نکنم: چیزی در شخصیت مؤلف است. تجربیات هنری، شور رمانتیک، اینها هم دیگر در دوران پختگی تبدیل شدن به کیتینگ.
از جمله به بچهها از جمله به بچهها آموزش میدهد که چگونه باشند. این چیست؟ بعد جاهایی شخصیت آرمانی است؛ مثل آن چیزی است که مؤلف دوست دارد اینطور باشد، دوست داشت اینطور باشد. چرا؟ برای اینکه در نوجوانیاش هم ادعا میشود چنین بوده. دوست دارد در این نقش — مثل اینکه بروند — بگذارید اینطور توصیف کنم: مثل اینکه مؤلف بخشهای نوجوانی خودش — که هنوز هم در وجودش طبعاً زنده است — را نشان میدهد: آن چیزهایی که شما الان در کودکیتان، در سنهای مختلفتان هنوز در وجودتان هست؛ اگر گرایشهایی موقعی داشتید، اینطور دارند در وجودتان زندگی میکنند؛ اگر کار هنری بکنید، جایی ممکن است سر باز بیاورند؛ معمولاً هم دستکم میمانند، یا به صورت افراد بالغی که رفتارهای نابالغ دارند. مجموعهای از گرایشهای نوجوان و قدیمیتر این آدم که پخته نیستند، انگار همین بچهها هستند؛ و کیتینگ آن قسمتِ رشدیافتهٔ عاقلانه، تجربهکرده و پختهتر است که آموزشدهنده است. در ضمن در این آدم هنوز نولانی زندگی میکند، هنوز معلم لاتینی زندگی میکند: معلم لاتین آن چیز بهاصطلاح مجموعهٔ افکاری را دارد — باز میگویم همهٔ اینها از طرف مؤلف بیان میشود — مجموعهای از گرایشهای محافظهکارانه و عالیسیتر را معلم لاتین میدهد؛ تأثیر آن سوپرایگوی مثلاً جامعه و اینها را حرفهای نولان میزند. یک مجموعه آدمهای بالغ هستند و مجموعهای افرادی که کمی نوجوانِ ناپختهترند؛ کیتینگ دارد سعی — یعنی مثل اینکه اینطور تصور کنید — آن بخش پختهتر سعی میکند انگار آن قسمتهای رشدنیافته را به نحوی آموزش بدهد. اتفاقی که در زندگیتان واقعاً میافتد این است که عالمی گرایشهای کودکانه دارید و بعد کمکم در زندگیتان به آرمانهایی میرسید، به نوعی افکاری میرسید که آنها را در خود حل میکند دیگر: گرایشهای بچگانهٔ شما کمکم ضعیف میشوند، پخته میشوند، به نحوی جا میآیند. پس بخشی از شخصیت این آدم قطعاً در کیتینگ است و مرکز ثقل خودآگاهی این آدم است؛ آنی که بیشتر از همه حرف میزند. درست؟ خیلی مهم است که تیپ بچهها را بفهمیم — من دفعهٔ قبل این حرف را زدم و یکیدو نفر بحث کردند — تاد شخصیت اصلی میان بچههاست، نه نیل. وقتی میگویم شخصیت اصلی منظورم این نیست که مثلاً شما از او بیشتر خوشتان میآید: تاد آنی است که اولاً شعر یاد میگیرد که شعر بگوید؛ آن شخصیتی که همهٔ این هفتتا تحت تأثیر کیتینگ قرار میگیرند؛ تادی که زنده میماند. بگذارید اینطور فکر کنیم: مثل اینکه نیل آن قسمتی است که مُرد. الان در دید این مؤلف انگار مؤلف به نحوی انگار ناخودآگاه روایت میکند که چیزی مثل نیل در وجودش بود که مرد؛ تاد ماند. اینکه تاد — اولین شخصیتی که میان بچهها میبینید تاد است: بعد از اینکه آن مراسم ابتدایی تمام میشود، تاد را میبینید که به نولان معرفی میشود بهعنوان موجودی که برادر بزرگترش در این مدرسه شخصیتی تاریخی بوده.
بعد نیل را میبینید. اینکه — بگذارید بحث این باشد که نیل و تاد دو نفر اصلیاند: هماتاقاند؛ بیشترین صحنههای دونفره را میان این دو میبینید؛ صحنهٔ خیلی زیبای مکالمهشان؛ چون همانطور که قبلاً اشاره کردم، صحنهٔ خیلی جالبی که برای دومین بار هدیهٔ تکراریای را تاد از پدر و مادرش گرفته و بهعنوان یک شیء پرنده از آن استفاده میکنند و الی آخر. بارها دیالوگهای میان تاد و نیل را میبینید؛ این دو مرکز ثقلاند. سومین شخصیت از نظر ثقل ناکس است: هیچوقت ناکس را در اتاق خودش نمیبینید؛ اصلاً معلوم نیست هماتاقش کیست؛ لازم نیست — ناکس شخصیت کاملاً جداگانهای است. چارلی و کامرون مقابل همدیگر یک زوجاند؛ نیتس و پیتس با همدیگر — من نمیدانم نیکس یا نیکس، یادم نیست اسمش دقیقاً چیست — آن دو که دارند موجودی خودشان را مسخره میکنند، دارند با همدیگر راکانرول میرقصند، دارند رادیو درست میکنند؛ آنها دو شخصیت کاملاً فرعیاند؛ آن دو با هماند. چارلی و کامرون فکر میکنم حتی هماتاقاند با هم؛ ما نمیبینیم اینها را در اتاق ولی با همدیگر تضاد دارند؛ آخرش حتی دعوا میشود؛ مثلاً چارلی کامرون را میزند. بنابراین سه زوج داریم و ناکس که شخصیت هفتم، انفرادیِ کاملاً جداگانه است که زوجش در واقع کریس است. درست است؟ میان بچهها با هیچکدام تقریباً رابطهٔ خاصی ندارد. ناکس — اینکه چه بخشی از شخصیت مؤلف را نشان میدهد جزو بدیهیات است؛ اصلاً احتیاج به حرفزدن نیست: آن قسمت بهاصطلاح عاشقانه — و حالا هر جور احساسات عاشقانهای که در این آدم بوده، به صورت آرزو، به صورت عملی — این در ناکس و چارلی — چارلی بیشتر از هر کسی آن کسی است که بیشترین ویژگیای که از او میبینید ویژگی جنسی است در فیلم: در واقع او اگر نمایندهٔ گرایش عاشقانه است، نمایندهٔ گرایش کاملاً جنسیِ مؤلف است؛ و در عین حال شخصیت قدرتمندی است؛ شخصیتی که راهِ کاملاً جلوی مدرسه میایستد؛ حرکات و رفتارهای محیرالعقول هم دارد مثل آن ماجرای چاپکردن مقاله و بعد بدتر از آن ماجرای عجیب تلفنی که در آن جمعِ مجازاتکننده؛ خیلی به نظر شجاع و محکم میرسد؛ میان همهٔ بچهها این ویژگی را کاملاً چارلی دارد و کسی است که امضا نمیکند و اخراج میشود از مدرسه؛ جلوی مدرسه میایستد؛ پسزمینهٔ خانوادگیاش پولدار است و به نحوی به نظر میرسد اصلاً از بچههای کمی مسنتر به نظر میرسد از جهاتی. اینها خیلی — احساسش مثلاً — نوجوانتر از چارلی به نظر میرسد انگار سنش از این حرفها بیشتر است. کامرون که آدمی است دیگر: آن شخصیت دقیقاً آن قسمت منفیِ سازشکارِ خائنِ مثلاً بزدلِ این آدم است که کسی است که لو میدهد، بقیه را قانع میکند که کیتینگ را لو بدهند و الی آخر. همین. بعد همیشه کامرون شخصیت منفیِ به نحوی منفوری در فیلم دارد: اولین بار میآید چیزی پشت سر تاد میگوید و همانجا تاد وارد میشود؛ اولین باری که ما کامرون را میبینیم میآید به نیل میگوید وای هماتاقت کیست، اصطلاح بدی دربارهاش به کار میبرد؛ و همانجا تاد وارد میشود و کامرون مثلاً انگار شیک شده میرود؛ همیشه کامرون را تقریباً در وضعیت بدی میبینیم: در مقابل تشکیل انجمن مقاومت میکند و از تیپ بچهٔ درسخوان است. فکر میکنم وقتی ناکس میآید و ابراز میکند که مثلاً اینطور عاشق شده، کامرون میگوید: «مسخرهبازی درنیاور». تیپش کاملاً مشخص است؛ و کسی که نهایتاً با نولان متحد میشود و آخرش نولان میآید سر کلاس از او میخواهد درس را مثلاً بخواند و اینها. این چهارپنج شخصیت فرعی را بگذارید کنار؛ مهم این است که نیل و تاد را خوب بفهمید. فکر میکنم پیچیدگی این است که نیل و تاد در وجود این مؤلف معرف چگونه گرایشهایی هستند. ببینید نیل — حالا بگذارید چیزی را روشن کنم — آرزوی واضحی که دارد در این فیلم بقا پیدا میکند چیست؟ چیز خیلی بدیهی و واضحی است؛ جزئیات پایان فیلم را کنار بگذارید: همهٔ ما به نحوی آرزو داریم که وقتی سنمان بالا میرود و به پختگیهایی میرسیم — حتی شما الان در این سنی که همیشه آدم فکر میکند به پختگی رسیده دیگر، مثلاً، شما هم الان فکر میکنید — حستان این نیست که ای کاش این دیدگاههایی که الان دارید را مثلاً پنج سال پیش اینطور میفهمیدید؟ که الان مثلاً من فکر میکنم ای کاش وقتی مدرسه میرفتم همینقدر که الان تجربه و دانش دارم داشتم.
یا پیدا میشد آدمی که آن موقع این چیزها را به من میگفت. کل فیلم مثل آرزویی است که همهٔ ما داریم. مؤلف چه میکند؟ همهٔ تجربیاتی که یک موقع نداشته — یک موقع بچه بوده و چیزهایی را نمیفهمیده — انگار دارد با قسمت پختهٔ مثلاً تجربهکردهٔ امروز خودش میرود به گذشتهٔ خودش و سعی میکند به آن چیزهایی که در قدیم در وجودش بوده آموزشهایی بدهد؛ چیزی که همهٔ ما به نحوی انگار دوست داریم؛ متوجه هستید؟ چیز خیلی واضحی در این فیلم هست: آموزشدیدن توسط موجودی که پختهتر است — و نویسنده انگار آرزوی خودش را اینطور برآورده میکند: ای کاش چیزهایی که الان میفهمیدم آن موقع میفهمیدم؛ ای کاش کسی این چیزها را به من میگفت. خیلی چیزهای — همهٔ این توجیهها خیلی کلی است؛ کمی متمرکز شویم روی تاد و نیل. ببین، نیل آن جنبهای از گرایشهای هنری مؤلف است. در واقع میشود ارجاع داد به زندگی خصوصی مؤلف دیگر: مثلاً فرض کنید مؤلف — چه فیلمنامهنویس باشد چه هر کار دیگری — به هر حال آدمی که در زندگی خودش وارد عرصهٔ هنر شده. نیل مثل آن بخش هیجانزدهٔ دورهٔ نوجوانی این آدم است که همان موقع دوست داشت وارد کارهای هنری شود، در حالی که خانوادهاش و جامعه این اجازه را به او نمیدادند؛ دقت میکنید؟ یعنی میخواهم اینطور بگویم: از این فیلم خیلی روشن و واضح برمیآید که مؤلف در دورهٔ نوجوانی گرایش به هنر داشته؛ گرایش به هنرمند شدن داشته؛ و این گرایش کمی عجیب و غریب بوده دیگر: خانوادهاش چنین آرزوهایی برایش نداشته، مدرسه چنین چیزهایی را خیلی نمیخواسته، جامعه خیلی پذیرای چنین ریسکهایی نیست و نبود؛ و همهٔ این شور و هیجانهای دورهٔ نوجوانی، میل به هنرمند شدن و احتمالاً فعالیتهای مخفیانهای که انجام داده برخلاف میل مثلاً اینها — همه متمرکز شده در شخصیتی مثل نیل: آن شخصیتی که تمایل هنری دارد، صبر ندارد و میل دارد همین الان خیلی زود وارد عالم هنر شود؛ حتی اگر شده مدرسه را ول کند مثلاً؛ یعنی از آن نقشهها و آرزوهایی که پدر و مادر و مدرسه مثلاً برایش کشیدهاند صرفنظر کند و خیلی زود از همان سن وارد کارهای هنری شود. تاد اینطور نیست: تاد آدمی است که خیلی محتاطتر است؛ به خانوادهاش کلک نمیزند؛ تمایلات هنری دارد بهوضوح — حداقل بعد از آشنا شدن با کیتینگ شعر میگوید و به نحوی به نظر میآید نطفهٔ هنرمند شدن در وجودش بسته شده — ولی هیچ عجلهای ندارد بلکه به نیل فشار میآورد که این دیوانگی را نکند. رابطهٔ میان تاد و نیل مدام اینطور است که تاد واقعیت را هی به رخ نیل میکشد: وقتی هیجانزده میآید مثلاً میگوید میخواهم بازیگر شوم، مدام سوال میکند چطور؟ چون نمیشود.
مثلاً پدرش جلوی همه هشدار داده که وارد حیطهٔ مثلاً فعالیتهای جانبی شود، حتی در حد اینکه پستی در مجله مثلاً اینجا داشته باشد نشود؛ صددرصد فکر میکنم. تاد ترمز نیل است دیگر که مدام — مخصوصاً آن صحنهٔ خیلی جالب که خیلی خوب هم اجرا شده — نیل دارد از طرف پدرش برای نولان نامه مینویسد و تاد هاجوواج ایستاده و مدام به او میگوید نمیتوانی این کار را بکنی؛ و او خیلی نامعقول و هیجانزده است و واقعاً این کار را دارد میکند ولی کلی هم دارد لذت میبرد. اینها — منظور من روشن است که چرا میگویم تاد انگار شخصیت اصلی است: تاد آن کسی است که مانده.
آن بخشی از جریان زندگی نوجوانی نویسنده که مانده و همین الان مثلاً شاید در بزرگسالی تبدیل به کیتینگ شده، تاد است نه نیل؛ نیل چیزی است که در گذشته بود و مرد. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ حرف کیتینگ — نه؛ کیتینگ — آن حرف خیلی جالبی است؛ او را فعلاً کنار بگذارید؛ من دربارهٔ شخصیت این بچهها صحبت میکنم: نیل آن بخشی از شخصیت است که مرده از آن وقت و به روایت این داستان خودکشی کرده؛ خودش را از بین برده: چیزی که به ثمر نرسیده؛ مجموعه شور و هیجانهایی که وجود داشته و توسط خانواده و مدرسه سرکوب شده و از بین رفته. و خیلی این نکته جالب است که بیشتر توسط خانواده تا توسط جامعه: بیشتر پدر است که دارد فشار میآورد؛ یعنی نیل تحت فشار مدرسه به آن صورت نیست؛ حتی آن نمایش و اینها به نحوی تحت سرپرستی — فقط کافی بود پدرها اجازه داده باشند؛ مدرسه کاری ندارد؛ حتی دارد خودش این کارها را انگار تشویق میکند. اینها واقعیتهای روانیِ گذشته این آدم را به نظر من بهوضوح نشان میدهد.
در پاسخ به پرسش «چرا باید کشته شود؟»: خیلی جالب است؛ چون که ذهن کشته بشود؟ شما شخصیتهای درون خودتان را کسی میکشد؟ — جاودانه؟ ولی اگر خودتان مصالحه کرده باشید چی؟ خودکشی میکنید؛ مصالحه کرده برای اینکه این شخصیت خودکشی میکند؛ یعنی این آدم در دورهٔ نوجوانیاش بالاخره آن قسمت تاد و قسمتهای بهاصطلاح شخصیتهای کمی کمروتر برنده شدند؛ آنها هستند که ماندند؛ خودش تصمیم گرفته: مثل اینکه من آرزوهایی دارم، دوست دارم بروم مثلاً مدرسهٔ هنری، دوست دارم اصلاً دیگر این رشتهها را ادامه ندهم؛ چیزهایی که پدرم مثلاً دوست دارد ادامه بدهم یا جامعه دوست دارد؛ ولی نهایتاً به این نتیجه رسیدم که انگار بهتر است این کار را نکنم؛ بنابراین خودم چیزی را در وجود خودم از بین بردم؛ ولی به طور کامل در فیلم از بین نمیرود: ببینید تاد نمایندهٔ آن بخش هنری است که در این آدم باقی میماند و بعداً بروز میکند؛ این آدم خلاصه روزی تبدیل به چیزی مثل کیتینگ میشود ولی با تأخیر؛ دقت میکنید؟ تاد آدمی است که تحت تأثیر کیتینگ شعر گفته، تحت تأثیر کیتینگ آن حرکت جالب بالای میز رفتن را انجام داده؛ چیزی در درونش خلاصه انگار نطفهای در دورهٔ نوجوانی این آدم باقی میماند در حالی که آن شور و هیجانهای نامعقول دورهٔ نوجوانی — که میخواهم همین الان بروم هنرمند شوم — را از بین برده.
در نقد روانکاوانه خیلی مهم است موضع تاد و نیل را در این فیلم درک کنیم: نیل این آدم نیست؛ نیل آن چیزی نیست که در این آدم ماند و بزرگ شد؛ تاد در این آدم ماند و بزرگ شد. ناکس فقط اینجا مهم است که به نحوی نشاندهندهٔ این است که در زندگی رمانتیک، حداقل در ارتباط با مثلاً جنس مخالف، انگار تجربههای خوبی دارد؛ این اصلاً چیز کاملاً جدایی در این فیلم است که خیلی به روند اصلی ماجرا برخورد نمیکند؛ مثل داستان کوتاهی در دل داستانی دیگر که نشاندهندهٔ تجربههای مثبت این آدم لااقل در این زمینه است؛ پیروزترین آدم این فیلم ناکس است: نه از طرف پدر و مادرش فشاری به او میآید، نه از طرف جامعه به آن صورت فشاری میآید.
در پاسخ به اشکالِ اینکه چرا جعبه را تبدیل کرده به خودکشی و کشتهشدن: نه؛ پدر نیل، نیل را میکشد؛ یعنی کلاً ماجرا فرق میکند؛ یعنی تردید شما چیز دیگری میشد؛ این آدم مجبور شد به نحوی این قسمت شخصیت خودش را رها کند و دفن کند؛ اصلاً به اختیار خودش. اینجا اینطور نیست: اینجا این آدم با اختیار خودش به نحوی دارد بخشی از شخصیتش را انگار از بین میبرد. این نکته را فراموش نکنید که همهٔ اتفاقهایی که در داستانی میافتد یک نفر این کار را انجام میدهد: مؤلف. مؤلف نیل را میکشد؛ پدر و اینها را همه کنار بگذارید: مؤلف نیل را میکشد، تاد را نگه میدارد، مؤلف ناکس را به کریس میرساند و الی آخر؛ بنابراین همهٔ این چیزها در واقع توسط یک نفر هدایت میشود؛ منتها ناخودآگاهش و خودآگاهش در دو سطح اتفاقها ممکن است قابل تحلیل باشند. برای من مهم است که این مسئلهٔ نیل، چون دفعهٔ قبل این مقاومت وجود داشت که نیل شخصیت مهم و اصلی فیلم است: نیل آن قسمت در واقع فدا شدهٔ این آدم است.
و حالا بیایم سر آن نکتهای که گفتید. فرض کنیم روایت — نه؛ نمیخواهم کلاً این را بگویم؛ اصلاً موضوع این است که کیتینگ به این شکل در این آدم وجود دارد. نکتهٔ مهمی که فکر میکنم آدم باید بفهمد این است که کیتینگ دقیقاً شخصیت تخیلی است: همین الان هم که مؤلف دارد این اثر را مینویسد کیتینگی وجود ندارد؛ کیتینگ همچنان موجودی آرمانی است؛ چیزی که این دوست دارد آنطور باشد: در حد سری افکار و عقاید و حرفزدن، این آدم جنبههای رمانتیک دارد؛ هنوز میترسد؛ منظورم را میفهمید؟ برخلاف برداشت اولیهای که آدم از فیلم میکند — که کسی که پشت این فیلم است مؤلف یک شورشی است، آدمی است که مثلاً به چیزهای اجتماعی غلبه کرده — اصلاً اینطور نیست: اصلاً مؤلف، واقعیترین شخصیت این داستان که همان مؤلف است، همچنان تاد است؛ با همهٔ آن ضعفهایی که میبینید.
بیایم سراغ نکتهای که به آن اشاره کردید: فرض کنید کیتینگ شخصیتی است که مثلاً واقعی است و ادعا میشود در نوجوانیاش هم آدمی شورش بوده. چرا کیتینگ از گذشتهٔ خودش احساس شرم میکند؟ وقتی عکسش را به او نشان میدهند با حالتی نگاه میکند و میگوید این من نیستم. ببین، واقعیت این است که اگر کیتینگِ حال حاضر مثلاً این آدم است، واقعیت گذشتهاش تاد است؛ یعنی میخواهم بگویم مؤلف دانشآموز بسیار ضعیفی بوده تحت تأثیر مثلاً پدر و مادر و شخصیت فوقالعاده ضعیفی در دوران نوجوانیاش بوده و همین الان هم بهعنوان آدمی مثلاً ۳۰، ۴۰ ساله که دارد اثر هنری را به وجود میآورد
در او هست؛ همچنان آن ترسها در او هست: ترس از اینکه شغلش را از دست بدهد، ترس از اینکه کارهایی بکند. اینکه اینطور تمام میشود که مثلاً رمانتیسیسم خطرناک است — هنوز این آدم با این چیزها آدم شورشی نشده؛ آدمی نیست که بخواهد واقعاً حرفهای — چرا کیتینگ منفعل میشود؟ برای اینکه این آدم آدمِ واقعی نیست؛ این آدم — یعنی جایی که به عمل میرسد مؤلف اصلاً نمیداند چه باید بکند. میخواهم بگویم اینطور نیست که طرح و توطئهٔ دراماتیک باشد که کیتینگ نیمهٔ دوم فیلم منفعل باشد؛ موضوع این است که این آدم هنوز در حد حرفزدن که چیزهایی یاد گرفته هنوز خیلی عقبافتاده است از این نظر؛ دقیقاً به خاطر اینکه نوجوانیاش موجود بسیار ضعیفی مثل تاد بوده. آن احساسی که کیتینگ نسبت به آن عکس دارد احساس واقعی مؤلف نسبت به دوران دانشآموزی و نوجوانی خودش است: چیزی که از آن خجالت میکشد؛ میل نداشته اینطور باشد. تاد را — چقدر کیتینگ نسبت به مثلاً تاد حالت تمسخر و تحقیر میگیرد؛ عجیب نیست برایتان؟ میگوید که تو — من یک انسانی عامی — یا مثلاً جایی وقتی دارد از کلاس بیرون میرود یکدفعه برمیگردد و میگوید آری مثل اندرسون؛ نمیدانم که این تکلیف مثلاً شعر تو را در حد مرگ میترساند. حالت کیتینگ نسبت به چه؟ نسبت به تاد حالتی تهاجمی است، کمی تحقیرآمیز؛ دقیقاً همین احساسی است که این آدم الان نسبت به گذشتهٔ خودش دارد: خجالت میکشد که آن موقع چرا چنین آدمی بوده، اینقدر مثلاً ضعیف بوده. قضاوت من این است که واقعیترین شخصیت این داستان که خیلی نزدیک به شخصیت واقعی مؤلف لااقل در نوجوانیاش تاد است؛ کیتینگ که قرار است بزرگسالی و پختگی این آدم را نشان بدهد بهشدت غلو شده و اغراقآمیز است؛ این آدم هنوز به اینجا نرسیده؛ برای همین نمیتواند کیتینگ را شخصیتی — تاد چقدر شخصیت واقعی است: جایی میتوانید بگویید تاد رفتاری کرد که برایتان عجیب بود؟ تاد بهشدت شخصیت باورپذیر و هماهنگ است؛ همهجا همین انتظارهایی که از کارهایش دارید؛ برای اینکه این واقعاً این را زندگی کرده؛ تاد را واقعاً زندگی کرده؛ کیتینگ را مؤلف ساخته: کیتینگ شخصیتی است که حرفهایش حرفهای مؤلف است ولی زندگیاش زندگی مؤلف نیست؛ برای همین در جنبههایی، مخصوصاً در نیمهٔ دوم که وارد مشکلات عملی میشویم کیتینگ اصلاً محو میشود؛ برای اینکه انگار خودش را به حدی آرمانی رسانده و به کیتینگ تبدیل کرده؛ همین الان هم همان ضعفها. دفعهٔ قبل اشاره کردم که به این صحنه کمی دقت کنید: صحنهٔ تنبیهشدن چارلی. عجیب نیست؟ برای من واقعاً یکی از عجیبترین صحنهها از نظر نوع پرداخت مثلاً هنری، صحنهٔ تنبیه چارلی است. اصلاً این صحنه اینقدر مهم است: با چوبی قرار است به کف پایش چند ضربه زده شود؛ چقدر این صحنه دهشتناک در این فیلم ارائه میشود؛ انگار دارند آدمی را میبرند اتاق مثلاً شکنجه که تکهپارهاش کنند؛ التهاب جمع شدن پشت — نالهای که این آدم میرود آنجا و بعد به نحوی از چشمش درمیآید و مثلاً فرض کنید خیلی دردناک، مثل چیز خیلی خیلی وحشتناکی. متوجه منظورم هستید؟ اینطور نبود برای شما وقتی این صحنه را نگاه میکردید؟ این تنبیه، تنبیهی در حدی که در این فیلم هست، اینقدر — اگر چارلی ۱۰، ۱۲ سالش بود قبول دارم این پرداخت خیلی — حالا عجیب نبود؛ باز کمی عجیب بود در این فیلم؛ با توجه به شخصیت چارلی: چارلی آدم گندهای است؛ ۱۷، ۱۸ سالش است در این فیلم؛ اصلاً این تنبیه، تنبیه بچههای ۷، ۸ ساله است؛ چرا این صحنه اینطور است؟ برای اینکه هنوز این آدم — آدمی که الان شاید ۴۰ سالش باشد موقع نوشتن — هنوز از تنبیهشدن میترسد؛ هنوز از مثلاً دردهای جسمانی؛ یعنی از نظر مؤلف این صحنه صحنهٔ عجیبی است.
اینطور طبیعی است، الان نوشته؛ این نشاندهندهٔ این است که هنوز یک
این نشاندهندهٔ این است که هنوز یک چیزی در وجودش مانده است: ضعفهایی که — مثل اینکه بارها کارهایی پس از تنبیه در زندگیاش نکرده — از تنبیهشدن میترسد و هنوز این ترس در وجودش باقی مانده و خیلی به نظرش طبیعی میرسد؛ در حالی که واقعاً آدم وقتی نگاه میکند این صحنه پرداخت عجیبی دارد. بگذارید باز به چیزهای دیگری در تأیید این حرفم اشاره کنم: اصلاً تعجب نمیکنید که چرا این فیلم اینطور است که آدمهایی که در این مدرسه هستند — به همان اشارهای که خود فیلم میکند — من قبلاً در ذهنم بهاصطلاح دوباره که دیدم دقت کردم: سال ۱۹۵۹؛ من قبلاً حداقل در ذهنم این بود که سالش را یادم نبود ولی دوران راکانرول است؛ دورانی است که اصلاً همه چیز در آمریکا شکسته است.
مثلاً رابطهٔ پسر و دختر و نمیدانم این چیزها اصلاً دیگر مشکل ندارند؛ منظورم را میفهمید؟ فضایی که در این فیلم میبینید بیشتر میخورد که مثلاً ۱۹۲۰ باشد؛ فضای این مدرسه فضای قدیم است؛ انگار با این بچهها اینطور برخورد میشود که در زندان اند؛ میبینید بیرون مدرسه سیاسی — دختر و پسر با همدیگرند، با همدیگر میروند، بغل میکنند مثلاً پسر و دختر را. میخواهم بگویم این توجه شما را جلب نمیکند که یکباره این آدم در دوران مدرسهاش چنین بوده. تازه من زندگینامهٔ خود این فیلمنامهنویس را خواندم؛ این آدم بزرگشدهٔ دههٔ ۷۰ است؛ میفهمید منظورم چیست؟ نوعی عقبافتادگی در زندگی دوران نوجوانی این آدم وجود دارد؛ یعنی شما این آدم مؤلف را اگر در نوجوانی میدیدید بچهای از این بچهمدرسهها بود؛ در مدرسهها خیلی مثلاً چه میگویند، بچهننه؛ چنین آدمی بوده؛ برای همین فضا — فضای مدرسه — اینطور است؛ اصلاً سال ۵۹ که اینطور نیست. هرچقدر میخواهد مدرسه سختگیری کند که دخترها را در مدرسه راه ندهند — نه اینکه غیرواقعی است؛ چنین مدرسههایی در سال ۱۹۵۹ بوده — ولی اینها بیرون بروند؛ مثلاً میبینید ناکس سوار ماشین میشود میرود میآید؛ اگر میخواهند روابط با دخترها داشته باشند بروند برای خودشان قرار بگذارند؛ اصلاً مشکل، مشکل خود این آدم است که فضای مدرسه اینطور است، خوف و وحشت، انگار مثل جایی زندانی شدن. ببینید این حالت انفعال را نگاه کنید: آرزوی این است که مدیر تصمیم بگیرد و توافق کند دخترها بیایند؛ میبینید؟ این یعنی چی؟ تو اگر میخواهی دخترها بیرون هستند؛ میبینید نوعی این انفعال را میبینید دیگر: این آدم منتظر است که مثلاً یک دری انگار آسمان باز شود و شاید دختری بیاید، شاید جوری شود. این میکس — میکس نه — بخش درونِ مثلاً جور نابغهای و اینکه جایی چارلی به او میگوید میگویم همهچیز را یک بار امتحان میکنم، میگوید به جهنم؛ این آدم در دوران نوجوانی خودش چنین زندگی کرده؛ این اثرها را در روایتش از دوران در واقع نوجوانیاش میبینید: نوعی از حالت طبیعی بقیه عقبتر است. ناکس ممکن است در واقع نشاندهندهٔ حتی تحولیافتن نوعی رابطههای رمانتیک سطح بالاتر باشد. یا اینکه کاملاً — همانطور که آقای ذاکری میگوید — کاملاً ممکن است به نحوی تخیلی باشد. انفعال — مهمترین نکته این است که همهٔ آدمها منفعلاند: نه که چارلی که به نحوی کمی عجیب و غریب ابراز فعالیت میکند در همهٔ اینها. ناکس را نگاه کنید: ناکس به نحوی کتک میخورد از آن همسنوسال خودش که انگار از غولی کتک میخورد و احتیاج به این دارد که کریس بیاید او را نجات دهد از دست او؛ این آیا نرمال است — مثلاً فرض کنید آن یکی بزند کاری بکند؛ یعنی اصلاً کلاً حسی از ترس از این که — همهاش کریس میآید به او میگوید اینطور میکشد؛ مگر این چیست؟ مگر تو غولی؟ مثلاً آن پسر همسنوسال اوست؛ فوقش این را نمیکشد؛ قرار است کتککاری باشد؛ منظورم را میفهمید؟ ناکس کلاً آخرش هم ببینید چقدر اجازه میخواهد از کریس — حالا تو را خدا — آخرش کریس انگار انتخابی میکند، به او اجازه میدهد که حالا بیا برویم آمریکا را ببینیم. فعالیتش در این فیلم این است که ناکس میرود شعر را در مدرسه میخواند. حالا دربارهٔ این هم — چیزی که میخواهم بگویم این است: وقتی این فیلم را میبینید دقت کنید: آدمی که خیلی از این نظرها بهاصطلاح تحت تأثیر پدر و خانواده و مدرسه بود، زجرکشیده و تمام آن علایق مثلاً شور و هیجان هنریاش کشته و دفن شد در دوران نوجوانیاش؛ حالا در سن مثلاً ۳۰، ۴۰ سالگی همچنان نوعی تخیلی به آن دوران دارد و هنوز نفهمیده — همین که الان هم هست؛ منظورم را میدانید؟ هنوز نفهمیده چقدر این ضعفش است و هنوز دارد؛ یعنی هنوز متوجه نیست یک نوجوان نرمال نباید اینقدر منفعل باشد. ببین کیتینگ را — نیل را نگاه کنید: نیل میرود به پدرش میگوید اصلاً نمیخواهم؛ میگوید میخواهم تو را ببرم مدرسهٔ نظام؛ او نمیرود؛ خودش را از خانهاش بیرون میکند؛ میرود. شما فکر کنید در سال مثلاً ۵۹ یا آنطور که واقعاً آدمی در دههٔ ۷۰ زندگی کرده: اصلاً میخواهد برود مدرسهٔ هنری؛ هزار مدرسهٔ هنری هست که ممکن است به او بورس بدهند؛ او اصلاً نمیخواهد. مگر چقدر آدمها هستند که اینهایی که دنبال کار هنری میروند ول میکنند، ریسک میکنند، میروند که خودشان ممکن است گرسنگی هم بکشند، از خانوادهٔ خودشان هم جدا میشوند؛ این مشکلی نیست؛ خودکشی چیست؟ منظورم را میدانید؟
عالمی آدمی هستی، این همه ۱۷، ۱۸ سالهای، میخواهی بروی کار هنری بکنی با پدرت؛ پدرت مخالف است؛ پدرت نمیخواهد تو را بکشد. این هنوز — ببین هر جا در این فیلم پدر میآید به نیل جلوی همه میگوید من اجازه نمیدهم کارهای فوقبرنامه بکنی؛ نیل کمی با او بحث میکند، میکشندش بیرون؛ به او میگویند — چون متوجه نیستید — نیل وقتی ناکس و چارلی به او اعتراض میکنند که چرا مثلاً به حرف او اینطور جواب نمیدهی، نیل خیلی حقبهجانب میگوید که آقا Mr. Lair — مثلاً Mr. Zanker — شما به پدرتان این حرف را میزنید؟ شما دارید به من میگویید من جلوی پدرم بایستم؟ شما در آن صحنه — من کاری ندارم این صحنه قانعکننده است حرفی که نیل میزند یا نه ولی در فیلم حرف قانعکنندهای است؛ مثل اینکه همین الان مؤلف این حرف را قبول دارد: یعنی تو خودت را آماده کردهای، وکیلش مثل بابات؛ تو هم که به قول بانکداری میخواهی بروی در کار بانک؛ من آن پدر منم؛ این میخواهد مرا بفرستد مثلاً در کارهای پزشکی و مثلاً به نحوی به حمایت پدرم احتیاج دارم؛ بنابراین جلویش باید بایستم. میخواهم بگویم زندگی این آدم میتواند این اثر را در واقع تحلیل کند: به دلایلی محافظهکار بوده، جلوی پدرش نایستاده، برای اینکه پدرش از او حمایت میکرده و به حمایت والدینش احتیاج داشته و هنوز هم که هنوز است، اگر سنش مثلاً ۳۰، ۴۰ سال باشد، هنوز احساس میکند این کاری بوده که باید میکرد؛ حتی از زبان نیل: نیل فقط کمی شیطنت میکند جایی ولی نیل هم آدمی است که منکر این نیست که باید — نمیتوانی جلوی پدر و مادر بایستی؛ نمیتوانی جلوی مدرسه بایستی. این حالت — میخواهم بگویم همهٔ ضعفهایی که در تاد میبینید، دقت کنید هنوز در این آدم هست؛ آدم هنوز خیلی بزرگ نشده؛ اینطور فقط چیزهایی را فهمیده که چیزهایی بد بوده؛ اگر آن موقع مثل تاد آدمی بوده آمیز بوده، الان خیلی آدم نشده؛ مثل این نیمهآدم؛ در حد تئوری چیزی در ذهنش هست که مثلاً دارد بیان میکند؛ هیچ جایی نمیتواند واقعاً مثل آدم نرمالی مبارزه کند، جلوی چیزی را بگیرد. — ساعت چند؟ هفته ۱۰ دقیقه. خیلی خوبه؛ حداقل وقت دربارهٔ این فیلم کمی بتونیم کم کنیم.
بگذارید من — حالا که خوب شد گفتید — دربارهٔ حالا چیزهایی بگویم؛ دربارهٔ واقعیت: نویسندهٔ فیلمنامه آدمی است به اسم تام شولمن که جوانیاش — یعنی این سنوسالی که شما میبینید — در دههٔ ۷۰ گذشته است؛ این خی مسئله است؛ من این را واقعاً دیدم: اگر این آدم مثلاً در دههٔ ۵۰ واقعاً بزرگ شده بود و فضای ذهنیاش چنین بود، باز چیزی داشت؛ آدم مثلاً میتوانست بگوید خیلی نرمال و آنرمال نیست؛ ولی این فضای ذهنی که در این فیلم از مدرسه و از دنیا — دنیای نوجوانی — هست، اگر بدانید دههٔ ۷۰ در آمریکا چه خبر بوده — نه، نه؛ آرتور شما فیلمی دربارهٔ آن موقع ساختید — خیلی آری، میدانم منظورت چیست — ولی میخواهم بگویم بهوضوح فیلمی است که آدم احساساتش را بیان میکند، زندگیاش را بیان میکند. در نظر روانکاوانه این فرض را بپذیرید.
اصلاً موضوع این است که آدمها چه بروند در قرون وسطی، چه بروند در دوران معاصر، حرف من این است که این آدم قصدش بیانِ این موضوعات است؛ چرا رفته در دههٔ ۵۰؟ چرا در دههٔ ۷۰ نمیکند؟ یک لحظه اجازه بدهید؛ این را شما قبول ندارید که این آدم ایدهها و زندگی شخصی خودش را اینطور میگوید؟ اصلاً این را کلاً قبول ندارید؟ ها؟
اینکه من میخواهم بگویم اینقدر در دههٔ ۵۰ چیز به اسم — این در واقع نوعی سانسور است؛ نمیخواهم با وضوح بگویم که دارم زندگی خودم را میگویم؛ همیشه اعوجاجهایی در کارهای هنری میبینید که آدمها خودشان را قایم میکنند؛ ها؟ هنرپیشهٔ فیلم — هنرپیشهٔ مخملباف، مخملباف است؛ ولی اگر کارگردان بود همه میگفتند این کار خودش است؛ اینکه تغییراتی میدهد دیگر، خلاصهاش میکنی: نویسنده میکنی هنرپیشه، وقتی دوست نداری. یکی این است که آدمی با صراحت میخواهد زندگی شخصی خودش را در اثر هنری بیان کند: پیدا میکند، اتوبیوگرافیاش را میخواهد مثلاً دربیاورد؛ آنجا سعی میکند همهچیز خیلی رئالیستی؛ اصلاً ممکن است حتی شخصیت اصلی فیلم را خودش بازی کند، خودش واقعاً اسمش در فیلمش باشد و الی آخر؛ ولی اکثراً اینطور نیست: شخصیتهای اصلی فیلمها به نحوی ممکن است خود مؤلف باشند با تغییراتی که مثلاً کمی گزنده است؛ یعنی اینکه طرف دوست ندارد تو بفهمی این آدم دارد دربارهٔ خودش صحبت میکند؛ و قطعاً خیلی جاها ممکن است مؤلفهایی وارد شود که واقعاً به زندگی آدم بستگی ندارد؛ میفهمید. — محصول چی؟ فیلمنامهٔ اورجینال؟ تا آنجا که میدانم نه؛ خالق مطلق اثر؛ دقیقاً یادم نیست که چنین است که اول کتابی نوشته و بعد فیلمنامهاش را از روی آن — فیلمنامه مطلقاً مال تام شولمن است و از روی اورجینال نوشته شده. جایزهٔ اسکار را دو جایزهٔ فیلمنامه میدهند؛.
جایزهٔ اورجینال و جایزهٔ اقتباسی؛ جایزهٔ اورجینال را برده، یعنی کلاً کار خودش است. ممکن است اول به صورت داستان نوشته و بعداً فیلمنامه ترجمه شده باشد؛ تا جایی که یادم است به فارسی، داستان است، فرم فیلمنامه ندارد؛ ولی آن چیزی که در اینترنت پیدا کردم، فیلمنامه است دقیقاً: فیلمنامهای که کار تام شولمن است و قبل از اینکه پیتر ویر تغییراتی در آن بدهد. آری، در زندگی این آدم — بگذارید به چیزی اشاره کنم که خیلی برایم جالب بود: دربارهاش خیلی چیز پیدا نکردم، به غیر از اینکه در دورهٔ لیسانسش فلسفه خوانده؛ نه، یعنی وارد — واقعاً همانطور که میشود از درون فیلم حدس زد — خیلی زود وارد کارهای هنری نشده؛ بعداً در سنین بالاتر کار هنری انجام داده و اتفاقاً اولین کار هنریاش، اولین داستانی که نوشته، خیلی، شاید بالای ۳۰ سالگی بوده: یعنی کاملاً اینکه دیر مرده و با تأخیری دوباره کار هنریاش را شروع کرده، در زندگی این آدم هست.
نکتهٔ خیلی جالب این است که اولین فیلمی که از این آدم ساخته شده — بگذارید داستانش را برایتان تعریف کنم تا ببینید چقدر با این شخصیتی که از این آدم در همین فیلم درک میکنیم میخواند: داستان خیلی مختصرش این است که عدهای مثلاً تروریست یا گروگانگیر هواپیمایی را هواپیماربایی کردهاند و اقدامات دیپلماتیک در جریان است که مسئله را حلوفصل کنند؛ ولی یکی از — احتمالاً پدرِ آن دختر — نمیتواند منتظر اقدامات دیپلماتیک بماند و اصلاً وارد کار میشود و گروهی تشکیل میدهد و کل کار را میکند و آنها را بهاصطلاح از بین میبرد و دختر خودش را نجات میدهد. این حس قهرمانی نسبت به پدر — ببینید، این آدمی که در این فیلم میبینید آدمی است که به شدت وقتی طرح تصویر سوپرایگو را میدهد، آدمی است که عمیقاً تحت تأثیر پدرش است: این از نظر اغراقی که نسبت به شخصیت پدر در او وجود دارد — پدری که انگار جلوی دنیا عمل قهرمانانهای انجام میدهد، میآید و فرزندش را از دست عدهای تروریست نجات میدهد — تصویر عجیب و غریبی از پدر است؛ اصلاً نرمال نیست. واقعاً چقدر احتمال میدهید در دنیا چنین اتفاق عجیبی بیفتد؟ پدری که اصلاً این کاره نیست — چون فکر میکنم نکته اینجاست: مثلاً فکر کنید پدرش پلیس و اینها — نه؛ فقط چون فرزندش اینجا گیر افتاده مثلاً میآید عدهای را استخدام میکند و میرود و مثلاً این کار را تمام میکند، در حالی که همه مثلاً معطل ایناند: آدمی با پدری قهرمان و خیلی قدرتمند. دقیقاً — ببینید صحنهای که میرود و پدرش دارند صحبت میکنند، پدرش میگوید — من احساسم این است — میگوید احساس چطور است؟ میگوید مینشیند و دیگر هیچ حرفی نمیزند؛ حس صلحی که پدر نسبت به این آدم دارد. در این فیلمها دقت کنید که کلاً مشکل بیشتر با پدر است تا با مدرسه؛ حتی مشکل این نیست با پدرش؛ نه با اینکه حالا در مدرسه بچهها میبینند دارند بازی میکنند و تشویق میکنند؛ پدر است که عامل اصلی در واقع نابود کردن این در وجود این آدم است. یک نکتهٔ خیلی مهم که راهنمایی خوبی است: کی دارد این را میکشد؟ مؤلف دارد این را میکشد؛ و بگذارید اینطور تعبیر کنم: در فیلم مؤلف کیست؟ مؤلف تاد است؛ تاد این را میکشد — حرف عجیبی میشود، نه؟ مفهوم — قاتل اصلی تاد است. به این دقت کنید: کی در این فیلم زیاد از این کار میکند؟ از همه ناراحتتر تاد است. و فروید همین را میگوید: فروید میگوید نگاه کنید مثلاً اگر شخصیتی در رؤیای شما میمیرد و شما خیلی ناراحت میشوید — بهعنوان شخصیت اصلی رؤیا — میل دارید در آن ببینید کیست که مزاحم است؛ تاد این میلِ مزاحم است؛ متوجه هستید؟ در تمام فیلمها هم همینطور است: این شخصیت که مزاحم است — انگار تاد خسته میشود از دست این نیروها — و میخواهم بگویم آن بخشِ تادِ این آدم در دوران نوجوانی از دست این نیرو به تنگ آمده و به نحوی حذفش کرده؛ این کار، خودکشی، به یک معنا به این معناست: توسط چیزی در درون خود این آدم این شخصیت از بین میرود؛ متوجه هستید؟ مثل این است که به یک معنا بگوییم آن بخشِ ضعیفتر که نمیخواست بکند، نمیخواست خودش را به در و دیوار بزند، به نحوی نیرو را از کار و کاسبی انداخت. در مدرسه اینطور نیست: تاد فوقالعاده موجود ضعیفی است، در حد عوامی: یعنی اصلاً خجالت میکشد شعری بگوید؛ خجالت میکشد؛ نمیتواند ابراز کند، نمیتواند حرفهای دلش را بزند؛ اصلاً این موجود — نه، نه؛ نه اینکه در طول فیلم دارد تقویت میشود تاد توسط کیتینگ — کیتینگ — نه، نه؛ ببین، هر حرفی که کیتینگ میزند — البته بسیار درست است؛ آموزشهای کیتینگ در این فیلم خیلی جالب است: این شعر والت ویتمن را که میخواند — «یا برو باشه یا برن بگه» — میخواهد نشان بدهد که در درون خودش هم موجودِ بربر دیگری دارد: موجودی که دوست دارد در فراز دنیا صدایش را به گوش همه برساند؛ دارد سعی میکند این را در تاد بیدار کند و میگوید این صدا را داری؛ قبل از اینکه کیتینگ کاری انجام بدهد به اعتراف خودِ تاد: تاد کسی که حرفهایش را میزند، تاد کسی که آدمها را دور خودش جمع میکند و رهبری میکند؟ تاد — تاد خیانتی نمیکند به چیزی؟ نه؛ کامرون آن وجه منفی است: همهٔ چیزهایی که انگار بخشهای سازشکارانه همراه با مثلاً دستگیریکردن — همهٔ بچهها نوعی حس دستگیریکردن با بزرگترها را دارند؛ مثلاً بچههای ضعیف معمولاً اینطورند دیگر: شما اذیتش بکنید، میخواهد در مدرسه برود سراغ خانم معلم — و همهٔ آن جنبهٔ بهاصطلاح ارتباطبرقرارکردن با بزرگترها و کمکگرفتن، به خواستههای واقعی درون خودشان خیانت میکنند، به دلیل اینکه میخواهند دچار مشکل نشوند؛ کامرون چنین چیزی را نشان میدهد؛ خیلی خیلی نسبت به تاد، شخصیت خیانتکار منفی در درون این آدم است. بگذارید از یک نقطهضعف شروع کنم.
دارد — دارم این را مثلاً آخرش میگویم که این — اینطور نیست.
یک نقطهضعف را اشاره کنم: من فیلمنامه را به این دست خواندم که ببینم این تصویری که الان از این مؤلفِ فرضی فیلم نگاه کردیم — فرض کردیم آدمی است که همهٔ این چیزها را ساخته — بگذارید به چیزی اشاره کنم که فراموش کردم: با آن دیدگاه سهگانهٔ رشد انسان مثلاً از دورهٔ دهانی و اینها نگاه بکنیم؛ متوجه فیکساسیون دهانی در این فیلم هستید یا نه؟ اصلاً متوجه نشدید.
این شعرها را باید اینطور — غذا؟ نه؛ نه چندان؛ غذا، غذا؛ چقدر میتوانیم بگوییم غذا هست: در کلاس یکی دارد میخورد؛ در غار دارند میخورند؛ صحبتها سر میز غذاست؛ مخصوصاً میخواهم به این اشاره کنم: صحنهای که اوج — به نحوی به جهاتی به اوج رسیدن چیزی است: شعر قشنگی که ناکس — کریسپی — میخواند؛ اوج به خطر انداختن خودش: از مسیر آشپزخانه میرود و چیزی برمیدارد میخورد و در مدرسه هم میآید همانجا را نگاه میکند. از نظر کلاً سکس در این فیلم همه متمرکز است روی بهاصطلاح بریست؛ متوجه هستید؟ این نوعی فیکساسیون دهانی است: نقاشیای که چارلی در دفتر خودش میکند، عکس سکسیای که با خودش میآورد، همهاش بالاتنهٔ زن، مثلاً توجه دارد؛ اینها از نظر جنسی نشانههای فیکساسیون دهانیاند. از اینجا میخواهم شروع کنم: هیچکدام — واقعاً این را چک کردم — هیچکدام از اینها در فیلمنامه نیست؛ همه را کارگردان اضافه کرده و حتی یک موردش هم نیست: یعنی غیر از اینکه اتفاقاً در سالن غذاخوری دارد میخورد، من آن عکسهای سکسی هست. نه غذاخوردنهای سر کلاس، نه آن صحنهٔ ناکس. بگذارید در مورد فیلمنامه صحبت کنم؛ همهٔ این حرفها — ببین ضعف نقد روانکاوانه چیست؟ باید با این فرض باشد که یک انسان این اثر را توسط خودآگاه و ناخودآگاه خودش، یک آدم، به وجود آورده؛ و در سینما غالباً اینطور نیست: ممکن است داستانی را نویسنده نوشته، یکی به فیلمنامه تبدیل کرده و کسی کارگردانی کرده؛ مدام عناصر دیگری از آدمهای دیگر در آن میآید و آن ترکیب کلی را به نحوی به هم میزند.
جریان هنری خیلی معروفی در سینما هست که میگویند مؤلف؛ این را شنیدهاید؟ چون این مشکلِ اساسی در سینما است: معمولاً نقاشها و شاعرها سینما را خیلی جدی نمیگرفتند در ابتدای سینما، برای اینکه معتقد بودند آن حالت خلاقیت هنری که یک نفر کاری را انجام میدهد در سینما نیست؛ چون هرچه میخواهد کارگردان باشد، داستان را میخواهد و کارگردانی خودت را بکنی؛ بالاخره بازیگرها آن کاری را که دقیقاً شما میخواهید نمیکنند و فیلمبردارتان دقیقاً آن چیزی را که شما میخواهید نمیگیرد؛ چون هنری است ترکیبی از یک گروه دارد کار میکند، آن حس خلاقیت هنری در سینما نیست. مجموعهای از منتقدان فرانسوی در دههٔ ۵۰ بیشتر، نظریهای به وجود آوردند — نظریهٔ مؤلف — و سعی کردند استدلال کنند و مثالهای زیادی آوردند که اگر دقت کنید به هر حال کارگردان مسئول اصلی فیلم است و کارگردانهایی هستند که اثر را خلق میکنند.
به این معنا که اگر نوشتهای هم هست، خلاصه این میآید در وجود کارگردان؛ ممکن است تغییراتی بکند؛ به هر حال تبدیل میشود به چیزی به آن سوی و تبدیل میشود به آن چیزی که کارگردان میخواهد و آن را به تصویر میکشد؛ و مقدار دخالت بازیگر و اینها آنقدر نیست که بخواهیم رویش دقت کنیم. خیلی مهم است وقتی نقد روانکاوانه میکنیم — نقطهضعف همیشه اینجاست: چقدر یک آدم مسئول این اثر هنری است؟ در سینما این نقطهضعف است. از طرف دیگر چه برتریای به سینما — نقد روانکاوانه در آن به نظر میرسد نسبت به حتی ادبیات: به دلیل همین ویژگی تصویری بودن. اگر کارگردان دارد فیلم را میسازد خیلی دارد خیالپردازی؛ مکانیسم اثر سینمایی خیلی شبیه رؤیاست: با تصویر، اینکه سینما با تصویر حرف داستانش را میگوید، عین رؤیاست. سینما از یک جهت نقطهضعف دارد به دلیل جمعیدیدنش، از جهتی برتری دارد نسبت به ادبیات و شعر به دلیل تصویریبودن واقعیاش: یعنی شما اصلاً کارگردان تصاویر را میبینید.
نه، ولی این استادی که الان تحویلش میکنم، نه؛ دیالوگها؛ نه، من اصلاً تأیید نمیکنم. ببینید من خیلی یادداشت نوشتم دربارهٔ خیلی چیزها و نگفتم. واقعاً بدهکارم از اینکه این جلسه تمام شود و حتی مقدمهای دربارهٔ شبهای زایندهرود نگفتم؛ خیلی بده. نمیدانم با چه چیزی؛ من فقط نگاه کنم. بگذارید چیزی بگویم با همین تئوریها: قبول دارید خودکشی نیل در عین حال انتقامی است که معلم از پدر خودش میگیرد؟ منظورم را میدانید؟ در این فیلم چه احساسی نهایتاً القا میکند؟ مثل چیست؟ مثل اینکه در دورهٔ نوجوانیاش وقتی خیلی شورِ ورود به کار هنری داشته و پدرش مزاحم بوده، شاید حتی به ذهنش رسیده باشد که خودم را بکشم که این بسوزد؛ میدانید؟ حالا دارد بهطور تخیلی این کار را در واقع با استادی خودش میکند؛ پدر خودش را به شدت دارد محکوم میکند دیگر: تو نیل را کشتی؛ تاد میگوید پدرش مسئول است، اوست که نیل را کشته؛ و ما هم که فیلم را میبینیم قانع میشویم دیگر: مسئول مرگ نیل پدرش است. به نحوی انتقام گرفته.
مقایسه فیلمنامه و فیلم
دربارهٔ فیلمنامه خیلی مختصر و سریع بگویم که خیلی بیشتر از آن چیزی که فکر میکردم فرق داشت. ببینید چیزهایی — خیلی از تاد خیلی متحول میشود در این فیلمنامه؛ نکتهٔ مهمی است: تاد امضا نمیکند؛ جلوی پدرش میایستد، امضا نمیکند. تاد در آخرین صحنه — اولاً مهمترین نکته را بگویم: من واقعاً فیلم ضعیف است از این نظر. جلسهٔ اول انجمن شاعران مرده در غار فوقالعاده است از نظر شعرهایی که میخوانند؛ جلسه بینهایت پرشور و جالب است و کاملاً در این فیلم، در واقع خوردن و داستانهایی که اصلاً آن چرندیات در فیلمنامه نیست؛ شعرهای بسیار زیبا میخوانند و خیلی هیجان دارند؛ غیر از آن شعر اولی که نیل میخواند، بقیهاش همه مسخرهبازی است و آخرش هم با شعری ریتمیک میرفتند و میرفتند: اولین جلسهٔ انجمن شاعران مرده فوقالعاده است؛ کلاً سطح شاعرانهبودن فیلمنامه بالاتر از فیلم است؛ همهاش در فیلم به نحوی این چیزها: تاد شعر — شعر بسیار زیبایی میگوید مستقل از آن چیزی که در کلاس میگوید؛ در آخرین باری که در غار هستند — که نیل را پدرش برده — اینها میروند غار و شعر فوقالعاده زیبایی میخواند تاد و مورد؛ و کیتینگ در آن جلسه شرکت دارد همراه با زنش؛ آن صحنهٔ کاملاً حذفشده است که خیلی مهم است، به دلیل اینکه از جهتی کیتینگ آنجا بیش از اندازه زیر سوال میرود در فیلمنامه: چون تدوین موازی میان آن صحنههای غار و خودکشی نیل در فیلمنامه هست؛ یعنی در غار میبینید نشستهاند، شعر میخوانند و کارهای خیلی عجیب و غریب کیتینگ میکند — غذاهای عجیب آورده که همه بگویند بخورند — و آنور نیل دارد خودش را میکشد؛ و این مدام این صحنهها با همدیگر قطع میشوند و بنابراین نیل، کیتینگ بهشدت در فیلمنامه زیر سوال است و نهایتاً اینطور که در این صحنهٔ آخر فیلم نجات پیدا میکند. تاد جلوی پدرش میایستد؛ به هر حال تاد خیلی بیشتر از اینکه در فیلم هست متحول میشود و چیزهای دیگر هم. چارلی به این شدت گرایشهای آزادانهٔ جنسی ندارد؛ کمی — اصلاً این حالت پختگی را کارگردان اضافه کرده. تمام صحنههای خورد و خوراک را کارگردان اضافه کرده. خیلی چیزها هست که میل داشتم؛ آن صحنهٔ فوتبال صحنهٔ جالبی است که کارگردان اضافه کرده — در فیلمنامه هست ولی نه با تأکید بر تاد — شما آن صحنهٔ فوتبال بعد از آن شعرگفتن تاد خیلی صحنهٔ هیجانانگیزی است، برای اینکه تاد مثل موجودی که آزاد شده، روی او تأکید میشود در زمین ورزش؛ همراه با موسیقی فوقالعادهای مثلاً بتهوون که روی آن صحنهها آمده. خیلی چیزها هست؛ من واقعاً دیگر فکر میکنم مهمترین نکته این است که در انتها تاد را اصلاً آنطور که در فیلمنامه هست در فیلم نمیبینید: یعنی کارگردان به نحوی حتی اوضاع را بدتر از آن چیزی که در فیلمنامه هست کرده از نظر ضعف شخصیتهایی که در داستان هستند؛ تنها چیزی که تقویت کرده چارلی است از جهت مثلاً جنسی و اینها. میشود از مقایسهٔ فیلمنامه با فیلم نتیجه گرفت چقدر چیزهایی که گفتیم مربوط به کارگردان است و چقدرش مربوط به فیلمنامه: اصولاً ۹۰ درصد به هر حال مؤلف فیلم همچنان به نظر من فیلمنامهنویس است، نه کارگردان. ولی هیچوقت — من این را در انتها این حرفها را زدم، میل داشتم بیشتر دربارهٔ فیلمنامه صحبت کنم. هدفم این است که بگویم فیلمی مثل شبهای زایندهرود که به طور مطلق یک نفر میسازد، حتی هنرپیشهها را آدمهایی انتخاب میکند که چندان اختیاری از خودشان ندارند؛ خیلی خیلی میتوانید بهعنوان نمونه فیلمی که مؤلف کاملاً یگانهای دارد؛ بنابراین مشکل نقد روانکاوانه در آن کمتر است؛ بهاضافه اینکه هرقدر فیلمی نقدناپذیرتر و فکرنشدهتر باشد برای نقد روانکاوانه مناسبتر است؛ شبهای زایندهرود که کارنامهٔ مخملباف به شدت اینطور است، یعنی انگار تحت فشارهای عجیب و غریب و همهچیز را به نحوی — اصلاً از شما — یکی از شبهای زایندهرود، موضوعش همهچیز است؛ اصلاً موضوع شبهای زایندهرود هیچی نیست؛ جدی میگویم.
اصلاً موضوع این فیلم چیست؟ چه میخواهد بگوید؟ خیلی غلوآمیز نیست؟ مقداری سیاست در آن هست، مقداری مسائل مربوط به انقلاب و اجتماع و مسائل روابط دونفره مثلاً عاشقانه و همهجور چیزی را میزند در آن؛ نصفِ این — حداقل از نظر زمان — رابطهٔ دختر با دو نفری که به او علاقه دارند، اصلاً دیگر هیچ حرف سیاسی نیست؛ هرچه از اول که شروع میکنی تا آخر وزن سیاسی فیلم کم میشود؛ عاشقانه میشود؛ ترکیبی از سیاست و عشق و همهجور چیزهای عجیب و غریب؛ خیلی چیز؛ فیلم نقدناپذیرتر است به نظر من؛ کاملاً مثل اینکه از دست کسی در رفته باشد؛ چنین حالتی؛ برای همین خیلی مناسب است دیگر که آدم بنشیند اینطور به آن فکر کند: این شخصیتها کجای مخملباف میگویند؟ ماجراهای پشت پردهاش چیست؟ ما مخملباف را بیشتر از آنجلو یا پیتر گرینوی میشناسیم؛ این احساس خوبی نیست. من — واقعاً خیلی دیر شدهها؛ اگر فکر میکنید بگذارید تا وقتمان کم است کمی حرف میزنیم. نه، یک اعلام خطری میخواهم به شما بکنم: این چیزی که در این فیلم میبینید — الان فکر میکنید که وقتی این فیلم را میبینید، فیلم شبهای زایندهرود را، تأثیری که بر شما میگذارد این است که شما را علیه نظام آموزشی کمی تحریک میکند و الی آخر.
نه؛ فیلمی است که مخالفت با سوپرایگو در عالم ایجاد میکند. میخواهم بگویم وقتی آدمی واقعاً از نظر روانی مرحلههایی را طی نکرده و به جایی نرسیده — اکثریت هنرمندان اینطورند — وقتی دارند سعی میکنند حرفی بزنند، آخرش چیزی میسازند که تأثیری که واقعاً روی شما میگذارد، آن نیست که در طرح فیلم هست. من احساس میکنم تأثیر واقعی این فیلم بر آدمها: در خودآگاه شما چیزهایی میآید، ولی کلاً حسی که از این فیلم پیدا میکنید بیشتر سازشکاری است تا انقلابیگری؛ منظورم را میدانید؟ اکثریت هنرمندان راههایی را که طی نکردهاند دارند به مردم سعی میکنند القا کنند؛ نمیشود؛ هرقدر هم سعی کنند نمیشود: یعنی نهایتاً در اثر هنری آن حسِ بهاصطلاح واقعی نیست، درمیآید؛ دقت کنید، میتوانید و نمیتوانید: این تأثیری که فیلم بر ناخودآگاه شما میگذارد آن نیست که فکر میکنید واقعاً؛ آن نیست که مؤلف فکر میکند میگذارد و شما هم حتی شاید فکر کنید چنین تأثیری برتان گذاشته؛ منظورم را میدانید؟ این فیلم با توجه به تأثیر حسیاش این است که نهایتاً به نحوی سرکوبگر است؛ ممکن است برای آدمی که خیلی شبیه تاد است مفید باشد؛ ولی شما حداکثر تبدیل به آدمی مثل خودِ این موجود میشوید که تاد کمی پیشرفتهتر است؛ هنوز این فیلم بدون اینکه مؤلف بخواهد همچنان پر از نقطهضعفهای این آدم در دورهٔ نوجوانیاش است و این به شما منتقل میشود؛ متوجه هستید؟ ترس از تنهایی جزو برنامههای مؤلف نیست که به شما منتقل کند، ولی چون واقعاً در وجودش هست منتقل میشود: ترس از درگیر شدن با دیگران، با جامعه، با هر چیز دیگری؛ از دست دادن شغل، وحشتِ وحشتناک آمریکاییها: هر کاری میخواهید با آمریکاییها بکنید، اگر بگویید شغلتان را از دست میدهید، آن کار را میکنند؛ لازم نیست ترس از مرگ باشد، فقط شغل.
محتوای خودآگاه آن است که مؤلف گمان میکند گفته؛ ناخودآگاه در ناهمخوانیها پیدا میشود؛ فیلم را میتوان واقعیت یا رؤیا گرفت.
چرا قهرمانِ آرمانیِ نیمهٔ اول در نیمهٔ دوم منفعل است؟ به گفتهٔ سخنران این با پیامِ خودآگاهِ فیلم نمیخواند.
حرفهای متعالیِ کیتینگ در غار به خوراکی، عکس سکسی و آوردن دخترها میرسد؛ به روایت سخنران، از نگاه فروید این تمایلات اید است.
احکام فروید دربارهٔ رؤیا در اثر هنری هم فرض میشود؛ و سینما، به نظر سخنران، چون با تصویر میگوید بسیار به رؤیا شبیه است.
به خوانش سخنران نیل بخشِ مردهٔ نوجوانیِ مؤلف است و تاد بخشِ مانده؛ و فضای مدرسهٔ فیلم از خودِ مؤلف میآید.
در سینما اثر را غالباً یک نفر نمیسازد؛ و به احساس سخنران اثرِ پنهانِ این فیلم بیشتر سازشکاری است تا انقلابیگری.
هدف و ایدئولوژی سورئالیسم بهعنوان مکتب هنری این است که ناخودآگاه را به زبان بیاورد؛
چون میخواهیم نقد روانکاوی بکنیم دیگر: میخواهیم بگوییم انگار ویژگیهای ناخودآگاه یک آدم وارد این اثر هنری شده است.
حالا ممکن است ما چند آدم باشیم ولی همیشه وقتی نقد روانکاوانه میکنیم احساسمان باید این باشد که دربارهٔ آدمی که این اثر هنری را خلق کرده صحبت میکنیم
انحرافها از پیام خودآگاه ناخودآگاه چگونه خودش را ظاهر میکند؟ مثلاً توسط اشتباهات لفظی: وقتی آدمی کارهایی را انجام میدهد ولی میبینید کارهایی بیخودی هم میکند؛
آنجاست که باید احساس کنید چیزهای درونی ناخودآگاه آمدهاند دخالت کنند.
در واقع از روی عناصر ناخودآگاهی که وارد فیلم شده به نحوی به شخصیت مؤلف پی ببرید و برعکس از زندگی مؤلف چیزهایی میدانید در تحلیل اثر هنری از آن استفاده کنید و الی آخر.
میتواند واقعاً ممکن است داستانی خالی از هر جور دخالت ناخودآگاه شخصی باشد.
دربارهٔ فروید — هرچند میخواستم این را آخر بگویم، بگذارید الان که این سوال را پرسیدید — هرقدر داستانی، اثر هنریای شخصیتر باشد با دیدگاه فرویدی بهتر میتوانیم تحلیلش کنیم.
از دیدگاه روانکاوانه هر موجودی که در فیلم ظاهر میشود یا با طرح کلی خودآگاهانهای که دارید واردش کردهاید یا کلاً از ناخودآگاه آمده و همیشه تلفیقی از این دو است؛
هرچند کنترل مؤلف بر احساساتش کمتر باشد باید انتظار داشته باشید ناخودآگاهش هجوم و دخالت بیشتری کند
پدر و اینها را همه کنار بگذارید: مؤلف نیل را میکشد، تاد را نگه میدارد، مؤلف ناکس را به کریس میرساند و الی آخر
منتها ناخودآگاهش و خودآگاهش در دو سطح اتفاقها ممکن است قابل تحلیل باشند.
باید با این فرض باشد که یک انسان این اثر را توسط خودآگاه و ناخودآگاه خودش، یک آدم، به وجود آورده؛ و در سینما غالباً اینطور نیست: ممکن است داستانی را نویسنده نوشته، یکی به فیلمنامه تبدیل کرده و کسی کارگردانی کرده؛
هیچکدام — واقعاً این را چک کردم — هیچکدام از اینها در فیلمنامه نیست؛ همه را کارگردان اضافه کرده و حتی یک موردش هم نیست
دقت کنید، میتوانید و نمیتوانید: این تأثیری که فیلم بر ناخودآگاه شما میگذارد آن نیست که فکر میکنید واقعاً؛
این فیلم با توجه به تأثیر حسیاش این است که نهایتاً به نحوی سرکوبگر است
این مقدمه را به این دلیل میگویم: وقتی از دیدگاه فروید تحلیل روانکاوی میکنید، همه چیز خراب میشود
تمام شخصیتهایی که فروید تحلیل میکند به نحوی بیمار از آب درمیآیند؛
در عین حال از نظر فروید این مانع لذتبردن از اثر هنری نیست.
سورئالیسم مکتب هنری است که واقعاً تحت تأثیر آموزشهای فرویدی شکل گرفته است
البته نمیخواهم بگویم نمیشود نظریهٔ فروید را بسط داد که حتی دربارهٔ مثلاً موسیقی مدرن هم چیزی بگوید، ولی فکر میکنم اصولاً جایی که داستان هست خوب کار میکند.
اینکه اگر کلاً با آن سهگانهٔ سوپرایگو، ایگو و اید نگاه کنی، چیزی در این فیلم هست که فروید خیلی خوب میتواند تأیید و توجیهش کند: اینکه به نظر میآید همهٔ حرفهای کیتینگ دربارهٔ شعر است، دربارهٔ روحیهٔ رمانتیک شاعرانه در دنیاست
جواب فروید این است که آری، اینطور است دیگر: اصلاً کل این حرفهای ضد سوپرایگو تمایلات اید است؛
ایگو سعی میکند اینها را به نحوی حالت متعالی و شعرگونه بگذارد
تصویری، نمای درشتی در فیلم هست: پاتری که پهن میشود و مقدار زیادی بیسکویت و کشمش و این چیزها در آن میریزند و دستهایی که میآیند اینها را برمیدارند و میخورند و خیلی زود همه چیز لوس میشود.
چارلی چیزی عکسگونه میآورد و شعری خیلی بهاصطلاح سطح پایین میخواند و بعد اصلاً کار میکشد به داستانهای بچهگانهٔ ترسناک که هیچ جنبهٔ رمانتیک و شاعرانهای ندارد.
آن چیزی که واقعیت دارد تمایلات به سکس است، تمایل به بیشترین چیزی که آنجا هست: حرفهایی که چارلی میزند، دخترها را میآورند، ناکس میرود سراغ کریس و الی آخر
شعر کاملاً در حاشیه قرار میگیرد
رفتارهای اینها هنوز ایدشان خیلی سرکوبشده نیست و بنابراین پیام متعالی کیتینگ در وجود اینها تبدیل میشود به سری رفتارهای کودکانه که بیشتر ناشی از اید است تا ناشی از یافتن چیزهای بالایی.
یعنی همانطور که همهٔ احکامی که فروید دربارهٔ تولید رؤیا میگوید فرض کنید اینجا هست
مثلاً اگر آن رؤیای ایرما را — نمیدانم چقدر یادتان هست — اگر مثلاً آن پزشک که ضد فروید حرف میزند وضعیت مثلاً بدی پیدا کرده باشد در رؤیا از نظر ظاهری، این میل فروید است به اینکه این آدم را بکوبد و خراب کند.
فروید کلی مکانیسم برای رؤیا دارد؛ میتوانید دنبال تأثیر آن مکانیسمها در اثر هنری بگردید
الان من باز در موضوع فروید نشستهام؛ ممکن است خیلی با این دیدگاهی که میگویم موافق نباشید ولی دارم دفاع میکنم.
یک داستان بنویسید بیایید من خصوصی به شما بگویم — کمی دربارهٔ همین فیلم صحبت کنیم: من آن مشکل قبلی را اینقدر تکرار کردم که برای من خیلی سخت است مثلاً نقد فرویدی بگویم؛ مثل اینکه باید فکر کنم او چگونه فکر میکند، برای اینکه من اینطور فکر نمیکنم
و فروید همین را میگوید: فروید میگوید نگاه کنید مثلاً اگر شخصیتی در رؤیای شما میمیرد و شما خیلی ناراحت میشوید — بهعنوان شخصیت اصلی رؤیا — میل دارید در آن ببینید کیست که مزاحم است؛
این کار، خودکشی، به یک معنا به این معناست: توسط چیزی در درون خود این آدم این شخصیت از بین میرود
میخواهم اول این محتوای خودآگاه را بگویم — آن چیزی که مؤلف فکر میکند بیانش میکرده
این پیام خودآگاه فیلم است.
اینکه غرقشدن در رمانتیسیسم خوب نیست: انگار پیام نویسنده و پیام مؤلف این است که رمانتیسیسم خوب است، رمانتیک بودن خوب است و لازم و ضروری، ولی نباید در آن غرق شوید
مثل رقابت رمانتیسیسم با رئالیسم — کل محتوای فیلم
باید محتاطانه، در عین حالی که دنیای واقعی را مدنظر دارید، بروید سراغ مثلاً روحیات رمانتیک.
چرا کیتینگ از نیمهٔ فیلم به آنور اینقدر آدم منفعل است؟
قبول دارید دیگر که با محتوای خودآگاه خیلی سازگار نیست؟
ببینید، اینکه عملاً در دنیا اینطور است را کنار بگذاریم و دربارهٔ فیلم صحبت کنیم: اگر هدف کارگردان و هدف مؤلف این است که شخصیتی به ما نشان بدهد که آموزش میدهد، بچهها تحت تأثیر آموزشِ شخصیت قرار میگیرند و رشد میکنند و اینکه نهایتاً این شخصیت قرار است در فیلم روی شما تأثیر مثبتی بگذارد و حرفهایش روی شما که بیننده هستید هم تأثیر بگذارد، این در جهت هدف خودآگاه کارگردان نیست که این آدم اینقدر در نیمهٔ دوم ضعیف باشد.
حرفهای مؤلف را کی میزند؟ کیتینگ میزند
پس بخشی از شخصیت این آدم قطعاً در کیتینگ است و مرکز ثقل خودآگاهی این آدم است
مجموعهای از گرایشهای نوجوان و قدیمیتر این آدم که پخته نیستند، انگار همین بچهها هستند
در ضمن در این آدم هنوز نولانی زندگی میکند
من احساس میکنم تأثیر واقعی این فیلم بر آدمها: در خودآگاه شما چیزهایی میآید، ولی کلاً حسی که از این فیلم پیدا میکنید بیشتر سازشکاری است تا انقلابیگری؛
فیلمی صامت و سیاهوسفید که ادعایشان این است که اصلاً اینها رؤیاهای دالی و بونوئلاند
پر از صحنههای پراکنده و بهاصطلاح بیمنطق و واقعاً خیلی شباهت دارد به رؤیا.
در حالی که قسمت جالبتر نقد روانکاوانه این است که فرض نکنید فیلم واقعی است: فرض کنید این مثل رؤیایی است در ذهن مؤلف که اینطور تحقق پیدا کرده و مثل رؤیا به فیلم نگاه کنید، نه مثل واقعیت.
در هر دو صورت نقد روانکاوانه حرفهایی برای گفتن دارد؛ منتها فکر میکنم دومی خیلی جالبتر است
و توی دیدگاه فرویدی رویا و همینطور یک اثر هنری داستان به نوعی چیزهایی که در درون یک آدم هست آرزوهای برآوردهنشده.
مکانیسم اثر سینمایی خیلی شبیه رؤیاست: با تصویر، اینکه سینما با تصویر حرف داستانش را میگوید، عین رؤیاست.
سینما از یک جهت نقطهضعف دارد به دلیل جمعیدیدنش، از جهتی برتری دارد نسبت به ادبیات و شعر به دلیل تصویریبودن واقعیاش: یعنی شما اصلاً کارگردان تصاویر را میبینید.
دورانی است که اصلاً همه چیز در آمریکا شکسته است.
این نشاندهندهٔ این است که هنوز یک چیزی در وجودش مانده است: ضعفهایی که — مثل اینکه بارها کارهایی پس از تنبیه در زندگیاش نکرده — از تنبیهشدن میترسد و هنوز این ترس در وجودش باقی مانده و خیلی به نظرش طبیعی میرسد
بگذارید باز به چیزهای دیگری در تأیید این حرفم اشاره کنم
دربارهٔ واقعیت: نویسندهٔ فیلمنامه آدمی است به اسم تام شولمن که جوانیاش — یعنی این سنوسالی که شما میبینید — در دههٔ ۷۰ گذشته است
ولی این فضای ذهنی که در این فیلم از مدرسه و از دنیا — دنیای نوجوانی — هست، اگر بدانید دههٔ ۷۰ در آمریکا چه خبر بوده — نه، نه؛
چرا رفته در دههٔ ۵۰؟ چرا در دههٔ ۷۰ نمیکند؟
ولی میخواهم بگویم بهوضوح فیلمی است که آدم احساساتش را بیان میکند
یعنی میخواهم اینطور بگویم: از این فیلم خیلی روشن و واضح برمیآید که مؤلف در دورهٔ نوجوانی گرایش به هنر داشته؛
معمولاً نقاشها و شاعرها سینما را خیلی جدی نمیگرفتند در ابتدای سینما
چون هنری است ترکیبی از یک گروه دارد کار میکند، آن حس خلاقیت هنری در سینما نیست.
مجموعهای از منتقدان فرانسوی در دههٔ ۵۰ بیشتر، نظریهای به وجود آوردند — نظریهٔ مؤلف
حالا به یونگ که برسیم، یونگ قشنگ اتفاقاً خوراکش همین است: ناخودآگاه شخصی دخالت نکرده — بیا من بهت بگویم چرا مردم از این چیزها خوششان میآید؛
چیزهایی که عمومیت دارد دیگر: پس به ناخودآگاه جمعی مربوط میشود.
مخصوصاً ما که در فرهنگی با تأکید زیاد بر سنت زندگی میکنیم — این حس ضد سنت بودن و ضد نظام آموزشی بودن که در این فیلم خیلی موج میزند
این ابرمردِ نیچه شخصیت بینظیری است در فیلم مثلاً در چنین گفت زرتشتلم مثلاً توی چنین گفت زرتشت.
آدمی بینهایت منزوی که فوقالعاده در زندگیاش ضعیف است
من حالا واقعاً دلم نمیخواهد این بحث را به جای دیگری بکشم؛ فقط در حد یک جمله: به شدت نیچهایاند این آدمها.
و دقیقاً آدمهای این تیپی هم هستن که از اینجور چیزا ما خوششون میاد. آدمهایی که تو زندگی خودشون خیلی خیلی سرخورده هستن.
و بعد از ذهن خودش چنین موجود بزرگ و قهرمان و انسان کاملی را انگار ترسیم میکند و با او زندگی میکند.
سورئالیسم مکتب هنری است که واقعاً تحت تأثیر آموزشهای فرویدی شکل گرفته است: در اوایل قرن بیستم، مخصوصاً در دههٔ ۱۹۲۰ و مخصوصاً در فرانسه — کانون اصلیاش خود پاریس — عدهای که اکثراً بیشتر شاعر بودند و چند کارگردان که معروفترینشان لوئیس بونوئل بود و نقاشهای مهم، مخصوصاً سالوادور دالی که فکر میکنم همه دستکم اسمش را شنیدهاند.
یعنی نوعی نقد روانکاوانه این است که فرض کنید این فیلم یک اتفاق واقعی است و سعی کنید با استفاده از روانکاوی این واقعیت را تحلیل کنید
نقاشی هم معمولاً اینطور است که نقد روانکاوانه سراغ نقاشیهایی میرود که در آنها انگار داستانی روایت میشود
مثل مثلاً مسیح با دو مادر — میبینید چیزی روایت میشود.
به نقطهای اشاره کردم که به نحوی ربط داشت به حرفهایی که دربارهٔ نهضت روشنگری زدم.
این ابرمردِ نیچه شخصیت بینظیری است در فیلم مثلاً در چنین گفت زرتشتلم مثلاً توی چنین گفت زرتشت.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.