چرا فرهنگ عامه جای روانکاوی است
جایی که دلیل سادهای برای همهگیری هست روانکاوی لازم نیست؛ هرچه پدیده عامتر، انتظار از روانکاوی بیشتر؛ و آنچه از منطق بیرون میزند جای عناصر ناخودآگاه است.
او کتاب «روانکاوی فرهنگ عامه» نوشتهٔ Barry Richards را معرفی میکند تا فضای نقدهایی را که دربارهٔ فرهنگ عامه میکنند نشان دهد. نخست توضیح میدهد فرهنگ عامه چیست و چرا انتظار دارند روانکاوی در آن کاربرد داشته باشد. سپس از دو فصل موسیقی کتاب و نمونههای الویس پریسلی، اسپرینگستین و اریک کلپتون میگوید، بعد به فصل اتومبیل اشاره میکند، و در پایان این جلسه را آخرین جلسهٔ فرویدی اعلام میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
کتابی که در این جلسه معرفی میکنم «روانکاوی فرهنگ عامه» است، از نویسندهای به نام Barry Richards؛ ترجمهٔ آن از آقای پایدار و از انتشارات طرحنو است. مطمئن نیستم که در بازار فراوان باشد، ولی مطمئناً اگر بگردید پیدا میکنید؛ چاپ اول آن سال ۸۲ بود، چهار سال پیش چاپ شده و خیلی بعید است که چاپش تمام شده باشد. کمی نگران بودم که برای یک جلسه دربارهٔ فرهنگ عامه مطلب خوبی تهیه شود و هنوز هم نگرانم؛ اما انگیزهٔ اصلی من همین معرفی کتاب است، شاید علاقهمند شوید، کتاب را تهیه و بخوانید. با همین مقدار اطلاعاتی که اکنون دارید — یعنی صرفاً دانستن چند چیز دربارهٔ فروید — فکر میکنم این کتاب تا حدود زیادی قابل فهم است و حتی ممکن است به فهم عمیقتر بعضی از مطالبی که در کلاس گفته شده کمک کند.
کاری که در جلسات اخیر میکردیم دقیقاً همین بود: ببینیم کاربردهای نظریهٔ فروید در کجاهاست. میکوشم موضوع کتاب را برایتان تشریح کنم که اساساً موضوع چیست و مباحث آن چه مباحثی است. به جای توضیحات کلی دربارهٔ اینکه نظریهٔ فرهنگ عامه اساساً دربارهٔ چیست، شاید ششهفت عنوان از فصلهای کتاب را بگویم تا روشن شود: یکی از رسالتهای مقدمهٔ کلی کتاب فوتبال است؛ فصلی دربارهٔ اتومبیل است؛ فصلی دربارهٔ موسیقی پاپ است — همه پدیدههایی که فرهنگ عامه حساب میشوند.
شما قرن بیستم یکی از ویژگیهایش همین شیوعیافتنِ بازیهای ورزشی و مخصوصاً فوتبال است. فوتبال پدیدهٔ عجیب و غریبی است. اینکه فوتبال احتیاج به نظریهپردازی دارد شاید در نگاه اول بدیهی نباشد؛ میکوشم بیان کنم که چرا پدیدههایی مثل فوتبال احتیاج به نظریهپردازی دارند و اینکه در این نظریهپردازیها میتوان از زبان خاصی استفاده کرد. ببینید عملاً فرهنگ عامه یعنی چه: ما یک نقطهٔ مقابل برای هنر داریم — جایی که عدهای افراد نخبه کارهای هنری تولید میکنند — و فرهنگ عامه آن بخشی از فرهنگ است که هیچ فرد خاصی مصدِّب تولید آن نیست؛ چیزی است که بین مردم جا میافتد، طرفدار پیدا میکند و بخش عظیمی از مردم به نوعی درگیر آن میشوند. اینکه فوتبال هم جزو فرهنگ حساب میشود کاملاً واضح است؛ به هر حال پدیدهای اجتماعی است که جلوههای فرهنگی همراه خودش دارد. یک مثال خیلی خوب همان چیزی است که ما به آن موسیقی پاپولار میگوییم؛ موسیقی پاپ.
یادداشتی که هنگام آمادهشدن این بحث نوشتم این نکته را دارد: میگویم «موسیقی پاپ» ولی منظورم موسیقی پاپولار است، چون در زبان انگلیسی پاپ موزیک با پاپولار موزیک فرق دارد. پاپموزیک یکی از شاخههای متعدد موسیقی پاپولار است؛ موسیقی پاپولار همهٔ سبکها را شامل میشود — راک، پاپ، بلوز، جاز و همهٔ این چیزهایی که در قرن بیستم متداول شد — بهجز موسیقی کلاسیک و یک رشته موسیقیهای مدرن؛ یعنی همهٔ آن چیزهایی که مردم اساساً زیاد گوش میدهند و لااقل در ابتدای شکلگیریشان شاید جنبهٔ هنرمندانهٔ زیادی نداشتند.
ببینید، آنگونه که یک آدم برای ورود به موسیقی کلاسیک باید تحصیلات عالی موسیقی داشته باشد — احتمالاً دورههایی هم بگذراند، موسیقی پاپولار چنین نیست. اکثر آدمهای مهم موسیقی پاپولار شاید اصلاً تحصیلات موسیقی نداشته باشند؛ فقط استعدادهایی داشتهاند و خودشان نوازندگی را یاد گرفتهاند، یا بعضیشان رشتهٔ تحصیلیشان ربطی به موسیقی نداشته — مثلاً فیزیکدان بودهاند و بعد رفتهاند گروهی تشکیل دادهاند. موسیقی پاپولار یکی از ویژگیهای کاملاً مشخص قرن بیستم است؛ قبل از قرن بیستم اساساً موسیقی پاپولار ندارید — موسیقی پاپ به این معنا که اکنون داریم. از اوایل قرن بیستم این مسائل شروع شده است؛ شاید از اواخر قرن نوزدهم همان موسیقیهای فولکلور — موسیقیهای محلی — که افراد خیلی کمی به آن مشغول میشدند، کمکم قسمتهای مختلفشان با هم ترکیب شد و به انواع جدیدی از موسیقی تبدیل شد که همهگیر شد.
اگر بخواهیم دقیقاً بگوییم از چه زمانی پدیدهای مثل موسیقی پاپولار مطمئناً به وجود آمد، به این مربوط است که صنعت موسیقی به جایی رسید که امکان تکثیر موسیقی به تعداد خیلی زیاد پدید آمد؛ یعنی صفحهٔ گرامافون را توانستند بهطور صنعتی و با تیراژ خیلی بالا تولید کنند.
بنابراین موسیقی از حالتی که در جایی افراد متخصصی جمع میشدند موسیقی را اجرا میکردند و افراد خاصی با پرداخت مبلغی میرفتند کنسرت گوش میدادند یا به هر حال شاهد برگزاری برنامهٔ زندهٔ موسیقی بودند، با صنعت به جایی رسید که موسیقی قابلیت تکثیر یافت: نخست به صورت صفحهٔ گرامافون، بعد به صورت نوار ضبط صوت، بعد CD و اکنون به صورت دانلود از اینترنت.
شما اکنون در اینترنت هر جور موسیقیای که تا حالا تولید شده را میتوانید مجانی دانلود کنید. اینکه این پدیدههای تکنولوژیک در همهگیرشدنِ موسیقی مؤثر بودهاند یک بحث است؛ اینکه موسیقی به این دلیل وارد فرهنگ عامه شده و عموم مردم به نوعی درگیر موسیقیاند بحثی دیگر است. اکنون موسیقی یکی از بزرگترین صنایع هنری دنیاست؛ بیشترین سود در آن رد و بدل میشود و کلاً به عنوان کالای مصرفی، کالای بسیار پرمصرفی است. تعداد گروههای موسیقی دنیا را واقعاً نمیشود شمرد؛ هر چه حدس بزنید چند گروه موسیقی پاپ اکنون در دنیا فعالاند یا در قرن بیستم فعال بودهاند، باز کم است.
ببینید، اینگونه پدیدهها اساساً عنوان فرهنگ عامه به خود میگیرند: پدیدههایی که به نوعی با عموم مردم ارتباط دارند. مطمئناً پدیدههایی مثل هنر آوانگارد را عدهٔ خاصی میسازند و عدهٔ خاصی هم به آن توجه میکنند و خیلی نمیشود جزو فرهنگ عامه شمرد؛ ولی پدیدههایی که همهگیر میشوند — مثل موسیقی پاپ در قرن بیستم، پدیدههایی مثل فوتبال، پدیدههایی مثل اتومبیل — واقعاً همهگیرند. اتومبیل به این معنا که اکنون گویا همه به نوعی میکوشند اتومبیل داشته باشند؛ داشتن اتومبیل شخصی یکجور به پدیدهای اجتماعی تبدیل شده است.
اینکه چنین پدیدههایی در جهان وجود دارد و بهشدت — مخصوصاً در همین بیست سال اخیر — تلاشهایی شده که نظریهپردازی پیرامون فرهنگ عامه صورت گیرد و بخشی از این نظریهپردازی مربوط به روانکاوی است، پیش از شروع بحث، مقدمهٔ خیلی کوتاهی میخواهد: چرا باید انتظار داشته باشیم روانکاوی در چنین مباحثی کاربرد خوبی داشته باشد؟ کلاً امیدواریم که روانکاوی در تحلیل هر مسئله یا هر پدیدهٔ فرهنگی و هر پدیدهٔ مربوط به انسان کاربرد داشته باشد؛ ولی فرهنگ عامه ویژگیهایی دارد که بیش از یک چیز معمول آن را برای کاربرد روانکاوی مناسب میکند. کسی ایدهای دارد که چه ویژگیای؟ — درست است: هرچه احتمالش بیشتر باشد که پدیده بهطور ناخودآگاه شکل گرفته باشد و تفکر بنیادی پشتش نباشد. اینگونه نگاه کردن به پدیده خیلی بهتر است. وقتی پدیدهای در میان عموم مردم میگیرد — یعنی درصد بزرگی از مردم به آن علاقهمند میشوند — عملاً این حس را داریم که به ویژگی مشترکی در انسانها مربوط است؛ گویا نیازی مشترک همهٔ انسانها را برآورده میکند. دقت میکنید؟ مثلاً غذا خوردن که همهگیر است، واضح است چرا: همهٔ آدمها از نظر بیولوژیک به غذا احتیاج دارند. اگر فوتبال هم همهگیر میشود — مثلاً چند میلیارد نفر در یک شب مینشینند و یک مسابقهٔ فوتبال را نگاه میکنند — یعنی ویژگیای دارد که گویا در همهٔ انسانها کموبیش مشترک است.
بنابراین روانکاوی — که به نوعی برای انسان مدل ارائه میدهد — اینجا به کار میآید: باید دنبال این باشید که چه چیزی در روان همهٔ انسانها مشترک است که از چنین پدیدهای لذت میبرند. اما دربارهٔ موسیقی یک نکته است: اینکه موسیقی خوشایند انسان است میتواند کاملاً دلایل فیزیولوژیک و روانشناختی عمومی داشته باشد و اینجا چندان احتیاجی به روانکاوی نباشد — اصوات و ریتمها برای گوش و ذهن ما حالت خوشایندی دارند. مسئله این نیست. مسئله این است که ما وارد دورهای شدیم که تکثیر مکانیکی کالاهای هنری مثل آثار موسیقی ممکن شد. چرا همان سمفونیهایی که قبلاً ساخته میشد — موسیقی کلاسیک — بین مردم نگرفت؟ وقتی دربارهٔ موسیقی بحث میکنیم سؤال این است که چرا این نوع موسیقی با این ویژگیهای خاص، بین مردم متداول شد؟ این کمی فرق میکند؛ یعنی باید بحثهای محتوایی کنیم و بگوییم موسیقی پاپولارِ موجود، با توجه به تفاوتهایی که با ماقبل خودش دارد، ویژگیهایی دارد که بین مردم گرفته است. و اگر خوب تحلیل کنیم، میتوانیم بگوییم از نظر تاریخی چرا تحولات موسیقی پاپولار چنین است؛ چرا مردم نخست طرفدار این نوع موسیقی بودند و بعد کمکم در دهههای بعد به موسیقیهایی با ویژگیهای دیگر متمایل شدند. بنابراین وقتی دربارهٔ موسیقی پاپولار بحث میکنیم باید بیشتر به ویژگیهای آن نوع خاص موسیقی توجه کنیم. مثلاً اینکه مردم علاقهمندند رقابتهای ورزشی را تماشا کنند یک بحث است؛ و بحث دیگر این است که فوتبال چه ویژگیای دارد که عمومیترین ورزشِ مورد تماشا شده است. مردم والیبال را اینقدر دوست ندارند؛ بسکتبال در سراسر دنیا اینقدر نگرفته؛ فوتبال است که اینقدر گرفته است.
اگر کسی ادعا کند که شاید دلیلش این است که مردم فوتبال بازی میکنند و بعد تماشایش میکنند — نمیدانم، این حرف چنان حرفی است که شاید مطرح کردنش بهتر باشد — در برابرش این را بگوییم: بسکتبال بازیکردن احتیاج به امکانات کمتری دارد تا فوتبال؛ زمین کوچکتری میخواهد. طبیعی نیست. در آمریکا، همانطور که ما در کوچههایمان فوتبال بازی میکنیم، آمریکاییها بسکتبال بازی میکنند؛ ولی تقریباً فقط آمریکاییها بازی میکنند. به آن شیوعی که بسکتبال در آمریکا دارد در هیچ جای دیگر دنیا نیست. فوتبال چه ویژگیای در این حرکات، در این نحو مقررات بازیکردن دارد که بیشترین مقبولیت عام را پیدا کرده است؟ بحث فقط این نیست که ما مینشینیم موسیقی گوش میدهیم یا رقابتهای ورزشی را نگاه میکنیم؛ میخواهیم بحث کنیم که چرا بین همهٔ ورزشها این یکی متمایز شده، و چرا بین همهٔ انواع موسیقی که میتوانست وجود داشته باشد این نوع موسیقی متمایز شده. یک مقدار بحثها محتوایی است و دقیقاً همان نکتهای که گفتید اینجا پیش میآید: وقتی چیزی پاپولار است نباید انتظار داشته باشیم مردم انتخابهای منطقی کرده باشند؛ مردم اساساً با احساس خودشان تصمیم میگیرند. بنابراین به احتمال خیلی زیاد اینجا ویژگیهایی ناخودآگاه در کار است. اگر امروز از مردم بپرسید چرا به فوتبال بیشتر از بسکتبال علاقهمندند، نمیتوانند توضیح دقیقی بدهند که ویژگی فوتبال چیست؛ یا معمولاً کسی نمیتواند توضیح بدهد چرا خوانندهٔ خاصی خوانندهٔ مورد علاقهٔ اوست؛ به دلایلی ناخودآگاه از این سبک موسیقی خوشش میآید.
این مقدمه را گفتم تا بدانید اولاً از لحاظ جامعهشناسی نظریهپردازی دربارهٔ فرهنگ عامه بسیار مهم است و اکنون هم خیلی به آن توجه میشود. همین حالا در بازار کتاب ایران، بهجز این کتاب که به کاربرد روانکاوی در تحلیل فرهنگ عامه میپردازد، دستکم دو سه کتاب کاملاً مستقل دربارهٔ نظریههای فرهنگ عامه وجود دارد؛ همین حالا یادم نبود شاید بعضیشان را میآوردم اینجا ببینید. هیچکدام متمرکز بر روانکاوی نیستند ولی معمولاً فصلی دربارهٔ دیدگاههای روانکاوانه دارند؛ یعنی یکی از جریانهای مهم نقد و تحلیل فرهنگ عامه، استفاده از روانکاوی است. امیدوارم این مقدمه تا حدودی روشن کرده باشد که منظورمان از فرهنگ عامه چیست و چرا انتظار داریم روانکاوی در آن کاربرد خوبی پیدا کند. هرچه فرهنگ نخبهگراتر باشد — مثلاً هنر آوانگارد — باید انتظار کمتری داشته باشید که روانکاوی آنجا خیلی خوب کار کند. مثلاً یکی از ویژگیهای قرن بیستم این است که آموزش ساینس هم خیلی همهگیر شد؛ ولی کسی نمیرود در فرهنگ عامه بحث کند که چرا مردم اینقدر به یادگیری ریاضیات و فیزیک اقبال پیدا کردند. مطمئناً روانکاوی به شما کمک نمیکند اگر سؤال این باشد که چرا لکچرنوتهای Feynman خیلی مورد استقبال قرار گرفت؛ هیچ دلالت ناخودآگاهی آنجا وجود ندارد — خیلی لکچرنوتهایش خوب است و مفاهیم فیزیکی را خوب مطرح میکند. وقتی دربارهٔ جاهایی بحث میکنید که دلایل منطقی روشنی برای همهگیرشدن وجود دارد — همانطور که غذا خوردن همهگیر است — نمیخواهم با روانکاوی تحلیل کنم که چرا مردم غذا میخورند.
ولی اگر یکدفعه غذای عجیب و غریب خاصی همهگیر شود، این دیگر احتیاج به نظریهپردازی دارد: چرا مردم یکدفعه از این غذا استقبال کردند؟ چرا فستفود پدیدهای است که از قرن بیستم و از آمریکا شروع شد و اکنون در سراسر دنیا هست؟ در اینجا هم لزومی ندارد دنبال روانکاوی بروید: فستفود به این دلیل که زندگی فست شده است. آمریکاییها هم نخستین جامعهای بودند که خیلی پرکار بودند و مدام اینور و آنور میدویدند؛ طبیعی است که ساندویچ را اختراع کردند. یا یکی از نشانههای فستشدنِ همهچیز در قرن بیستم اختراع زیپ است؛ اینها معمولاً ریشه در آمریکاست — که مردم دیگر وقت ندارند دکمههایشان را ببندند؛ زیپ سریعتر کار میکند. در اینجاها نیازی به نظریهپردازیهای پیچیده یا روانکاوی نیست، وقتی دلایل خیلی سادهای وجود دارد. فستفود هیچ دلالت ناخودآگاهی لزوماً ندارد؛ بیشتر پدیدهای اجتماعی است تا پدیدهٔ روانی مربوط به انسان. اما شیوع چیزی مثل فوتبال مثل فستفود نیست. اینکه چرا موسیقیهای پاپولار به این شکل خاص عمومیت پیدا کردند و حتی چرا اتومبیل اینقدر مورد توجه است، دلایل سادهٔ منطقی ندارد. در مورد اتومبیل خودش سخت است توجیه کرد که چرا احتیاج به نظریهپردازی دارد؛ ولی بگذارید مثالی از آن کتابی که نخستین کتاب این دوره بود بزنم — اگر نگاهی به آن کرده باشید — آنجا بحث میکند دربارهٔ مخالفتهای خاصی که با پوشیدن لباسهایی که خز در آنها به کار رفته صورت میگیرد، مخصوصاً در انگلستان مثالهای عجیب و غریبی میزند.
ببینید، اینکه عدهای طرفدار حفظ محیط زیستاند یا از کشتن حیوانات کلاً بدشان میآید و از پوست متنفرند و انجمنهایی تشکیل میدهند، اعلامیه صادر میکنند و تبلیغ میکنند که جلوی شکار غیرقانونی حیوانات گرفته شود و حیوانات منقرض نشوند، تا اینجایش منطقی است. ولی وقتی گزارشهایی میشنوید که رفتارهای خیلی عجیبی دیده شده — مثلاً نزدیک است آدمی را بکشند که لباس خز تهیه نشود یا فروخته نشود، یا جایی را آتش بزنند — مخالفت به چیز عجیب و غریبی تبدیل شده است. جدا از آن مخالفت منطقی: اگر من واقعاً حیوانات را دوست دارم، آدمها را باید بیشتر دوست داشته باشم؛ نباید به خاطر اینکه چهار حیوان کشته میشوند چهل آدم را بکشم و بگویم شما این چهار حیوان را نکشید. به نظر میآید پشت آن چیزی هست؛ شور و احساسات غیرعادیای نسبت به آن موضوع خاص وجود دارد. اینجاست که روانکاوی به کار میآید: هر وقت از حالت تعادل و حالت منطقی بیرون میزنید، باید انتظار داشته باشید مسئلهساز است؛ باید انتظار داشته باشید عناصر ناخودآگاه آنجا دخالت کردهاند و نظریهپردازی روانکاوانه بتواند کمک کند.
در مورد اتومبیل قضیه چنین است: درست است که اتومبیل ویژگیهایی دارد که کاربرد خوبی دارند و طبعاً مردم برای جابهجایی سریعتر دوست دارند اتومبیل داشته باشند؛ ولی مطالعهٔ فرهنگی که پیرامون اتومبیل وجود دارد نشان میدهد مسئله به این سادگی نیست. مسئله جابهجایی نیست. اینقدر شوق به عوضکردن اتومبیل و داشتن مدلهای بالاتر؛ اینکه برای خیلیها مهم است شوهرشان حتماً اتومبیل داشته باشد — با آنکه چیزهای دیگری هم هست که میتواند نشاندهندهٔ ثروت یک مرد باشد.
ولی اتومبیل ویژگی خاصی دارد و خیلی چیزهای دیگر پیرامون اتومبیل وجود دارد؛ فرهنگی هست که صرفاً جابهجایی و سوارشدن بر وسیلهٔ نقلیه نیست. اگر امروز در سراسر دنیا امکاناتی فراهم کنید که مردم بهراحتی جابهجا شوند — یعنی وسایل نقلیهٔ عمومی بیایند در خانهٔ شما و شما را ببرند — باز حسی نسبت به اتومبیل شخصی وجود دارد؛ مردم دوست دارند سوار اتومبیل شخصی شوند و خودشان رانندگی کنند. چه عامل روانیای این موضوع را تشدید میکند و از حالت طبیعی خارج میکند؟ به همین دلیل اتومبیل جزء فرهنگ، جزء فرهنگ عامه است؛ صرفاً مثل یک وسیله مثل خودکار و خودنویس نیست. اینکه من دوست دارم خودکار داشته باشم جزء مطالعات فرهنگ عامه یا روانکاوی نیست. چنین نیست که اگر وسیلهٔ نوشتنی بهتری بیاید باز اصرار داشته باشم حتماً خودکار داشته باشم؛ اگر همهٔ خیابانها و هر محل کاری پر از خودکار بود، شاید اصلاً خودکار به عنوان وسیلهٔ شخصی نخرم — یکی در خانه داشته باشم و حتی جابهجا نکنم؛ دلیلی ندارد. ولی اتومبیل چنین نیست و خیلی چیزهای دیگر هم چنین نیستند. این مقدمه را گفتم تا وقتی بحث فرهنگ عامه است بدانید منظور چه چیزهایی است و چرا وقتی کتاب را باز میکنید و فصلی مثل اتومبیل یا فوتبال میبینید — که در نگاه اول شاید عجیب بیاید که مردم فوتبال را دوست دارند، چه احتیاجی به این توجیهات عجیب و غریب است — این بحثها جدیاند.
در واقع سؤال نخست فصل بحثهای موردیِ این کتاب این است که فوتبال چه ویژگیای دارد که در بسکتبال و والیبال و راگبی نیست؛ چرا آنها پدیدههای جهانی نشدند؟ اکثریت پدیدههای پاپولار از آمریکا آمدهاند — این نکتهٔ مهمی است — ولی فوتبال از آمریکا نیامده است. آمریکاییها هیچوقت فوتبال را دوست نداشتند و هنوز هم دوست ندارند. اگر قرار بود منشأ فرهنگ پاپولار تبلیغات باشد — که خیلیها میگویند تبلیغات است که باعث میشود مردم شوق خرید اتومبیل یا کالاهای مصرفی داشته باشند، یا حتی نمایشهایی مثل فوتبال با تبلیغات و تلویزیون ترویج پیدا کرده — اگر چنین بود، آمریکاییها که به رادیو علاقهمند بودند و به بیسبال علاقهمند بودند، میدیدیم این ورزشها در دنیا محبوبیت عام پیدا میکردند. فوتبال از اروپا آمده و واقعاً چنین نیست که تبلیغات خاصی بر آن صورت گرفته باشد که دربارهٔ بقیهٔ ورزشها نبوده است. در آمریکا سابقهٔ گزارش رادیویی مسابقات بیسبال — نمیدانم واقعاً — به روزهایی میرسد که رادیو اختراع شده بود؛ ولی بیسبال در آمریکا و چند کشور دیگر — کوبا، ژاپن، جاهایی که ارتباط مستقیم با آمریکاییها داشتند — همانجا مانده است. یا کریکت که چیزی شبیه بیسبال است، در کشورهای مشترکالمنافع انگلستان بازی میشود: استرالیا، پاکستان و همین جاهایی که انگلیسیها بودهاند. تلویزیونها هم همهٔ مسابقات ورزشی را پخش میکنند، بیسبال را هم پخش میکنند؛ ولی فوتبال ویژگیهایی دارد که مورد قبول عام قرار گرفته است.
این مقدمه را زودتر تمام کنم؛ چند مورد مثال میخواهم بزنم. مثلاً طلا — آفرین، مثال خیلی خوبی است.
چه دلیلی وجود دارد که طلا همیشه برای مردم ویژگی داشته است؟ واقعاً زیبایی خاصی دارد یا به دلایل شیمیایی ماندگاری خاصی دارد؟ این چیزها به نظر نمیآید. به نظر میآید علاقه به طلا به مسائل خیلی عمیق روانی مربوط میشود. این کتاب فصلی دربارهٔ خود طلا و جواهر ندارد؛ ولی طلا مثال خیلی خوبی از چیزی است که احتیاج به نظریهپردازی دارد، اصلاً مدرن نیست، سابقهٔ تاریخی زیادی دارد و واقعاً نمیتوان دلیل منطقی قانعکنندهای برایش آورد که چرا طلا و نقره اینقدر ارزش دارند — با آنکه چیزهای ارزشمندتر از طلا وجود دارد — ولی هیچوقت بازار طلا را در دنیا نمیبینید که رکود پیدا کند. فلزات کمیابی هست که خیلی گرانتر از طلاست ولی هیچکس سراغشان نمیرود. اگر مسئله زیبایی باشد، سنگهای قیمتی واقعاً زیباییهای خاصی دارند که خیلی زیباتر از طلاست؛ ولی باز میبینید طلا جایگاه خودش را دارد، در وسایل تزیینی و در علاقهٔ خاصی که برندها به طلا دارند.
خیلی ممنون از این مثال؛ اصلاً حواسم به این نبود که ممکن است این شبهه پیش بیاید که فرهنگ پاپولار چیز ساختگی و دستدستشدهای است. چنین نیست؛ میتوان پدیدههای تاریخی بسیاری پیدا کرد که بدون هیچ دلیل منطقی شیوع پیدا کردهاند، قرنهاست که چنیناند و همینهاست که احتیاج به نظریهپردازی دارند. مثل علاقه به اتومبیل که ادامهٔ علاقهٔ پیشین به اسب است — در استرالیای قدیم اسب نقش را داشت و اکنون اتومبیل — و همانطور که گفتید تعدادشان واقعاً بیشتر هم شده است. بله، صددرصد؛ یکی از دلایل اصلیاش این است که ریشهٔ انواع موسیقی پاپولار را نگاه کنید، به جمعیتهای کوچکی برمیگردد: مثلاً سیاهپوستهای آمریکا. خودشان موسیقیهایی داشتند و از آن لذت میبردند. وقتی وارد دورهای میشویم که ارتباطات وسیع میشود و امکان این پدید میآید که پدیدههای فرهنگی به تمام جهان عرضه شود، در یک آزمون و خطا یکی برنده میشود و همهگیر میشود. مثلاً موسیقی بلوز در قرن بیستم اینقدر طرفدار پیدا کرد، با آنکه قرنها وجود داشت و ظاهراً ریشه در فرهنگ آفریقایی دارد؛ ولی چند نفر موسیقی بلوز را شنیده بودند؟ یک جمعیت خیلی خاص در آفریقا و بعد جمعیت بردههای سیاهپوست آمریکا که این موسیقی را برای خودشان اجرا میکردند، آن هم معمولاً به صورت آواز. در قرن بیستم تکنولوژی باعث شد مردم بهراحتی به وسایل تولید صوت و ابزارهای موسیقی دسترسی پیدا کنند؛ بنابراین این پدیدهٔ قرن بیستمی است که میتوانید در گاراژ خانهٔتان یک بند موسیقی راه بیندازید، سهچهار نفره با دوستانتان، صفحههایتان را منتشر کنید و شانس خودتان را بیازمایید که مردم چقدر از این موسیقی خوششان میآید — مخصوصاً با توجه به مصرفگراییای که نظام کاپیتالیستی ترویج میکند. بنابراین این روندِ عرضه به جهان روزبهروز وسعت پیدا کرده است؛ با سرعت زیادی به سمتی میرویم که هر فکری در ذهن شماست میتواند بلافاصله عرضه شود. اکنون پدیدهٔ اینترنتی این است که آدمها با همین دوربینهای دیجیتال ساده فیلمهای کوتاه میسازند و در سایت خودشان میگذارند که هر کس بخواهد مجانی استفاده کند؛ و بعضی از این فیلمها شهرت جهانی پیدا کردهاند چون ظرف یکیدو هفته یک میلیون بازدیدکننده داشتهاند.
دقت میکنید؟ استفادهٔ تجاری هم میتوان کرد: فیلم را مجانی میگذارید ولی از تبلیغات صفحه پول درمیآورید. قرن بیستم از نظر فرهنگ پاپولار ویژگی خاصی دارد: امکان پاپولارشدن و عرضه به عموم مردم در قرن بیستم ویژگی خاصی پیدا کرده و همین امکان پیوسته بیشتر میشود. بنابراین اگر فوتبال سالها در انگلستان — از قرن نوزدهم — بازی شده بود و پاپولار نشده بود، چیز عجیبی نیست؛ ارتباطی بین انگلستان و جاهای دیگر نبود. ولی از اوایل قرن بیستم یکدفعه این اتفاق میافتد: فوتبال به پدیدهای جهانی تبدیل میشود و روزبهروز هم وسعت مییابد. امیدوارم این نکته را گرفته باشید که چه چیزهایی را فرهنگ پاپولار میدانیم و چرا در این فرهنگ روانکاوی قطعاً میتواند حرفهایی برای گفتن داشته باشد. عبارتی در خود کتاب هست که میگوید روانکاوی اساساً برای جاهایی که احساسات ضدونقیض و عجیب و غریب وجود دارد حرف زیادی برای گفتن دارد.
نخستین موضوعی که میخواهم دربارهٔ آن بحث کنم موسیقی است. فرضِ این کتاب این است که همهٔ آدمها با این جریانهای موسیقی غرب آشنا هستند؛ فکر میکنم ممکن است شما همه چنین نباشید و با اتفاقهای عجیبی که بعد از جنگ جهانی دوم در این موسیقی افتاد خیلی آشنا نباشید. پس مقدمهای میگویم تا کمی ذهنتان آشنا شود. لازمهٔ بحث دربارهٔ موسیقی این نظریهپردازیِ شدید است. پدیدهٔ عجیبی در نیمهٔ دوم قرن بیستم است. بعضی چیزها جهانی نیست ولی برای مردم خودشان معنایی باز میکند — چیزهایی که مردم یک کشور به آن علاقه دارند — اینها هم کاملاً جزو فرهنگ عامه حساب میشوند؛ لزومی ندارد پدیده جهانی باشد. همین که تودهٔ مردم در جایی به چیزی اقبال داشته باشند و توجیهات سرراست منطقی وجود نداشته باشد، کافی است. اینکه آمریکاییها یکدفعه به فستفود علاقهمند شدند اگر معنی نمیشد، کافی است توصیف زندگی در نیویورک را بشنوید — مردم نیویورک بیش از یک قرن است که همیشه دارند میدوند. سفرنامههایی وجود دارد؛ یکی از آنها مال نویسندهٔ روس به اسم الیا ادینبورگ است، اگر اشتباه نکنم؛ سفرنامهٔ خیلی کوچکی دارد که همراه هیئتی روس در اواسط قرن بیستم به آمریکا رفته و سکشن خیلی جالبی دربارهٔ نیویورک دارد و کمی مسخره میکند که اینها چطور زندگی میکنند.
و سال گذشته کتابی از ژان بودریار به زبان فارسی منتشر شد؛ کتاب خیلی معروف و بحثبرانگیزی است به عنوان «آمریکا». اتفاقاً عیناً آنجا هم دربارهٔ نیویورک چیز مشابهی هست: توصیفی که بودریار در دههٔ ۹۰ از نیویورک دارد خیلی شبیه همان حرفهاست که این نویسندهٔ روس در پنجاهشصت سال قبل گفته — اینکه همه در جنبوجوشاند، همه دارند میدوند و اینور و آنور میروند. آن روس در آن دوران با حالت تمسخر برخورد کرد و لطیفهای تعریف کرد: این سبک زندگی آمریکایی مخصوصاً در نیویورک برای او عجیب بود؛ دنبال یکی از این آدمها رفت که با عجله از خانه بیرون آمده بود، سوار اتومبیل شد، اینور و آنور رفت، دوید، رسید به محل کارش، نشست پشت میزش، بعد پایش را گذاشت روی میز و شروع کرد روزنامه خواندن و کمی غذا خوردن.
میگوید کلاً چندان هم نیست که واقعاً بهشدت کار میکنند؛ ولی این حالت عجله و شتاب و اینور و آنور دویدن در مردم آمریکا بوده و طبعاً هیچ احتیاجی به توجیه خاص ندارد که چرا فستفود در آمریکا اختراع شد: آدمی که اینگونه زندگی میکند دوست دارد غذایش را خیلی سریع بخورد. به هر حال در آمریکا احتیاج داشتیم دربارهٔ هر چیزی که با تودهٔ مردم درگیر میشود — حتی در یک محله — نظریهپردازی کنیم؛ فقط نکته این است که هرچه عمومیتر باشد، روانکاوی بیشتر به کار میآید. اگر پدیدهای به نیاز مشترک روان انسان مربوط باشد، باید جهانگیر شود؛ بنابراین هرچه پدیده شیوع بیشتری دارد، بیشتر انتظار دارید روانکاوی آنجا نظریهپردازی خوبی بکند. چون مسائل محلی ممکن است به دلایل شرایط خاص آنجا یا مسائل تاریخیای که مردم آنجا پشت سر گذاشتهاند ویژگیهایی پیدا کرده باشند — مثل اینکه مردم جاهای مختلف دنیا غذاهای مختلفی را دوست دارند؛ خیلی نظریهپردازیبردار نیست: چه حیواناتی و چه گیاهانی در آن منطقه بوده، مردم عادت کردهاند و این به ارث رسیده است؛ این نوع طبخ غذا در آن منطقه به ارث میرسد. نباید انتظار داشته باشیم چنین چیزهایی به مسائل عمیق روانی مربوط باشند؛ اگر باشند باید به همهٔ دنیا سرایت کرده باشند. بگذریم. پرسشی مطرح شد دربارهٔ پدیدههای شخصی و غیرهمهگیر؛ راجع به اینکه بعضی چیزها از فکر و گروه خاصی برمیخیزد و شخصی است: اینکه شخصیت آدمها ارتباط پیدا میکند با آنچه میپسندند — همهٔ آدمهای دنیا موسیقی بلوز گوش نمیدهند. یکی از فصلهای این کتاب دربارهٔ موسیقی بلوز است و از طریق بررسی موسیقی اریک کلپتون میخواهد نشان بدهد که بلوز چیزی در محتوا دارد که با روحیهٔ اریک کلپتون درگیر است و آدمهایی هم که گوش میدهند همین تصویر را میبینند. این تحلیل روانکاوی دربارهٔ آدمهایی است که بلوز گوش میدهند، نه همهٔ آدمهای دنیا؛ دقت میکنید؟ و کلاً میکوشد برای موسیقی پاپولار ویژگیهایی مشترک در همهٔ موسیقیهایی که در قرن بیستم پاپولار شدند پیدا کند و توجیه کند که چه ارتباطی دستکم با شرایط خاص خانوادهها و جامعه در قرن بیستم دارد. نظریهٔ فرهنگی و عام همین کار را قرار است بکند و از نظر روانکاوی هم قرار است ویژگیهای روانی انسانهایی را که با فرهنگی خاص درگیرند و تناسب آن فرهنگ با ویژگی این آدمها را نشان بدهد. برویم سراغ موسیقی پاپولار به عنوان پدیدهٔ عجیب قرن بیستم؛ میخواهم بگویم این صرفاً پدیدهٔ عادیِ اینکه مردم موسیقی را دوست دارند و موسیقی لذتبخش است، نیست.
حولوحوش موسیقی پاپولارِ جدید چیزهایی در جریان است که اصلاً منطقی نیست و با صرف اینکه موسیقی چیز خوب و نشاطآمیزی است نمیتوان توضیحش کرد. تاریخ موسیقی پاپ را توضیح دادم: اینکه در قرن بیستم امکان تکثیر پدید آمد و عموم مردم توانستند ارزان در خانه موسیقی گوش دهند، پدیدهٔ مهمی است که اساساً امکان داشتن موسیقی پاپ را فراهم کرد. ولی نکتهٔ خاص دربارهٔ این نوع موسیقی این است که اکثر این موسیقیها — که از اواخر قرن نوزدهم و مخصوصاً دهههای اول قرن بیستم شروع شدند — از فرهنگ سیاهپوستهای آمریکایی میآیند. بلوز اصلاً موسیقی سیاهپوستهاست — هرچند در اوایل شاید چندان چنین نبوده است. در آمریکا موسیقیای وجود داشت که همان موسیقی اروپایی بود و تا مدتهای زیادی هم دوام آورد. اوایل قرن بیستم که صفحات موسیقی به وجود آمدند — و پیش از گرامافون دورهٔ خاصی بود که بازار خرید و فروش نت وجود داشت؛ دورهٔ کوتاهی ولی خیلی جالب: رکوردهایی هست که یک قطعهٔ پیانو در آمریکا ظرف مدت کوتاه چند صد هزار نسخه فروخته است — بلافاصله این تکنولوژی به جایی رسید که توانستیم صفحهٔ گرامافون را به تعداد خیلی زیاد تولید کنیم و مردم دیگر به جای نت، خود موسیقی را با بهترین اجرای ممکن میخریدند و گوش میدادند. بهجز موسیقی کلاسیکی که وجود داشت — و میگویم تا مدتی ادامه پیدا کرد — و اپرا، و در آمریکا موسیقیای که به موسیقی برادوی معروف است (نمایشهای صحنهای همراه با چیزی شبیه اپرای تزیینشده)، یک نوع موسیقی محلی سفیدپوستها در آمریکا وجود داشت: کانتریموزیک، که هنوز هم جریانی کاملاً بینالمللی است و در همه جای دنیا سرایت کرده؛ منتها خود آمریکاییها همچنان تولیدکنندگان اصلی این نوع موسیقیاند و بیشتر ریشه در سنت آنگلوساکسون دارد. ولی اتفاق خاص این است که کانتریموزیک هیچوقت چنان نبود که بر موسیقی پاپ غالب شود؛ همیشه بوده، همیشه قدرتمند بوده، ولی به نظر میآید در حاشیه قرار داشته و هنوز هم دارد.
ولی اوایل قرن بیستم موسیقی بلوز از یک طرف، و جاز که ظاهراً نمیشود گفت موسیقی سیاهپوستهاست ولی نزدیک به آن است — موسیقی جاز چنین شد که افتاد دست سیاهپوستها؛ تناسبی با فرهنگ سیاهپوستهای آمریکا داشت و همهٔ گروههای جاز نیمهٔ اول قرن بیستم تقریباً سیاهپوست بودند — بعد در نیمهٔ دوم قرن بیستم رگی از جامائیکا آمد که کاملاً موسیقی سیاهپوستهاست. سبکهای مختلف موسیقی پاپ را نگاه کنید: غالباً ریشه در موسیقی آفریقایی دارند. در نیمهٔ اول قرن بیستم همهٔ این موسیقیها هستند و شور و هیجانی برای آنها وجود دارد؛ ولی من میخواهم به قسمتهایی اشاره کنم که دیوانهبازی شروع میشود. دیوانهبازی از دههٔ ۵۰ شروع میشود، از بعد از جنگ جهانی دوم، با بهوجودآمدن موسیقی راکاندرول. احتمالاً اسم موسیقی راکاندرول و اسم الویس پریسلی را شنیدهاید.
از جایی ممکن است کسی چشمش را ببندد که اتفاقی در دنیا میافتد؛ ولی این فقط گوشدادن به موسیقی نیست؛ گویا اتفاق فرهنگی بینالمللیای در جهان میافتد. موسیقی یکجور به پدیدهای غیرعادی تبدیل شد. اینکه در دههٔ ۵۰ خریدارها و طرفدارهای اصلی موسیقی راکاندرول دیگر نوجوانها هستند — در حالی که در نیمهٔ اول قرن بیستم اجراکنندگان و شنوندگان موسیقی آدمهای کمی مسنتر و میانسالی بودند — سن مصرف موسیقی پایین میآید تا در دههٔ ۵۰ به پیکش برسد؛ جایی که نوجوانها و آدمهای زیر بیست سال مخاطب اصلی موسیقی شدهاند. بعد الویس پریسلی به پدیدهٔ عجیب و غریب بینالمللی تبدیل میشود: اتفاقهایی که پیرامونش میافتد و نوع هواداری نوجوانها نسبت به او اصلاً سابقه ندارد؛ اینکه مهمترین شخصیت آمریکا بشود. خوانندهها و هنرمندان آدمهایی بودند که میخواندند، طرفدار داشتند و صفحههایشان فروش میرفت؛ ولی اینکه یکدفعه آدمی ظهور کند که سرشناسترین شخصیت آمریکا بشود، دیگر غیرطبیعی است. چطور موسیقی به چنین اوجی رسیده است؟ متوجه هستید منظورم چیست؟ از هر نظر فنی که نگاه کنید موسیقی الویس پریسلی ارزش هنری به آن صورت ندارد. چه پدیدهای در موسیقی راکاندرول هست؟ و بعد دوران موسیقی راک پدید میآید و آدمهایی مثل گروه بیتلز — واقعاً اگر چند فیلم مستند و چند صحنه به شما نشان میدادم — یک پدیدهٔ جهانی اتفاق افتاد: اینکه الویس پریسلی نمیتوانست از اتومبیلش پیاده شود و برود صحنه؛ باید دورش را محافظت میگرفتند وگرنه مردم لباسش را میدریدند. پدیدهٔ فرهنگیای به وجود آمد: راکاستار، ستارههای راک. قبلاً ستارههای موسیقی نداشتیم؛ اصلاً چنین شور و هیجانی پیرامون موسیقی نبود.
اینها نشانهٔ این نیست که موسیقی پیشرفت کرده است؛ گویا این موسیقی خاص، نواهایش روان انسانها را چنان تحت تأثیر قرار داده که اینگونه شیفته شدهاند — یا چیزهای دیگری در جریان است که یکدفعه مردم گرایش پیدا میکنند و برای خواننده بت میسازند. ببینید، دقیقاً واژهٔ «بت» واژهای است که برای راکاستارها بهطور مداوم استفاده شده و میشود: الویس پریسلی بتِ نوجوانهای دههٔ ۵۰ بود و برای عدهای تا دههٔ ۷۰ که از دنیا رفت. این شور و هیجان در موسیقی پاپولار از ۱۹۵۵ و ۵۶ به بعد، در دههٔ ۶۰ و تا اکنون ادامه دارد؛ باز هم شاخههای جدید موسیقی مثل رپ — که باز از فرهنگ هیپهاپ سیاهپوستهای آمریکا آمده — پدید میآید و همان شور و شوقهای شبیه دههٔ ۵۰ و ۶۰ پیرامون این آدمها دیده میشود. این وقایع آنقدر عجیب و غیرعادیاند که نمیتوان به تبلیغات نسبتشان داد و گفت مثلاً دستگاهی تبلیغاتی بود که برای فروش بیشتر، آدمها را تبدیل به بت کرد. مطمئناً پشت الویس پریسلی تبلیغات هست: تاریخ شهرتیافتنش را مطالعه کنید، تهیهکنندههایی بودند که متوجه شده بودند؛ ولی تهیهکنندهها متوجه چه چیزی شدند؟ متوجه این شدند که چنین جای خالیای وجود دارد و چنین آدمی را میتوان علم کرد و الویس پریسلی را پیدا کردند. اما سؤال این است که چرا آن جای خالی وجود دارد؟ چرا یکدفعه در دههٔ ۵۰ چنین اتفاقهایی میافتد؟ توجیه اینکه پشت این شور و هیجانهایی که پیرامون موسیقی وجود دارد چه جریانهایی هست که باعث میشود این آدمها به بت تبدیل شوند و این موسیقی به نوعی پدیدهای غیرعادی و غیرمنطقی بینالمللی بشود — درآمدهای عجیب و غریب، صنعتِ خیلی پولساز، آدمهای عجیب و غریب.
بعد در موسیقی میبینید ویژگی اجراکنندگان این موسیقیهای پاپولار نیمهٔ دوم قرن بیستم این است که ترانهها بهجای رمانتیکبودن مثل نیمهٔ اول قرن بیستم، به سمت اظهار خیلی صریح مسائل جنسی و خشونت و ابراز خشونت میرود؛ موسیقیای که اصلاً رسماً موسیقی خشن است. و ویژگیهای عجیب و غریب دیگر هم. میتوانید موسیقیهای پرطرفداری در دنیا پیدا کنید که فکر نمیکنم سالمندهایشان ادعا کنند که اینها زیباست. مثلاً این شاخهٔ پرطرفدار موسیقی پاپولار، موسیقی متال: فکر نمیکنم ملاک علاقهمندشدن آدمها به موسیقی متال زیبایی باشد. با این مقدار سروصدا و خشونت و استفادهٔ وحشیانه از سازها، به نظر نمیآید مسئله نوعی زیباییشناسی باشد. موسیقی رفت به سمت پرسروصدا شدن و ابراز خشم. صدای بعضی از آدمهایی که تجربهٔ موسیقی پاپولار ندارند — من مطمئنم اگر بعضی از موسیقیهای پرطرفدار دنیا را از دههٔ ۷۰ به بعد بشنوند — باورشان نمیشود؛ ممکن است فکر کنند شوخی است: آدمی که تا این حد صدای بدی دارد به عنوان خواننده انتخاب شده؛ آدمی که به هیچ ملاکی صدای زیبایی ندارد. فقط موسیقی متال نیست؛ خیلی از موسیقیها هستند که اصولاً صدای عجیب و غریب برای خواننده در نظر گرفته میشود.
همهٔ اینها در مقدمه بدان معناست که آدم کمی فکر کند چه اتفاقی در دنیا افتاده و چه چیزی در موسیقی از نظر روانی هست که آدمها به گوشدادن چنین موسیقیهایی گرایش پیدا میکنند و در آن فضا جذب میشوند و موسیقیدانها را به عنوان بت نگاه میکنند. این مقدمه را فقط گفتم که اگر کسی نمیدانست بداند موسیقی پاپولار فقط موسیقی نیست؛ یک فرهنگ خاص همراه با حواشی است که به هیچ وجه ربطی به هنر به نظر نمیرسد؛ کاملاً از وضعیت عادی خارج شده. اوجش جایی است که در دههٔ ۵۰ بتانگیز میشود و با همین پدیدهٔ راکاندرول به همهٔ دنیا هم بهراحتی تسری پیدا میکند. در سراسر دنیا این موسیقی پاپولار اکنون گوش داده میشود و مشتریهای اصلیاش همیشه جوانها هستند. اگر آدمهایی اکنون سنشان زیاده و موسیقی پاپولار گوش میدهند، معمولاً چنین است که هنوز دارند چیزی را گوش میدهند که در سن جوانیشان میشنیدند؛ مثلاً الویس پریسلی هنوز طرفداران خودش را دارد که احتمالاً اکنون به سن پنجاهشصت سالگی رسیدهاند و آن موقع که گوش میکردند در نوجوانی بودند.
بیایید کمی دربارهٔ فضای دههٔ ۵۰ صحبت کنیم — فضای دورهٔ بعد از جنگ. توجیه خاصی نمیبینم که چرا وقتی جنگ تمام میشود، بعد از جنگ انفجار جمعیت رخ میدهد؛ شاید تا حدی طبیعی باشد: آدمها وقتی به جنگ میروند، نزدیک مرگ میروند و بعد زنده میمانند، گویا شور و شوق زندگیِ دوباره دارند و یکدفعه تعداد خیلی زیادی بچه به دنیا میآید. در ایران هم این اتفاق افتاد؛ پیک انفجار جمعیت کشور ما مربوط به سالهای بعد از پایان جنگ ایران و عراق است.
در آمریکا انفجار جمعیت خیلی بزرگی بعد از پایان جنگ جهانی داریم و در اواسط دههٔ ۵۰ این بچههای متولدشده دیگر نوجواناند؛ جمعیت خیلی بزرگی است. این پدیده از نظر اجتماعی چنان واضح بوده که انواع و اقسام اسم برای این نسل آمریکا گذاشتهاند؛ مثلاً اسم خیلی متداول «بیبیبومرز» است — یعنی بچههای همان انفجار جمعیت. اینها همانهایی هستند که راکاندرول گوش میدادند. یک تحلیل خیلی ساده این است که ما به جایی رسیدهایم که بازار خیلی خوبی وجود داشت: نوجوانی که موسیقی تند را به طبیعت خودش دوست داشت و راکاندرول به او داده شد. یعنی مثلاً این پدیدهٔ راکاندرول از بالا هدایت شد؛ مطمئناً تهیهکنندهها این چیزها را میفهمیدند و هدایت میکردند. ولی هیچوقت نمیشود چنین چیزهای عجیب و غریبی را صرفاً به تبلیغ نسبت داد؛ زمینهای وجود دارد که تبلیغات خوب کار میکند و ما باید دنبال این باشیم که آن زمینه چیست. چیزی که دربارهٔ موسیقی پاپولار وجود دارد — و این کتاب از این نظر به نوعی از آن طرفداری میکند — این است که انواع و اقسام موسیقی پاپولار به مسئلهٔ گسست نسلها مربوط میشود؛ یعنی مسائل خیلی عمیق درون خانواده. دو فصل این کتاب به بررسی موسیقی پاپولار اختصاص دارد: یکی مقداری توضیحات کلی میدهد و بعد به سراغ خوانندهٔ فوقالعاده معروفی میرود و بهطور خاص بر او متمرکز میشود و استدلال میکند که این نوع موسیقی و شخصیتی که در آن میبینیم چه ویژگیهایی دارد که طرفدار پیدا میکند؛ و فصل بعدش کلاً به موسیقی بلوز و اریک کلپتون اختصاص دارد. این دو فصلِ کتاب فصلهای منسجمی نیستند که بشود در آنها نظریهپردازی خیلی عمومی کرد؛ و فکر میکنم علتش این است که موسیقی پاپولار شلوغتر از آن است که بگیرید یک نظریهٔ کلی مثل گسست نسلها و همهٔ انواع موسیقی را — اگر اصلاً قابل طبقهبندی باشد — بهراحتی به آن ربط بدهید. هیچ راهی نیست جز اینکه به صورت موردی خوانندههای خاص را بررسی کنیم و دربارهٔ کارهایشان صحبت کنیم.
این مسئلهٔ گسست نسلها چیست؟ بگذارید به همان نظریههای فرویدی برگردیم. ولی پیش از آن چیزی را که فراموش کردم بگویم: این کتاب اساساً وقتی حرف از روانکاوی میزند نظرش بیشتر به روانکاوی فرویدی است؛ ولی خودش میگوید — همان مشکلی که من همیشه در همین جلسات ابراز میکنم — نظریهپردازی خالص فرویدی بسیار ساده نیست؛ چون روانکاوی بعد از فروید در شاخههای مختلف ادامه پیدا کرده و خود کتاب در مقدمهاش میگوید تحلیلها به نوعی پسافرویدیاند: از آدمهایی که در روانکاوی بودند و خودشان را فرویدی میدانستند و نظریه ابراز کردند استفاده میکند. بنابراین انتظار نداشته باشید همهٔ چیزهایی که در این کتاب از لحاظ نظری میبینید صرفاً خالص فرویدی باشد؛ حتی ردپاهایی از لکان هم در این کتاب هست: بعضی اصطلاحاتی که به کار میبرد اصلاً در اصطلاحات فرویدی جا ندارند و بیشتر لکانیاند.
دربارهٔ مسئلهٔ گسست نسلی چه میگویند؟ میگویند پدیدهای در خانوادهٔ مدرن وجود دارد که در خانوادههای سنتی وجود نداشت و در دوران نوجوانی به نوعی التهابهایی میانجامد؛ و موسیقی پاپولار جای خالیای را در روان نوجوانها و جوانها پر میکند. برای همین است که چنین پدیدهای با این ویژگیهای خاص در دوران مدرن به وجود میآید. تحلیلشان این است که اگر پانصد سال در ما همین تکنولوژی تولید موسیقی بود، نوجوانها سراغ چنین موسیقیهایی نمیرفتند و چنین اتفاقهای عجیبی نمیافتاد. فضای روانیِ حاصل از نوع روابط خانوادگی مدرن باعث شده نوجوانها به این پدیده جذب شوند؛ گسستن از خانواده و جداافتادن از آن در دنیای مدرن زمینهساز این است که یکدفعه در زندگی نوجوانها جای خالیای وجود دارد که توسط موسیقی پر میشود. این موسیقی ارتباط پیدا میکند با چیزی که به آن فرایند تثبیت فردیت میگویند. انسانی در خانواده به دنیا میآید و در تمام دوران کودکی تا نوجوانی فرایندی وجود دارد که نوجوان به فردیت میرسد و از خانوادهاش جدا میشود؛ خواسته یا ناخواسته. از دیدگاه فرویدی ناخواسته است: برگردیم به بحثهای فرویدی عقدهٔ اودیپ. کودک نمیخواهد از اتحادی که با مادرش دارد خارج شود و به نوعی این ارتباط توسط شخص ثالثی — پدر — شکسته میشود؛ و تمام این انشعابهای مربوط به گسترش از خانواده و این حس جدایی به ارتباطی برمیگردد که کودک با مادرش دارد. و بعداً در خانواده انواع و اقسام ویژگیها ممکن است پیش بیاید. اینکه لزوماً نتیجهٔ جدایی از مادر، احساس خصمانهٔ پسرها نسبت به پدر میشود، اینگونه نیست؛ این کتاب توضیحات خوبی داده و میگوید این را خیلی جدی نگیرید: آموزش واقعی فروید چنین نیست که مسئله لزوماً حالت خصمانه پیدا کند. ممکن است در ابتدا حالت ضربهٔ روانی داشته باشد و پسری که دچار دوران اودیپی میشود به نوعی نسبت به پدرش احساس خصومت کند؛ ولی خیلی زود این ممکن است با رابطهٔ مهرآمیزی میان پسر و والد همجنسش — یا دختر و والد همجنسش — این دوران اودیپی به خیر و خوشی بگذرد؛ لزوماً چنین نیست. ولی از دیدگاه فرویدی همیشه نوعی رابطهٔ دوگانهٔ مهر و کین میان پسر و پدر باقی میماند: پدر کسی است که مسئول جدایی پسر از مادر شده، ولی در عین حال ممکن است کمکش کرده باشد به زندگی مردانهای خوب برسد و وارد جهان بزرگتر شود و زندگی جنسی خودش را ادامه دهد. اینها آن زمینههای فکریای است که از فروید دربارهٔ مسائل درون خانواده گرفتیم. حالا پدیدهٔ کاملاً تاریخیِ خانواده اینگونه است: فرزند استقلالش را در ابتدا با گذشتن از ضربهٔ روانی دوران اودیپی پشت سر میگذارد؛ بنابراین خصومتهایی در درونش نسبت به پدر احساس میکند. ممکن است این خصومتها به روابط مهرآمیز تبدیل شوند و ممکن است نشوند.
به هر حال تحلیل روانکاوانه معمولاً تأکید خیلی زیادی بر همین سالهای اول زندگی کودک و روابطش با پدر و مادر دارد؛ و اینکه ما در دوران مدرن به جایی رسیدهایم که نهاد خانواده روزبهروز متزلزلتر میشود و این جدایی در دوران نوجوانی با سرعت خیلی زیادی اتفاق میافتد؛ جدایی به معنای واقعی کلمه: دور شدن از خانواده و رسیدن به استقلال. روابط خانوادگی در قرن بیستم و دنیای مدرن اصلاً شباهت زیادی به روابط خانوادگی دوران قدیم ندارد؛ واقعاً جدایی به این معنای واقعی کلمه اتفاق میافتد. خیلیها هستند که از خانوادههایشان جدا میشوند و تا مدتهای زیادی اصلاً ارتباطی به آن صورت ندارند. مثلاً در آمریکا و کشورهای اروپایی میبینید نهاد خانواده و میزان علاقه به سرپرستی کودک خیلی کم شده است. در زندگی مدرن، دوران نوجوانی و حالت عصیانگری نوجوان نسبت به خانواده پدیدهای است که اصلاً در دوران قبل وجود نداشت. این نسل عصیانگر — همان نسل دههٔ ۵۰ — از دیدگاه فرویدی نتیجهٔ نوعی ساختار جدید خانواده است که پدید آمده و پدیدههای اودیپی شدت بیشتری پیدا کردهاند. بنابراین همهٔ آن چیزهایی که دربارهٔ اینکه چرا موسیقی پاپولار به پدیدهای خاص در قرن بیستم تبدیل شد، از دیدگاه روانکاوی بهطور عموم به این مسئله برمیگردد که نوجوان میخواهد وارد مرحلهٔ تثبیت فردیت خودش شود و از خانواده مستقل بشود؛ و ویژگیهای خاص موسیقی پاپولار به این برمیگردد که انواع و اقسام موسیقی پاپولار، انعکاسدهندهٔ انواع و اقسام روابط خانوادگیاند که ممکن است وجود داشته باشند: خصومت نسبت به پدر، نوستالژی نسبت به دوران پیشاادیپی — متوجه هستید؟ — ممکن است یک موسیقی، محتوای اصلی سبکش نوعی حس نوستالژیک نسبت به مادرِ ازدسترفته باشد؛ از دیدگاه روانکاوانه ویژگی واپسروی داشته باشد. این واژهٔ واپسروی یعنی اینکه برگردیم دوباره به آن چیزهای کودکی که باید پشت سر گذاشته میشد. همهٔ آدمها این امکان در روانشان هست که به دوران دهانی برگردند، به دوران لذتهایی که باید پشت سر گذاشته میشد؛ و چون همیشه اختلالهایی در رشد هست و جایی رشد بهطور کامل انجام نشده، همیشه این امکان واپسروی وجود دارد. پس موسیقی میتواند حالت واپسروی داشته باشد، ما را به دوران پیشاادیپی ببرد؛ میتواند بیان خصومت ادیپی نسبت به پدر باشد؛ میتواند بیان رابطهٔ طبیعیتری با پدر باشد — مثلاً اگر در خانواده روابط خصمانه نبوده و رابطهٔ پسر و پدر مهرآمیز بوده و الی آخر. تحلیلهای عموم موسیقی پاپولار از دیدگاه روانکاوی به مراحل رشد و رسیدن به فردیت و عبور از دوران ادیپ برمیگردند. به همین دلیل که نوجوانها هستند، این موسیقی چیزی را در وجودشان پر میکند؛ و نکتهٔ مهم این است که مشتریهای اصلی از دههٔ ۵۰ نوجوانها بودند و هنوز هم هستند: نوجوانها و جوانها، مثلاً بین پانزده تا بیستوپنج سال. در چنین دورانی این موسیقی بهشدت بهطور خاص مورد نیاز آدمهاست و اگر تا آخر عمرشان هم گوش دهند معمولاً همان موسیقی را دوباره گوش میدهند. متوجه هستید؟ نکتهٔ مهمی است: چنین نیست که آدمها مثلاً از شصتسالگی تازه به نوع خاصی از موسیقی علاقهمند شوند.
عموماً اتفاقی که میافتد این است که همان پدر و مادرها هنوز موسیقی دوران نوجوانی خودشان را گوش میدهند در حالی که بچهها نوع جدیدی از موسیقی را برای خودشان انتخاب کردهاند. این عبارتی است از داخل کتاب: از دیدگاه روانکاوی، موسیقی وسیلهای است برای تأمین ابزاری نمادین برای تحمل یا مهار اضطرابهای جدایی. همهٔ نوجوانها و جوانها نوعی دچار اضطرابهای جدایی هستند؛ اضطرابهایی که از دوران کودکی شروع شده و اکنون به طرز خیلی ملموسی نسبت به خانواده، این حالت جدایی و بهوجودآمدن فردیت را دارند؛ و موسیقی ابزاری است که میتواند این اضطرابها را به نوعی خنثی کند: با بیان اضطراب یا با آرامشدادن — مثل نوعی امید به بازگشت به دوران ماقبل ادیپ و الی آخر. اینها کلاً تحلیلهایی است که در چنین فضایی انجام میشود. عبارت دیگری از خود کتاب — با کمی کموزیاد — این است که تولیدکنندگان و مصرفکنندگان موسیقی پاپولار با تصاویر درونی والدین در گفتگو هستند: چه خوانندههایی که موسیقی تولید میکنند و چه آدمهایی که علاقهمند میشوند و گوش میدهند — و طبعاً هر کسی جذب آن خوانندهای میشود که احساسات مشابه خودش را دارد — همه به نوعی در گفتگو با والدین خودشان هستند؛ یا برای مادر یا برای پدر به نوعی احساساتشان را چنین بیان میکنند.
به عنوان یک فکت میگوید که این توجیه میکند چرا بهطور بسیار شایع محتوای ترانههای عاشقانهٔ موسیقی پاپولار به عشقِ ناکام مربوط میشود. اگر قبول کنم که این موسیقی به مسئلهٔ جدایی از مادر — از آن عشق اولیه که در همهٔ انسانها هست — ارتباط دارد و قرار است همهٔ عشقهایی که در طول زندگی پیش میآیند سایهوار گرفتهشده از آن عشق باشند، طبعاً چون آن عشق همیشه عشقِ ناکام است، حس عمومی این موسیقی هم عشقِ ناکام است. کمتر موسیقیهایی میشنوید که ترانههایشان به نوعی کامیابی در عشق بپردازد. این را به عنوان شاهدی میگیرد بر اینکه واقعاً این عشق، عشقِ متجرد است — مثلاً به انسانهای بههمدیگر نیست — و نوعی واپسروانه است: عشقی که در این موسیقی هست بیشتر به همان عشق دوران کودکی برمیگردد. خیلی چیزها در این کتاب هست؛ مثلاً دربارهٔ عشق شواهدی میآورد و سعی میکند بگوید اساساً در دوران نوجوانی روابط بین پسر و دختر — روابط عاشقانه — به نوعی به همان روابط کودک و مادر برمیگردد، از هر دو طرف. یکی از مثالهایش کاربرد وسیع واژهٔ بیبی برای خطاب قراردادن همدیگر است؛ و اینکه در این روابط عاشقانه ویژگیهایی مثل تملک و وابستگی و میل غلبه دارند و به نوعی بازسازی رابطهٔ مادرانه یا کودکانه در این چیزها قابل دیدن است. یا باز در تأیید ایدههای کلی که در همان فصل نخستِ موسیقی میگوید: پدیدهای وجود دارد که بعد از دورههای بیستسیساله یکدفعه موسیقیهایی که در دوران قبل برای نوجوانها جالب بودند احیا میشوند؛ این را مربوط میداند به اینکه وقتی نسلی میگذرد، گویا این آدمهایی که اکنون موسیقی تولید میکنند موسیقی موردعلاقهٔ پدر و مادرهایشان را مجدداً بازسازی میکنند؛ یعنی باز این تولید موسیقی ریشه در روابط خانوادگی دارد.
تمام تأکید این است که بکوشیم موسیقی پاپولار را به چیزهایی که درون خانواده میگذرد ربط بدهیم. بگذارید نخستین مثال. این مثال برای من جالب بود، هرچند مثال مستقلی نیست و دو آدم بررسی میشوند: یکی Bruce Springsteen و یکی Eric Clapton. Springsteen خوانندهٔ بسیار معروف آمریکایی است؛ همین حالا هم زنده است و کار میکند و تقریباً از دههٔ ۶۰ تا اکنون چهل سال کار موفق انجام داده و همیشه به نوعی مورد توجه بوده. در نظرسنجیای که سال ۲۰۰۰ انجام شد، یکی از ترانههای خیلی معروفش به عنوان رتبهٔ چهارم کل ترانههای راکموزیک رأی آورد؛ دستکم در موسیقی راک. ترانهٔ بسیار معروفی است به اسم Born to Run. و Eric Clapton هم که یکی از آدمهایی است که فکر میکنم در ایران خیلی شناختهشده است به دلیل اینکه نوازندهٔ گیتار و خواننده است. او هم دقیقاً از دههٔ ۶۰ تا اکنون کار کرده. مثلاً آن سریال لبهٔ تاریکی — نمیدانم دیدهاید یا نه — که در ایران خیلی طرفدار پیدا کرد و دوباره از تلویزیون پخش شد، موسیقی متنش از Eric Clapton است. کلاً اریک کلپتون موسیقی بیکلام تولید کرده است؛ در یک دورهای؛ هنوز هم چنین است. شما در بازار ایران بهراحتی نمیتوانستید به موسیقی پاپولاری دسترسی پیدا کنید که ترانه بخواند؛ غیرمجاز بود. ولی آدمهایی که موسیقی بیکلام تولید میکردند در ایران شناختهشدهتر بودند؛ به همین دلیل مثلاً اریک کلپتون از بیستسی سال پیش نوارهایش در بازار ایران بود و مردم ایران بیشتر اریک کلپتون را میشناسند. حتی من یک نماهنگ ایرانی دیدم — خیلی قدیمی، از نخستین نماهنگهایی که در ایران ساخته شده — که روی یکی از قطعات اریک کلپتون ساخته شده و محتوای آن نماهنگ ترک اعتیاد است. — بله؛ و بعد گویا فوتبالیست میشود و دوباره برمیگردد. — آفرین، بله.
اریک کلپتون شهرت بینالمللی دارد به عنوان نوازندهٔ گیتار — از بزرگترین نوازندگان گیتار تاریخ حساب میشود — ولی در عین حال به عنوان خواننده آدم خیلی موفقی بود. این دو آدم، آدمهای اصلیای هستند که در این کتاب بررسی میشوند. ولی قبل از ورود به بحث، صحبت مختصری دربارهٔ الویس پریسلی داریم؛ شخصاً از این حرفها لذت بردم و میخواهم بدون اتلاف وقت دربارهاش صحبت کنم. میگوید الویس پریسلی پدیدهٔ پاپولار بینهایت مهمی است که جریانساز بوده و فکر میکند بررسیاش ارزش دارد. نکتهای که دربارهٔ الویس پریسلی وجود دارد این است که توضیحاتی دربارهٔ روابط خانوادگیاش میدهد؛ و نکتهٔ جالب این است که الویس پریسلی شخصیتی کاملاً ساختگی است و این را حالا همه میدانند: الویس پریسلی آن آدمی نبود که نشان میداد هست. مثلاً اگر از او میپرسیدند — پسر خجالتیای بود و کلاً ویژگیهای پسری را داشت که خیلی به مادرش وابسته بود؛ شخصیتش چنین بود — ولی قرار شد، مثل اینکه حالا همهٔ خوانندهها چنیناند ولی آن موقع این پدیده وجود نداشت، گویا روی صحنه شخصیت دیگری را بازی کند: مثلاً از نظر جنسی حالت تهاجمی به خودش بگیرد؛ هم در ترانهای که میخواند و هم در رفتارش با دخترهایی که اطراف صحنه هستند. تهاجمی به معنای خیلی چیز دههٔ پنجاهیاش: ابراز مسائل جنسی در ترانههایش حالت صریحتری پیدا کرد؛ دیگر فقط عشق رمانتیک نبود؛ مثلاً از چیزهای خیلی صریحی استفاده میکرد مثل تمایل به بوسیدن.
قبلاً در ترانههای عاشقانه چنین چیزهایی گفته نمیشد. ولی الویس پریسلی چنین ویژگیهایی داشت؛ رفتارش، نگاهش، همهچیزش ساختگی بود و مردی قدرتمند با نیروی مردانگی خیلی زیاد را منعکس میکرد، در حالی که در زندگی واقعیاش اصلاً چنین نبود. شهرت الویس پریسلی لقب «کینگ» است — هنوز هم به عنوان کینگ میشناسندش — سلطان موسیقی. تحلیل بسیار جالبی در این کتاب هست: آن چیزی که ما از الویس پریسلی میشناسیم، آن شمایلی که به عنوان الویس پریسلی مطرح است، واقعی نیست؛ در واقع همهٔ آن چیزهایی است که مادر الویس پریسلی میخواست پسرش چنین باشد. الویس پریسلی را مادرش تولید کرده است: مادری که با پدرش مثلاً بر سر این موضوع رابطهٔ خوبی نداشته و با شوهر خودش هم همینطور؛ گویا نتوانسته مردی را در زندگی خودش بهطور واقعی با او ارتباط خوبی داشته باشد. و این فقط مربوط به مادر الویس پریسلی نمیشود؛ این یک خواست مادرانهٔ بینالمللی است: آن چیزی که از یک مرد بهطور ایدهآل میتوان انتظار داشت، بهطور تخیلی و آرزو در ذهن مادر بوده و الویس پریسلی به این شکل تخیلی — که اصلاً ممکن است در یک آدم واقعی وجود نداشته باشد — پدید آمد. ببینید: الویس پریسلی به یک معنا پسری خوشگل و مهربان و خیلی قدرتمند است و مثلاً از نظر جنسی هم حالت مردانه دارد و الی آخر؛ مجموعهای از ویژگیها در آن بتِ Elvis Presley هست که شاید نتوان همهاش را در یک آدم بهطور همزمان جمع کرد. اینها در Elvis Presley از دیدگاه این کتاب جمع شد به این خاطر که گویا Elvis Presley بازتاب آرزوهای مادرش بود: مردی با چنین ویژگیهایی، مثل موجودی خیالی. به همین دلیل — چون Elvis Presley نتیجهٔ آرزوهای ناخودآگاه یک زن بود — همهٔ زنها و دخترهای آن دوره هم عاشقش شدند؛ چون چیزی را بازتاب میدهد که گویا بهطور ایدهآل زنهای آن دوره حداقل به آن نیاز داشتند. متوجه هستید؟ آنچه اینجا توجیه میشود این است که چرا Elvis Presley به بت تبدیل شد و چرا اکنون میدانیم Elvis Presley آن چیزی نبود که نمایش داده میشد و اینکه چطور آن تصویر خیالی پدید آمد. آیا واقعاً تهیهکنندههای موزیک نشستند برایش سناریویی نوشتند که چنین رفتار کن، یا بهطور طبیعی این اتفاق افتاد؟ Elvis Presley گویا بازتاب همان چیزی شد که در خیال مادرش بود. و این — به نظر من، با توجه به اینکه پیش از خواندن این کتاب به اندازهٔ کافی دربارهٔ زندگی خصوصی Elvis Presley اطلاعات داشتم — تحلیلی است خیلی نزدیک به واقعیت: این ارتباط خاص Elvis Presley با مادرش و اینکه آن چیزی که ما به عنوان Elvis میشناسیم — آن سلطانِ سلطانها — را مادرش خلق کرده، نه اینکه ریشه در واقعیت داشته باشد. این یک تحلیل است بر اینکه چگونه میشود ستارهای از موسیقی پاپولار را بر اساس روابط خانوادگیاش تحلیل کرد: رابطهاش را با پدر و مادرش، روابطش را در دوران کودکیاش پیدا کنید، چارچوبهای اصلی زندگیاش را بشناسید و بعد توجیه کنید که این موسیقی چرا اینقدر تأثیر میگذارد یا چرا متن ترانهها چنین است و الی آخر.
مورد دوم که بررسی شده Springsteen است. به عنوان مقدمه بگویم آن چیزی که در Springsteen خیلی بارز است شخصیت خاص مردانهٔ اوست، برخلاف عموم ستارههای راک. اصلاً از نظر تاریخی موسیقی پاپولار جزو عواملی بوده که مرزهای جنسیت را محو کرده است. خود این ستارههای راک نخستین آدمهایی بودند که شهرت بینالمللی داشتند و رفتارهایشان متعارف نبود؛ مثلاً شیوع همجنسگرایی در مردهایی که خوانندهٔ راک هستند. خیلی از بزرگترین ستارههای موسیقی پاپولار همجنسگرا بودند و هستند. و همجنسگرایی پدیدهٔ مدرنی نیست؛ ولی اینکه بتِ همجنسگرا وجود داشته باشد پدیدهٔ مدرنی است و اینکه نهایتاً فرهنگ جا بیفتد که پس این چیز بدی نیست: از چیزی پنهانی — تا دههٔ ۵۰ بهوضوح اگر همجنسگرایی وجود داشت چیز پنهانی و قبیحی بود — به بعد از قرن بیستویکم دیگر چنین نیست؛ واقعاً دیگر چنین نیست. در غرب میبینید که علناً این را ترویج میکنند. من نمیدانم آدمهای موسیقی پاپولار را میشناسید یا نه؛ احتیاجی نیست خیلی روی این تأکید کنم که از بزرگترین ستارههای موسیقی راک چنین گرایشهایی در آنها بوده و هست. کمی مرددم که چقدر با این آدمها آشنا هستید که بخواهم اسم ببرم؛ اگر بعضیشان را نمیدانید، ببینید؛ ولی یکی از معروفترینشان مثلاً David Bowie است که حتی لباس زنانه میپوشید — فکر میکنم در دههٔ ۷۰ — و شایعهای هست که میخواهد تغییر جنسیت بدهد؛ مخصوصاً مثال خوبی است برای نشاندادن محو شدن مرزهای جنسیت. یا خوانندههایی مثل التون جان — اسمش را باید شنیده باشید — التون جان، جورج مایکل، فردی مرکوری خوانندهٔ گروه کوئین، یا مایکل جکسون: معروفترینها همینها هستند و همهشان یا گرایشهای همجنسگرایانه دارند یا به نوعی انحرافات جنسی و به هیچ وجه هم پنهان نمیکنند. اینکه چنین آدمهایی در این سطح وجود دارند که گرایشهای انحرافی دارند و در اظهارات خودشان و در برنامههایی که اجرا میکنند با صراحت عناصری هست که این همجنسگرایی را نشان میدهد. در زنها مثلاً مدونا که گرایشهای همجنسگرایانه دارد و هیچ ابایی هم از ابراز آن ندارد. اینها واقعاً بزرگترینها هستند اگر آشنایی داشته باشید؛ من فقط از لحاظ شهرت و محبوبیت بین مردم همینطور تصادفی گفتم.
و اسپرینگستین ویژگیاش این است که از این نظر بهشدت آدم نرمالی است و موسیقیاش هم بهشدت موسیقی مردانه است از دید مرد؛ همهٔ ویژگیهای سنتی که یک مرد باید داشته باشد را دارد. تحلیل این کتاب بیشتر متمرکز بر همین ویژگی موسیقی اسپرینگستین است، به عنوان آدمی که اخلاقگراست و دیدگاههای اجتماعی دارد. ببینید، اینها همه نوعی نرمالبودن است؛ در فضای موسیقی پاپولار این آدم — نمیخواهم بگویم تنهاست ولی — به دلیل همین ویژگیها انگشتنماست. یعنی همهٔ ترانههای عاشقانهاش ترانههایی مثل ترانههای قدیمی است: عرضِ قسمِ یک مرد نسبت به یک زن. و ما از میان آدمهای خیلی مدرنی که نسل شما موسیقیشان را گوش میدهد — موسیقی رپ، امینم — ترانههای خیلی صریحی دارد؛ همجنسگرایانه دارد؛ معروفترین ترانههایش نوعی همین ویژگی را دارد.
و کلاً واقعیت این است که بعضی از این آدمها همجنسگرا نیستند ولی با تظاهر میخواهند شهرت کسب کنند؛ یعنی چنین نیست که اکنون همجنسگرایی طبیعی شده باشد. نامتعارف بودن شهرتآور است: اگر کسی مثل اسپرینگستین بیاید خیلی بهصراحت احساسات متعارف از خودش بروز بدهد، خیلی به نظر نمیآید باعث شهرت و محبوبیتش شود؛ ولی اگر آدمی به شیوهای عجیب و غریب نوع روابط جدیدی را تبلیغ کند ممکن است باعث شهرتش شود. بنابراین بعضی از این آدمها مطمئناً شاید تمایلات واقعی نداشته باشند ولی برای معروفشدن چنین ابراز تمایلی میکنند. بحث این کتاب دربارهٔ اسپرینگستین باز مربوط به وضعیت خانوادگی اوست؛ و اینکه اسپرینگستین از نظر این نویسنده نمونهٔ تولیدکنندهٔ موسیقی پاپولاری است که مرحلهٔ ادیپ را نسبتاً خوب پشت سر گذاشته و رابطهٔ مهرآمیزی با پدرش داشته است. اینها فکتهای واقعی خانوادهٔ اسپرینگستیناند؛ نه حکمی دربارهٔ آدمهایی که اینچنیناند و این موسیقی را میپسندند. کلاً ببینید تحلیلها چنین روندی دارد: نوعی موسیقی و آدمی را انتخاب میکنم، بررسی میکنم، میبینم این نوع موسیقی و این آدم چه احساساتی را بیان میکند و چه منشأهای خانوادگیای دارد؛ بعد میتوانم حتی این را به عنوان یک تئوری بیازمایم که آدمهایی هم که این آدم را دوست دارند چنین ویژگیهایی در زندگی خودشان داشته باشند؛ نوعی همدلی با آن خواننده در وجودشان وجود دارد. اینکه فعالیتهای مردانهٔ اسپرینگستین — هیکل کاملاً ورزشکاری، نوع حرکات قدرتمندانهای که دوست دارد انجام دهد، شیوهٔ خاص نوازندگیاش، حرکاتش نسبت به مردم، دیدگاههای سیاسی خیلی صریحش: آدم چپی است، طرفدار کارگر است، از کمک مالی به اعتصابهای کارگری گرفته تا کنسرت مجانی گذاشتن در دنیا به طرفداری از اقشار محروم و آفریقا و الی آخر — یعنی زندگی اسپرینگستین زندگیِ نه خیلی سیاسی ولی با جهتگیریهای شدیداً اخلاقی است و در تمام کارهای اخلاقی برای محرومها به نوعی دخالت میکند و از خودش مایه میگذارد. یکی از آدمهایی است که اصلاً به کنسرتهای مجانی برای کارگرها شهرت دارد؛ در استادیومی چند صد هزار نفری برنامه اجرا میکند بدون اینکه پول بلیط بگیرد و زندگیاش صرفاً پولدرآوردن از طریق موسیقی نیست. آدمهایی هم که اسپرینگستین را دوست دارند — طبیعی است. این شخصیت واقعی است؛ اسپرینگستین ادا درنمیآورد. این کتاب تحلیل میکند که زندگی خانوادگی اسپرینگستین نتیجهاش را در تعداد زیادی از ترانههایش مثال میآورد که در آنها به نوع رابطهٔ کاملاً مثبت و مهرآمیز نسبت به پدر — یا چیزهایی که بهطور نمادین میتوانند جایگزین پدر شوند — اشاره دارد. فقط بحثی هست که دقیقاً در این کتاب هست و آن اینکه چرا ترانههای اسپرینگستین دربارهٔ پدر یا چیزهای پدرگونه همیشه همراه با مقداری احساس گناه و دریغآمیز است؛ گویا خیلی وقتها وقتی ترانه اجرا میشود، پدری که برایش این ترانه خوانده میشود مرده یا دیر شده برای ایجاد ارتباط. اینها کاملاً به روابط خاص میان اسپرینگستین و پدرش مربوط است. ببینید چگونه این تئوری را جا میاندازد — همان عبارتی که نقل کردم: تولیدکننده و مصرفکنندهٔ موسیقی پاپولار با والدین خودشان گفتگو میکنند. اسپرینگستین را به عنوان شخصیتی کاملاً خاص با شهرت بسیار زیاد — و اینکه ترانههایش از مهمترین ترانههای قرن بیستم شناخته شده و آدم خیلی قابلاعتنایی است — به عنوان ستارهٔ راک بررسی میکند؛ منتها ستارهٔ راکی که به نوعی غیرمتعارف است در جمع آدمهایی که هستند.
اکثر ستارههای راک بیشتر ابرازکنندهٔ حالتهای خصمانه نسبت به پدر یا حالتهای بازگشت به دوران پیشاادیپیاند؛ یعنی بیمارگونهترند. به نظر میآید اسپرینگستین نمایندهٔ آن دستهای است که دوران خانوادگی نسبتاً متعارفی گذرانده و ارتباطش با پدرش متعارف بوده و الی آخر. اشارهای دارد به شخصیت معروفی در گروه اسپرینگستین: نوازندهٔ سیاهپوستِ ساکسیفونی که جثهٔ خیلی بزرگی دارد؛ و جملههایی از کلام اسپرینگستین هنگام اجرا خطاب به این آدم نقل میکند: گویا این آدم با این جثهٔ بسیار بزرگش همان چیز است — مثل سایهای از پدر که در خود این گروه هم حتی وجود دارد — و نوع رابطهٔ اسپرینگستین با این آدم هم چنان است که خطابش میکند مرد بزرگ؛ خطابهایی که حالت پدرگونه دارد.
بررسی دوم — که از جاهایی جالبتر و کلیتر است — دربارهٔ اریک کلپتون و موسیقی بلوز است. سعی میکند نخست از خود اریک کلپتون و زندگیاش شروع کند و نشان بدهد چرا موسیقی اریک کلپتون چنین است و بعد بهطور کلی نشان بدهد که علاقهٔ اریک کلپتون به موسیقی بلوز به این دلیل است که این موسیقی اصلاً چنین آدمها و چنین احساساتی را به نوعی به سوی خود جذب میکند. زندگی اریک کلپتون — همانطور که در خود این کتاب هم جزئیات زیادی دربارهاش نیست — زندگی اندوهباری است: واقعاً فرزندی که پدر و مادرش رهایش کردند؛ پدر اصلاً جدا شد و سپردنش به دیگری؛ پدر رفت دنبال کار خودش، مادرش به آلمان رفت و ازدواج کرد؛ اصلاً پدر و مادری ندیده است. روانکاو به ما خیلی بدیهی میگوید که چنین آدمی اصلاً اختلالهای اساسی دارد: اصلاً رابطه با مادر شکل نگرفته است. بنابراین دو جور عکسالعمل در چنین آدمهایی میتواند پیش بیاید: یکی خصومت کلی نسبت به زنها و نسبت به جهان، به دلیل آن مادری که از او دریغ شده؛ و در کنار این، همزمان آن دو ویژگی ممکن است داشته باشد: نوعی آرمانیکردنِ وجود زن. گویا وقتی مادر واقعی ندیدهاید، میتوانید مادرِ تخیلی بینهایت آرمانی برای خودتان بسازید و در زنها دنبال موجوداتی از این قبیل بگردید که اصلاً ممکن است وجود نداشته باشند. همینطور اگر چشمهایمان را ببندیم و به ما بگویند کودکی چنین زندگی خانوادگیای داشته — اصلاً زندگی خانوادگی نداشته — روانکاو به ما میگوید منتظر چنین ویژگیهایی باشید؛ باید این آدم دچار چنین اختلالهایی باشد. سعی میکند نشان بدهد در خیلی از دورههای زندگیاش، کارهایی که اریک کلپتون کرده و موسیقیاش به نوعی به همین ریشهٔ خانوادگیاش برمیگردد. مثلاً در دورهای از زندگیاش بهشدت معتاد مشروبات الکلی بوده و معتاد مواد مخدر و بعداً همه را ترک کرده است. و نکتهٔ اساسی زندگی اریک کلپتون — آنگونه که این نویسنده بر آن انگشت میگذارد — این است که با وجود رنج و اندوه زیادی که در زندگیاش هست، تحمل فوقالعاده خوبی کرده است: هنوز زنده است و هنوز کار میکند؛ توانسته زندگی خیلی سختی را پشت سر بگذارد و به همین دلیل موسیقی اریک کلپتون برای آدمهایی که دچار اندوه شدید از این قبیلاند — نه لزوماً با همین ریشهٔ خانوادگی — میتواند خیلی مفید باشد؛ یعنی این آدم نمونهٔ آدمی است که توانسته مقاومت کند، خودکشی نکرده، اگر به قهقرایی کشیده شده و اصلاً معتاد شده، با تلاش خیلی زیاد ظرف بیستوچهار سال ترک کرده و اکنون آدم سالمی است که زندگی میکند.
از انواع و اقسام بلاهایی که سرش آمده یکی از ماجراهای معروف زندگی اریک کلپتون این بود که در سال ۹۰ پسر کوچکش از پنجرهٔ آپارتمانی که در آن زندگی میکرد پرت شد و مرد. کلاً زندگی مصیبتباری داشته؛ یعنی هر وقت زندگیاش کمی خوب میشده و سر و سامان میگرفته، اتفاقهای عجیب و وحشتناکی افتاده است. ترانهٔ فوقالعاده زیبایی دارد — در این کتاب هم به آن اشاره میشود — که برای مرگ پسرش ساخته و اجرا کرده است. کلاً آدم غمگینی است ولی با این غم به نوعی کنار آمده است؛ بنابراین از دیدگاه این نویسنده نمونهٔ موسیقیای است که میتواند از نظر روانی تأثیر مثبتی بر آدمهایی بگذارد که چنین مشکلاتی دارند. اینکه در تمام موسیقیهای اریک کلپتون به نظر میآید نوعی خشم فروخورده وجود دارد، حتی در ترانههای عاشقانه — نحوهٔ نوازندگیاش کمی خشمگین است در حالی که به نظر میآید در اجرای ترانههای عاشقانه نباید چنین ویژگیای در موسیقی باشد — اینها را کلاً نقد میکند.
و بگذارید به نکتهٔ اصلی برسم: اینکه اصلاً موسیقی بلوز چه است. به بعضی از مصاحبههای خود اریک کلپتون اشاره میکند؛ به واژههایی که در مورد موسیقی بلوز و در مورد گیتار به کار میبرد. مثلاً در مورد گیتار میگوید «آن طنین زنانهٔ گیتار»؛ یا در مورد موسیقی بلوز بهطور کلی از زیبایی موسیقی بلوز به طرز خاصی صحبت میکند. این نویسنده اینها را نشانه میگیرد که موسیقی بلوز و نواختن گیتار در زندگی اریک کلپتون دارد جای آن مادر آرمانی را پر میکند؛ یعنی ارتباطی کاملاً طبیعی نیست. دربارهٔ موسیقی بلوز هم اشارههای خیلی خوبی به زندگی هنری کلپتون دارد: برای کلپتون موسیقی بلوز حتی حالت تقدس پیدا کرده است؛ همانگونه قداستی که میتوان نسبت به مادر قائل شد. مثلاً یکی از ویژگیهای کلپتون — جدا از اینکه بخواهید تحلیل روانکاوانه کنید — این است که در تمام طول دوران کاری و هنریاش گروههای موسیقیای را که با آنها کار میکرد عوض کرده است. در مصاحبههایش دربارهٔ اینکه چرا از گروه اول جدا شد — که اینها نوعی موسیقی بلوزِ زیادی بازاری تولید میکردند — بعد به گروه دیگری رفته، آنها هم کمی چنین بودهاند: اصلاً بلوز در ذهن کلپتون آرمانی مقدس است که باید زیبایی و قداست و اصالتش حفظ شود. و اینکه در اوج موفقیتهای تجاریاش با گروههایی قطع رابطه کرده به این دلیل که احساس میکرده اینها موسیقی بلوز را آنگونه که باید اجرا نمیکنند؛ و مدام به آدمهای جدید و گروههای جدید گرایش پیدا کرده و تا اکنون هم این روند ادامه دارد که مستقل کار میکند. این ارتباط خاص با موسیقی را نویسنده همه را به این ربط میدهد که آن جای خالی مادر — چیزی که در زندگیاش نیست — توسط این موسیقی دارد پر میشود. و بهشدت سعی میکند به این نظر کلی برسد که نه فقط اریک کلپتون، خود موسیقی بلوز اصولاً نوعی موسیقی است که به دلیل همان نوستالژی و غم غربتی که دارد، ویژگیهای پیشاادیپی دارد.
یعنی آدمها را به نوعی تسکین میدهد به این دلیل که گویا آن چیز ازدسترفته — به تعبیر لکان، ابژهٔ ازدسترفته — با این موسیقی به نوعی دوباره قابلدستیابی میشود؛ دستکم این امید را به دستآوردن چیز ازدسترفته برای شما ایجاد میکند. کلاً این قسمتِ اریک کلپتونِ کتاب به نظرم جالب است؛ اطلاعاتی که دربارهٔ خود اریک کلپتون میدهد و بحث دربارهٔ بعضی از ترانههایش. چیزی که به عنوان فکت میآورد این است که بهطور کاملاً غیرعادی تعداد زنهایی که در موسیقی بلوز فعالیت میکنند کم است؛ بلوز بهشدت موسیقی مردانه است و با تحلیلی که در مورد کلپتون و موسیقی بلوز میکند کاملاً سازگار است: اگر بلوز نقش بازگشت به دوران پیشاادیپی و بهدستآوردن مادر را دارد، بلوز گویا جایگزین زن آرمانی میشود در زندگی هنرمند و خواننده و شنوندهای که گوش میدهد؛ بنابراین طبیعی است که موسیقی به نوعی در انحصار مردها باشد. و تحلیل نهاییش — که خیلی کم بر آن تأکید کرده ولی در پاراگراف آخر فصلش هست — این است که این مفهوم جدایی و میل به بازگشت به دوران پیشاادیپی را اصلاً جزو ویژگیهای تمدن مدرن میداند، به دلیل اختلالهایی که در خانوادهها وجود دارد؛ و بلوز را در نام اریک کلپتون و طرفداران اریک کلپتون — و برای همهٔ آدمهایی که این موسیقی را گوش میدهند — نوعی تسکیندهندهٔ آن غم دوری از دوران کودکی میداند. من دربارهٔ هر دو فصل موسیقیِ کتاب صحبت کردم؛ اکنون میخواهم اشارهای به اتومبیل کنم و شاید اشارهٔ کوتاهی به فصل نسبتاً بزرگی که دربارهٔ فوتبال وجود دارد.
هدفم از این جلسه این است که چیزهایی از این کتاب بگویم که فضای نقدهایی را ببینید که دربارهٔ فرهنگ عامه میکنند و شاید علاقهمند شوید کتاب را بهطور کامل بخوانید. فکر میکنم کتاب از این نظر در شرایط حاضر که بحث ماست خوب است چون گرایش عمدهٔ خیلی زیادی به تحلیل فرویدی دارد. پرسشی هم دربارهٔ نگاه کتاب — از جانب اثر یا مخاطب — مطرح شد؛ بگذارید این روشن شود: نقد روانکاوانه در هر زمینهٔ هنری بهشدت تأکیدش بر رابطهٔ اثر هنری با خالق است در درجهٔ اول، و در درجهٔ دوم اینکه اثر هنری چگونه بر مخاطب تأثیر میگذارد؛ همانطور که در این حرفها دربارهٔ موسیقی پاپ میبینید، معمولاً اینها به هم خیلی ربط دارند: طرفداران Springsteen آدمهایی هستند که زندگی شبیه Springsteen و احساسات شبیه او دارند و بنابراین آن نوع خواندن را ترجیح میدهند؛ کسی که بلوز گوش میدهد حتماً اندوهی دارد که موسیقی بلوز را گوش میدهد. از نظر تاریخی در جنوب ایران موسیقیای به نام زار داریم که در اطراف بوشهر جلساتش برگزار میشود و از آفریقا وارد ایران شده است: آن غلامهایی که میآمدند موسیقی را اجرا میکردند؛ اکنون در فرهنگ جنوب، موسیقیای که وقتی کسی جنزده میشود — حالتهایی که به آن جنزدگی میگویند — و نغمهها و حالتهای افسردگی عجیب و غریبی که بیدلیل است، موسیقی زار را اجرا میکنند و حرکاتی انجام میشود که کاملاً سنتی است و معتقدند که تأثیر میگذارد و آن افسردگی برطرف میشود. موسیقی بلوز بهطور سنتی چنین موسیقیای است — اصلاً «بلوز» به معنای غم در زبان انگلیسی است؛ موسیقی بلوز موسیقی همسان با غم است. چرا آدمی موسیقی بلوز تولید میکند و از تولیدش خوشش میآید؟ این اصلاً ربطی به فرهنگ ندارد؛ آدمی عامی میگوید چیزی به اسم بلوز میتواند به او جهت بدهد. موسیقی بهشدت با احساسات ما درگیر است؛ ما با فکر خودمان موسیقی گوش نمیدهیم. کسی که از موسیقی متال خوشش میآید از نظر روانی در شرایطی است که آن موسیقی به او لذتی میدهد. میگویند یک آدم مثلاً همهٔ انواع موسیقی را — در یک دورهٔ خاص از زندگی، در شرایط روانی خاص — ممکن است گوش دهد؛ ولی معمولاً — فکر میکنم، بر اساس آنچه دیدهام — یک خوانندهٔ موردعلاقه و گروه موردعلاقه برای مدتی پیدا میشود که با وضعیت درونی آن آدم سازگارتر است. آدمها چنین نیستند که صبح بلوز گوش دهند و بعد یکدفعه رپ؛ آدمهایی که من میشناسم خوانندهٔ موردعلاقه و موسیقی موردعلاقه دارند؛ چنین نیست که از همهٔ سبکها در اوقات مختلف گوش دهند. اصلاً ممکن نیست آدمی متال گوش بدهد ولی مثلاً نوع تلفیقشدهاش را گوش دهد. البته اکنون در ایران دورهٔ اکتشاف است: سالهای سال دسترسی به موسیقی نداشتیم؛ آدمهای سالمندی میشناسم که تازه با آدمهای جدید و موسیقیهای جدید آشنا میشوند. ممکن است وضعیت خاصی اکنون وجود داشته باشد که آدمها خیلی متنوع گوش دهند چون تازه از طریق اینترنت دسترسی پیدا کردهاند و بازار پر است از موسیقیهای انواع مختلف که قبلاً دسترسی به آنها نبود. یک موقعی در ایران همه Pink Floyd گوش میدادند — نه اینکه از Pink Floyd چیزی دیگر نبود؛ نمیدانم چطور شده بود که Pink Floyd در ایران شهرت پیدا کرده بود و آلبومهایش بود — و گروههایی که در جهان معادل Pink Floyd بودند و حتی از آن جلوتر بودند، شهرت بیشتری داشتند؛ مثلاً Led Zeppelin: اصلاً در ایران اسمش را نمیبردند، کسی اسمش را نشنیده بود ولی Pink Floyd موردعلاقهٔ همه بود. ما دورهای را که فضای موسیقی ایران خیلی بسته بود پشت سر گذاشتیم؛ ممکن است اکنون ولعی باشد که آدمها از رپ تا راکاندرول هر چیزی که گیرشان میآید گوش دهند. ولی به هر حال آدمها بر اساس احساسات درونی خودشان نوعی موسیقی را ترجیح میدهند و آن موسیقیدانهایی که میسازند معمولاً احساس خودشان را بیان میکنند: آدمی که متال میخواند روحیهاش چنان است که سراغ بلوز خواندن نمیرود یا مثلاً کانتری؛ کانتری اصلاً محال است بخواند. حتماً باید داد بزند؛ حتماً باید کمی شلوغکاری دربیاورد. معمولاً ترانههای متال خودشان سیاسیاند: ابراز خشم و ابراز نارضایتی از اوضاع جهان در متال وجود دارد. موسیقی عاشقانه نمیشود متال.
در موسیقی متال نمیشود ترانهٔ رمانتیک خواند: آدمی که متال میخواند و آدمی که گوش میدهد رمانتیک نیست؛ احساس رمانتیک ندارد؛ اگر رمانتیک باشد میرود نوع دیگری از موسیقی گوش میدهد. یا مثلاً موسیقیهای مذهبی داریم از سراسر جهان که واقعاً احساسات مذهبی را بیان میکنند؛ و موسیقی سنتی ما خیلی مایهٔ مذهبی دارد، بهشدت: بعضی از این انواع آوازهایی که داریم عمیقاً احساسات مذهبی در آنهاست. در همهجای دنیا هم چنین موسیقیهایی وجود دارد. در موسیقی پاپولار یکی از شاخههایش — که آن هم ریشهاش در فرهنگ سیاهپوستهاست — گاسپل است: از کلیساهای سیاهپوستها آمده، از همخوانیهای کلیسایی سیاهپوستها. و بعداً از درون موسیقی گاسپل این سبک سول بیرون آمده که عاشقانه است. واقعاً آدمی که متال گوش میدهد نمیتواند گاسپل گوش بدهد؛ اگر صبح کمی متال گوش دهید و بلافاصله بعدش سول گوش دهید ترک میخورید؛ اختلاف زیادی میان این دو موسیقی است. قطعاً هنرمند چیزی را تولید میکند که با احساسات خودش هماهنگ است و آدمها هم بهطور طبیعی چیزی را گوش میدهند که با احساسشان هماهنگ است، مگر اینکه حالت اکتشاف داشته باشند؛ میخواهند ببینند این موسیقی چیست. ممکن است آدمی محقق باشد و دربارهٔ موسیقی تحقیق کند؛ من خودم خیلی چنین موسیقیهایی گوش کردم، همهجور موسیقی، برای اینکه ببینم چهجوری است — چند نمونه گوش کردم برای هر سبک خاص. ولی واقعاً چنین نیست که بگویید برو متال گوش بده و بروم؛ هرگز؛ هرچند از اوضاع جهان خشمگین باشم، حاضر نیستم چنین موسیقیای گوش بدهم. حالا بگذریم. به هر حال نقد روانکاوانه فرضش این است که اثر هنری توسط خالقی خلق میشود که با ویژگیهای روانی خالق ارتباط تنگاتنگ دارد و تأثیری هم که منتقل میکند همان تأثیراتی است که تا حدودی در خود آن آدم وجود داشته؛ بنابراین آدمهایی طرفدارش میشوند که به نوعی ویژگیهای مشابه دارند. اساس حرف این کتاب این است که موسیقی پاپولار رابطهٔ شدیدی با والدین دارد و مربوط به مسئلهٔ جدایی از والدین است؛ موضوع اصلی همین است. برای همین در دورهٔ نوجوانی و جوانی احساسات خاصی نسبت به این موسیقی وجود دارد؛ و همان حرفی که میزند که چه تولیدکننده و چه مصرفکننده به نوعی دیالوگی با والدین خودشان برقرار میکنند: اگر مثلاً استینگ رابطهٔ مثبتی با پدرش دارد و سختیهای خاصی در زندگی پیدا کرده، در موسیقیاش هم همان را بیان میکند؛ همان احساسات مردانهٔ نرمال؛ و قطعاً آدمهایی که گوش میدهند هم هماهنگ با او هستند. — یعنی هرکس موسیقی تولید میکند خودش را تولید میکند؟ — موسیقی از هر هنری بیشتر بیان احساسات است: در فیلم واقعاً تفکر بیشتری هست، در داستاننویسی، در تئاتر؛ ولی موسیقی بینهایت ناخودآگاه تولید میشود. الهامهای موسیقیایی واقعاً وجود دارند؛ آدمهای مهم بهشدت در حالت الهام هستند — الهامی که شاید بهطور طبیعی باشد یا تحت تأثیر نقش مواد مخدر. به هر حال در حالت خودآگاهانه موسیقی تولید نمیکنند و آدمهایی هم که گوش میدهند خودآگاهانه خوششان نمیآید؛ همینطوری خوششان میآید. در این باره بگویم که این دوستان که میگویند خودشان را — یعنی تقدیری از خودشان و خودِ آرمانیشان — دارند تولید میکنند؛ بیشتر خودِ آرمانیشان را دارند تولید میکنند، نه خود واقعیشان. این حرف دربارهٔ موسیقی متال فوقالعاده دقیق است؛ صددرصد. مکانیسمهای تولید روانی چنان نیست که من همان چیزی را تولید کنم که هست؛ این حرف درست نیست: من واقعیت وجود خودم و آرزوهای خودم را معمولاً به خیالپردازی تبدیل میکنم. بنابراین در داستاننویسی، در تولید فیلم و حتی موسیقی — ترانهای که میگویم — اکثر آدمهایی که ترانههای عاشقانه میگویند ممکن است هیچ تجربهٔ عاشقانهای نداشته باشند؛ کلاً ممکن است هیچ تجربهٔ خوب عاشقانهای نداشته باشند؛ ولی نوعی احساس نسبت به چیزی گمشده دارد و بعد ممکن است آن را به شکلی خیلی اغراقشده در ترانهٔ خودش ابراز کند که شما ممکن است به این توهم دچار شوید که این آدم بسیار عاشقی است، در حالی که اصلاً هیچ تجربهای نداشته است. این حرف کاملاً درست است. این آدمی که موسیقی متال تولید میکند اتفاقاً توسط این سر و صداها و ابراز نوعی مردانگی غیرعادی، دارد کمبودی را در وجود خودش جبران میکند؛ با این صداهای عجیب، با این موسیقی.
خیلی جالب است که انگار اینجا تنها موسیقیای که گوش داده میشود متال است. فکر میکنم پانزدهبیست سال پیش متال خیلی بود؛ اکنون فکر میکنم در دنیا افت کرده است. — افت کرده یا نه؟ — من میل دارم دربارهٔ اتومبیل هم صحبت کنم و واقعاً از این حرفها خوشم میآید که دربارهٔ وضعیت موسیقی در ایران چیزهایی بشنوم؛ بگذارید بدون اینکه ضبط بشود دربارهاش صحبت کنیم. من خلاصهای دربارهٔ همین فصلی که دربارهٔ اتومبیل و فوتبال هست بگویم، فقط در حد اشاره، و جلسه را تمام کنیم. — نوجوانان امروز چه موسیقیای گوش میدهند؟ — متال اکنون در دنیا فکر میکنم شیوعش خیلی کم شده؛ کاندیدای بیشترِ دههٔ ۸۰ است؛ حتی در دههٔ ۹۰ هم به آن شدت شاید طرفدار نداشت.
ببینید دربارهٔ اتومبیل در مقدمات گفتم که اتومبیل در عین اینکه کاربردهای خوبی دارد و استفاده از آن منطقی است، ویژگیهایی دارد که آن را جزو فرهنگ عامه میکند: از کاربرد حمل و نقل فراتر میرود؛ گویا به آدمها شخصیت میدهد؛ نوعی نیاز غیرعادی نسبت به آن احساس میشود. من صرفاً فهرستوار میخواهم بگویم به چه چیزهایی اشاره میکند — به هیچکدام از فصلهای این کتاب دربارهٔ خودِ من خیلی راضیکننده نبوده، به این خاطر که همیشه گویا به همهٔ نکتههایی که تا به حال گفته شده اشاره میکند و از این نظر خوب است؛ ولی اینکه انسجام داشته باشد و چیزی را به عنوان نقطهٔ محوری بگیرد — من انتظارم این است که وقتی دربارهٔ اتومبیل صحبت میشود نویسنده نظر قطعی خودش را بگوید که ایدهٔ اصلی دربارهٔ اتومبیل این است و بقیه حاشیهای است. اینجا خیلی فقط در مورد فوتبال انواع و اقسام دیدگاههایی که میتواند وجود داشته باشد و وجود دارد را میشمارد که این هست، آن هست و الی آخر و هیچوقت به این احساس نمیرسید که خلاصهٔ آن نقطهٔ محوری در مورد فوتبال یا اتومبیل چیست؛ و این جالب نیست. از این نویسندهٔ خیلی خوب انتظار دارم جوری بحث کند و نظر شخصی خودش را هم بگوید. بگذریم؛ فقط فهرستوار میگویم این فصل دربارهٔ اتومبیل به چه ویژگیهایی اشاره میکند — شاید ترکیب چیزهایی که یادداشت کردم دقیق نباشد. یک نکته باز مسئلهٔ دستیافتن به فردیت و جدا شدن از جامعه است: وقتی در این نوع وسیلهٔ عمومی هستی اصلاً احساس فردیت نمیکنی. اتومبیل — کسی که اتومبیل شخصی دارد از خانهٔ خودش که خصوصی است بیرون میآید، وارد محیط خصوصی جدیدی میشود و میتواند برود سر کارش و در اتاق کار خصوصیاش بنشیند؛ حس جدا شدن از جامعه در داشتن اتومبیل وجود دارد. در اتومبیل مینشینم، پنجرهها را بالا میکشم، کولر را روشن میکنم، موسیقی موردعلاقهٔ خودم را میگذارم و کاری ندارم اطراف من چه میگذرد و در چه کشوری و چه جامعهای و با چه آدمهایی زندگی میکنم. بنابراین حسی از جدایی — چیزی که مرا از جامعه جدا میکند — در داشتن اتومبیل شخصی هست؛ این یک واقعیت است. همهٔ چیزهایی که میگوید واقعیت دارد ولی اینکه چقدر سبک و سنگین کنیم و بگوییم کدامیک وزنش بیشتر است — خیلی از این کتاب ایراد من همین است: کدامیک نکتهٔ اصلی دربارهٔ اتومبیل است؟ شما میتوانید کتاب را بخوانید و ببینید بر بعضیها تأکید بیشتری کرده و کدام مهمتر است.
طبق معمول اتومبیل از دیدگاه روانکاوی دلالتهای جنسی هم دارد: مثلاً به دلیل شکل بودن — نمیدانم بدنهاش دلالت جنسی زنانه دارد؛ به دلیل ویژگیهای دیگری مثل اینکه اتومبیل راه خودش را از میان بقیه باز میکند؛ یا حتی اشاره به نحوهٔ تزریق سوخت و اینها دلالتهای نرینه دارد و الی آخر. این هم نکتهای است که به آن اشاره شده ولی نه به عنوان نکتهٔ اساسی. اشارهٔ دیگر این است که اتومبیل با توجه به نوع طراحی داخلش و وسایل آسایشی که دارد و نحوهٔ نشستن ما روی صندلی و کمربند ایمنی، گویا در آغوش چیزی جا گرفتهایم که در نهایت آسایش و آرامش است؛ نوعی بازگشت به دوران جنینی که از دیدگاه روانکاوی فرویدی نوعی آرزوی پنهان همهٔ آدمهاست: بازگشت نه به دوران پیشاادیپی — بازگشت به دوران قبل از پیشاادیپی؛ دوران جنینی. خیلی وقتها در رؤیاها رؤیاهایی ظاهر میشوند که رؤیاهای بازگشت به دوران کودکی یا بازگشت به دوران جنینی هستند و از نظر فرویدی نوعی آرزوی ناخودآگاه است. بنابراین اتومبیل میتواند به نوعی حس بودن در محیط خصوصی آرامشبخش باشد؛ پس نوعی بازگشت به کودکی و دوران جنینی است — نزدیک به همان مسئلهٔ گریز از جامعه و جدا شدن از محیط و بودن در محیط خصوصی آرامشبخش.
و اینکه اتومبیل جایگزین بدن میشود — این به نظر من نکتهٔ خیلی جالبی است: احساسی که آدمها نسبت به اتومبیلی که سوار آناند دارند. ببینید: من به عنوان موجودی زنده بدن خودم را میبرم و با استفاده از بدن خودم نقل و انتقال پیدا میکنم؛ اینور و آنور میروم؛ جسم من وسیلهٔ حمل و نقل من است؛ سوار پاهایم شدم و اینور میروم. اینکه میتوانم گویا جسم خودم را به موجودی خارجی بدهم که همین رفتار را با او بکنم — یعنی فرمانی در اختیار من باشد، مرا اینور و آنور ببرد و گویا وقتی سوار اتومبیل هستم اتومبیل جزئی از بدن من شده — مثلاً اگر تصادف کنند یک «آخ» هم میگویند؛ اتفاقی که برای اتومبیلشان میافتد گویا برایشان حالت حادثهٔ بدنی دارد. خیلی از اصطلاحاتی که در مورد اتومبیل به کار میرود — از عیب گرفته تا ویژگیهای مختلف — شبیه اصطلاحاتی است که در مورد خودمان به کار میبریم: مثلاً اتومبیلها پیر میشوند، اتومبیلها دچار نقص عضو میشوند و همینطور الی آخر.
این احتمالاً بیشتر به نوع واژگان در زبان انگلیسی اشاره دارد؛ چند بار در این فصل از این بحثهای واژگانی میکند: اینکه ما گویا بدن خودمان را به موجودی خارجی، به شیئی میدهیم و این برای ما نوعی خوشایند است و صرفاً مسئلهٔ حمل و نقل نیست و کمی عمیقتر از این است که سواری فقط وسیلهٔ حمل و نقل شده باشد. نکتهای که از نظر من کلیدیترینِ کتاب است: اشاره میکند به اینکه داشتن اتومبیل به معنای دستیافتن به استقلال است. چرا؟ به این دلیل که ما در دوران کودکی مرحلهای را طی میکنیم که به استقلال میرسیم: مرحلهای که بچه راه میافتد و دیگر لازم نیست کسی او را از اینور به آنور حمل کند؛ میتواند روی پاهای خودش بایستد، مسافتی را طی کند، از پدر و مادرش به معنای واقعی کلمه از نظر فیزیکی دور شود و نزدیک شود و جای خودش را تغییر بدهد. بهطور نمادین اولین تجربهٔ مهم در کسب استقلال کودکی است. بنابراین هر وسیلهای که من بتوانم با ارادهٔ خودم راه ببرمش و مرا اینور و آنور ببرد به نوعی نشاندهندهٔ رسیدن به استقلال کامل است؛ بنابراین داشتن اتومبیل به ما حس استقلال میدهد؛ استقلالی که به آن نیاز داریم؛ یعنی دوباره برمیگردد به مسئلهٔ پیدا کردن فردیت و آزادی فردی در جامعهای که — روزبهروز هم میبینیم — بر آزادی فردی بیشتر فشار میآورد.
اینها مجموعهٔ چیزهایی است که در فصل اتومبیل هست، البته با شرح و بسط خیلی بیشتر. دربارهٔ فوتبال فکر میکنم وقت گذاشته شده ولی به دلایلی فکر میکنم بهتر است اکنون بحث نکنم؛ ولی همان مشکل را دارم: فکر میکنم تحلیلهای بهتری برای این پدیدهها از نظر روانکاوی وجود دارد؛ اینجا این راه فرویدی از زاویههای خیلی تنگی به مسئله نگاه میکند. نقدهایی که به فیلمها کردم از دیدگاه فرویدی خیلی مورد قبول خود من نبود — آنگونه نگاه — ولی سعی کردم انتخابهایی داشته باشم؛ دو فیلمی انتخاب کنم که نقد فرویدیشان خوب دربیاید. ولی اینجا به نظر من این بحثها بیش از اندازه است؛ بحثی که دربارهٔ الویس دارد خوب است، بحثی که دربارهٔ موسیقی دارد، کلاً بحثها تا حدودی جالب است — نه خیلی — ولی من از فصلهایش واقعاً لذت بردم. مثلاً دربارهٔ اتومبیل بعداً با نگاهی یونگی فکر میکنم حرفها خیلی بهتر میشود زد: این حسی که نسبت به اتومبیل وجود دارد واقعاً چیست؟ بازگشت به دوران جنینی است یا صرفاً کسب استقلال؟ نه؛ چیزهایی کمی عمیقتر در اتومبیل وجود دارد؛ و فوتبالش هم همینطور.
من این جلسه را رسماً به عنوان آخرین جلسهٔ فرویدی اعلام میکنم. نوعی احساس میکنم راحت شدم از دستِ اینکه از یک دید خاص به مسائل نگاه کنم و دربارهٔ چیزهایی بحث کنم که خودم خیلی احساس همدلی ندارم. نهایت تلاشم را کردم که لااقل چیزهایی که میگویم خیلی بد نباشد. ولی امیدوارم همهٔ این چیزهایی که گفتم را بعداً بتوانم تکمیل کنم: هم همان دو فیلمی که سعی کردم طوری انتخاب کنم که تحلیل فرویدی به نتایج نسبتاً خوبی برسد — شاید دربارهٔ همانها با دیدگاهی پیشرفتهتر نگاه کنیم و نتایج بهتری بگیریم — همینطور همهٔ این بحثهایی که دربارهٔ فرهنگ عامه هست. ولی فقط این را بدانید که تحلیلهای فرهنگ عامه وقتی حرف از روانکاوی میشود عموماً بحثها فرویدی است؛ یعنی نظر شخصی من این است که این بحثها خیلی جالب نیست، ولی هنوز در دنیا اینگونه بحثها گرایشهای عمومیاش فرویدی است. کمتر کتابی پیدا میکنید که تحلیل فرهنگ عامه با دیدگاه یونگی باشد؛ یا نقد یونگی — شاید کمی بیشتر شیوع پیدا کرده باشد. ولی همچنان در فضای کاربردهای روانکاوی فکر میکنم اکثریت با آدمهایی است که دیدگاههای فرویدی دارند؛ البته دیدگاههای فرویدی دستکم کمی تکمیلشده: مثل همین کتاب از جانشینهای فروید یا حتی از لکان ممکن است استفاده کنند.
جایی که دلیل سادهای برای همهگیری هست روانکاوی لازم نیست؛ هرچه پدیده عامتر، انتظار از روانکاوی بیشتر؛ و آنچه از منطق بیرون میزند جای عناصر ناخودآگاه است.
کتاب موسیقی پاپولار را پاسخی به اضطراب جدایی نوجوان از خانواده و گفتگویی با تصاویر درونی والدین میخواند.
الویس و کلپتون در کتاب از راه نسبتشان با مادر خوانده میشوند و Springsteen، برخلاف عموم ستارههای راک، با موسیقیای بهشدت مردانه؛ بلوز انگار جای زنِ آرمانی را پر میکند.
اتومبیل در کتاب انگار هم بازگشتی به آغوش جنینی است و هم حس استقلالِ کودکی که راه میافتد؛ سخنران فکر میکند بعداً با نگاهی یونگی بهتر میشود دربارهٔ آن حرف زد.
سخنران راه فرویدی را برای این پدیدهها تنگ میداند و این جلسه را رسماً آخرین جلسهٔ فرویدی اعلام میکند.
کتابی که در این جلسه معرفی میکنم «روانکاوی فرهنگ عامه» است، از نویسندهای به نام Barry Richards؛ ترجمهٔ آن از آقای پایدار و از انتشارات طرحنو است.
ولی فرهنگ عامه ویژگیهایی دارد که بیش از یک چیز معمول آن را برای کاربرد روانکاوی مناسب میکند.
بنابراین روانکاوی — که به نوعی برای انسان مدل ارائه میدهد — اینجا به کار میآید
هرچه فرهنگ نخبهگراتر باشد — مثلاً هنر آوانگارد — باید انتظار کمتری داشته باشید که روانکاوی آنجا خیلی خوب کار کند.
امیدوارم این نکته را گرفته باشید که چه چیزهایی را فرهنگ پاپولار میدانیم و چرا در این فرهنگ روانکاوی قطعاً میتواند حرفهایی برای گفتن داشته باشد. عبارتی در خود کتاب هست که میگوید روانکاوی اساساً برای جاهایی که احساسات ضدونقیض و عجیب و غریب وجود دارد حرف زیادی برای گفتن دارد.
بنابراین همهٔ آن چیزهایی که دربارهٔ اینکه چرا موسیقی پاپولار به پدیدهای خاص در قرن بیستم تبدیل شد، از دیدگاه روانکاوی بهطور عموم به این مسئله برمیگردد که نوجوان میخواهد وارد مرحلهٔ تثبیت فردیت خودش شود و از خانواده مستقل بشود
و ویژگیهای خاص موسیقی پاپولار به این برمیگردد که انواع و اقسام موسیقی پاپولار، انعکاسدهندهٔ انواع و اقسام روابط خانوادگیاند که ممکن است وجود داشته باشند: خصومت نسبت به پدر، نوستالژی نسبت به دوران پیشاادیپی — متوجه هستید؟
این عبارتی است از داخل کتاب: از دیدگاه روانکاوی، موسیقی وسیلهای است برای تأمین ابزاری نمادین برای تحمل یا مهار اضطرابهای جدایی.
عبارت دیگری از خود کتاب — با کمی کموزیاد — این است که تولیدکنندگان و مصرفکنندگان موسیقی پاپولار با تصاویر درونی والدین در گفتگو هستند
اشارهٔ دیگر این است که اتومبیل با توجه به نوع طراحی داخلش و وسایل آسایشی که دارد و نحوهٔ نشستن ما روی صندلی و کمربند ایمنی، گویا در آغوش چیزی جا گرفتهایم که در نهایت آسایش و آرامش است؛ نوعی بازگشت به دوران جنینی که از دیدگاه روانکاوی فرویدی نوعی آرزوی پنهان همهٔ آدمهاست
کاری که در جلسات اخیر میکردیم دقیقاً همین بود: ببینیم کاربردهای نظریهٔ فروید در کجاهاست.
یعنی صرفاً دانستن چند چیز دربارهٔ فروید — فکر میکنم این کتاب تا حدود زیادی قابل فهم است و حتی ممکن است به فهم عمیقتر بعضی از مطالبی که در کلاس گفته شده کمک کند.
ولی پیش از آن چیزی را که فراموش کردم بگویم: این کتاب اساساً وقتی حرف از روانکاوی میزند نظرش بیشتر به روانکاوی فرویدی است
چون روانکاوی بعد از فروید در شاخههای مختلف ادامه پیدا کرده و خود کتاب در مقدمهاش میگوید تحلیلها به نوعی پسافرویدیاند
این کتاب توضیحات خوبی داده و میگوید این را خیلی جدی نگیرید: آموزش واقعی فروید چنین نیست که مسئله لزوماً حالت خصمانه پیدا کند.
ولی از دیدگاه فرویدی همیشه نوعی رابطهٔ دوگانهٔ مهر و کین میان پسر و پدر باقی میماند
ممکن است در ابتدا حالت ضربهٔ روانی داشته باشد و پسری که دچار دوران اودیپی میشود به نوعی نسبت به پدرش احساس خصومت کند
ولی خیلی زود این ممکن است با رابطهٔ مهرآمیزی میان پسر و والد همجنسش — یا دختر و والد همجنسش — این دوران اودیپی به خیر و خوشی بگذرد؛ لزوماً چنین نیست.
ولی همان مشکل را دارم: فکر میکنم تحلیلهای بهتری برای این پدیدهها از نظر روانکاوی وجود دارد؛ اینجا این راه فرویدی از زاویههای خیلی تنگی به مسئله نگاه میکند.
من این جلسه را رسماً به عنوان آخرین جلسهٔ فرویدی اعلام میکنم.
نوعی احساس میکنم راحت شدم از دستِ اینکه از یک دید خاص به مسائل نگاه کنم و دربارهٔ چیزهایی بحث کنم که خودم خیلی احساس همدلی ندارم.
ولی فقط این را بدانید که تحلیلهای فرهنگ عامه وقتی حرف از روانکاوی میشود عموماً بحثها فرویدی است؛ یعنی نظر شخصی من این است که این بحثها خیلی جالب نیست، ولی هنوز در دنیا اینگونه بحثها گرایشهای عمومیاش فرویدی است.
ولی همچنان در فضای کاربردهای روانکاوی فکر میکنم اکثریت با آدمهایی است که دیدگاههای فرویدی دارند؛ البته دیدگاههای فرویدی دستکم کمی تکمیلشده: مثل همین کتاب از جانشینهای فروید یا حتی از لکان ممکن است استفاده کنند.
یک مقدار بحثها محتوایی است و دقیقاً همان نکتهای که گفتید اینجا پیش میآید: وقتی چیزی پاپولار است نباید انتظار داشته باشیم مردم انتخابهای منطقی کرده باشند؛ مردم اساساً با احساس خودشان تصمیم میگیرند. بنابراین به احتمال خیلی زیاد اینجا ویژگیهایی ناخودآگاه در کار است.
اینجاست که روانکاوی به کار میآید: هر وقت از حالت تعادل و حالت منطقی بیرون میزنید، باید انتظار داشته باشید مسئلهساز است؛ باید انتظار داشته باشید عناصر ناخودآگاه آنجا دخالت کردهاند و نظریهپردازی روانکاوانه بتواند کمک کند.
به همین دلیل — چون Elvis Presley نتیجهٔ آرزوهای ناخودآگاه یک زن بود — همهٔ زنها و دخترهای آن دوره هم عاشقش شدند؛
— موسیقی از هر هنری بیشتر بیان احساسات است: در فیلم واقعاً تفکر بیشتری هست، در داستاننویسی، در تئاتر؛ ولی موسیقی بینهایت ناخودآگاه تولید میشود.
چرا فستفود پدیدهای است که از قرن بیستم و از آمریکا شروع شد و اکنون در سراسر دنیا هست؟ در اینجا هم لزومی ندارد دنبال روانکاوی بروید: فستفود به این دلیل که زندگی فست شده است.
اکثریت پدیدههای پاپولار از آمریکا آمدهاند — این نکتهٔ مهمی است — ولی فوتبال از آمریکا نیامده است. آمریکاییها هیچوقت فوتبال را دوست نداشتند و هنوز هم دوست ندارند.
اگر قرار بود منشأ فرهنگ پاپولار تبلیغات باشد
فوتبال از اروپا آمده و واقعاً چنین نیست که تبلیغات خاصی بر آن صورت گرفته باشد که دربارهٔ بقیهٔ ورزشها نبوده است.
این مقدمه را فقط گفتم که اگر کسی نمیدانست بداند موسیقی پاپولار فقط موسیقی نیست؛ یک فرهنگ خاص همراه با حواشی است که به هیچ وجه ربطی به هنر به نظر نمیرسد؛ کاملاً از وضعیت عادی خارج شده.
بگذارید این روشن شود: نقد روانکاوانه در هر زمینهٔ هنری بهشدت تأکیدش بر رابطهٔ اثر هنری با خالق است در درجهٔ اول، و در درجهٔ دوم اینکه اثر هنری چگونه بر مخاطب تأثیر میگذارد
در ایران هم این اتفاق افتاد؛ پیک انفجار جمعیت کشور ما مربوط به سالهای بعد از پایان جنگ ایران و عراق است.
توجیه خاصی نمیبینم که چرا وقتی جنگ تمام میشود، بعد از جنگ انفجار جمعیت رخ میدهد؛ شاید تا حدی طبیعی باشد
از نظر تاریخی در جنوب ایران موسیقیای به نام زار داریم که در اطراف بوشهر جلساتش برگزار میشود و از آفریقا وارد ایران شده است: آن غلامهایی که میآمدند موسیقی را اجرا میکردند؛
موسیقی بلوز بهطور سنتی چنین موسیقیای است — اصلاً «بلوز» به معنای غم در زبان انگلیسی است
حتی ردپاهایی از لکان هم در این کتاب هست: بعضی اصطلاحاتی که به کار میبرد اصلاً در اصطلاحات فرویدی جا ندارند و بیشتر لکانیاند.
یعنی آدمها را به نوعی تسکین میدهد به این دلیل که گویا آن چیز ازدسترفته — به تعبیر لکان، ابژهٔ ازدسترفته — با این موسیقی به نوعی دوباره قابلدستیابی میشود؛
انسانی در خانواده به دنیا میآید و در تمام دوران کودکی تا نوجوانی فرایندی وجود دارد که نوجوان به فردیت میرسد و از خانوادهاش جدا میشود؛ خواسته یا ناخواسته. از دیدگاه فرویدی ناخواسته است: برگردیم به بحثهای فرویدی عقدهٔ اودیپ. کودک نمیخواهد از اتحادی که با مادرش دارد خارج شود و به نوعی این ارتباط توسط شخص ثالثی — پدر — شکسته میشود؛
نکتهای که از نظر من کلیدیترینِ کتاب است: اشاره میکند به اینکه داشتن اتومبیل به معنای دستیافتن به استقلال است.
مرحلهای که بچه راه میافتد و دیگر لازم نیست کسی او را از اینور به آنور حمل کند؛ میتواند روی پاهای خودش بایستد، مسافتی را طی کند، از پدر و مادرش به معنای واقعی کلمه از نظر فیزیکی دور شود و نزدیک شود و جای خودش را تغییر بدهد. بهطور نمادین اولین تجربهٔ مهم در کسب استقلال کودکی است.
بنابراین داشتن اتومبیل به ما حس استقلال میدهد
اینها مجموعهٔ چیزهایی است که در فصل اتومبیل هست، البته با شرح و بسط خیلی بیشتر.
مثلاً دربارهٔ اتومبیل بعداً با نگاهی یونگی فکر میکنم حرفها خیلی بهتر میشود زد: این حسی که نسبت به اتومبیل وجود دارد واقعاً چیست؟ بازگشت به دوران جنینی است یا صرفاً کسب استقلال؟
رفتارش، نگاهش، همهچیزش ساختگی بود و مردی قدرتمند با نیروی مردانگی خیلی زیاد را منعکس میکرد، در حالی که در زندگی واقعیاش اصلاً چنین نبود.
تحلیل بسیار جالبی در این کتاب هست: آن چیزی که ما از الویس پریسلی میشناسیم، آن شمایلی که به عنوان الویس پریسلی مطرح است، واقعی نیست؛ در واقع همهٔ آن چیزهایی است که مادر الویس پریسلی میخواست پسرش چنین باشد.
این یک خواست مادرانهٔ بینالمللی است: آن چیزی که از یک مرد بهطور ایدهآل میتوان انتظار داشت، بهطور تخیلی و آرزو در ذهن مادر بوده و الویس پریسلی به این شکل تخیلی — که اصلاً ممکن است در یک آدم واقعی وجود نداشته باشد — پدید آمد.
به عنوان مقدمه بگویم آن چیزی که در Springsteen خیلی بارز است شخصیت خاص مردانهٔ اوست، برخلاف عموم ستارههای راک.
و اسپرینگستین ویژگیاش این است که از این نظر بهشدت آدم نرمالی است و موسیقیاش هم بهشدت موسیقی مردانه است از دید مرد؛ همهٔ ویژگیهای سنتی که یک مرد باید داشته باشد را دارد.
اگر پدیدهای به نیاز مشترک روان انسان مربوط باشد، باید جهانگیر شود؛ بنابراین هرچه پدیده شیوع بیشتری دارد، بیشتر انتظار دارید روانکاوی آنجا نظریهپردازی خوبی بکند.
میگویند پدیدهای در خانوادهٔ مدرن وجود دارد که در خانوادههای سنتی وجود نداشت و در دوران نوجوانی به نوعی التهابهایی میانجامد؛ و موسیقی پاپولار جای خالیای را در روان نوجوانها و جوانها پر میکند.
زندگی اریک کلپتون — همانطور که در خود این کتاب هم جزئیات زیادی دربارهاش نیست — زندگی اندوهباری است: واقعاً فرزندی که پدر و مادرش رهایش کردند؛ پدر اصلاً جدا شد و سپردنش به دیگری؛ پدر رفت دنبال کار خودش، مادرش به آلمان رفت و ازدواج کرد
بنابراین دو جور عکسالعمل در چنین آدمهایی میتواند پیش بیاید: یکی خصومت کلی نسبت به زنها و نسبت به جهان، به دلیل آن مادری که از او دریغ شده؛ و در کنار این، همزمان آن دو ویژگی ممکن است داشته باشد: نوعی آرمانیکردنِ وجود زن.
گویا وقتی مادر واقعی ندیدهاید، میتوانید مادرِ تخیلی بینهایت آرمانی برای خودتان بسازید و در زنها دنبال موجوداتی از این قبیل بگردید که اصلاً ممکن است وجود نداشته باشند.
روانکاو به ما میگوید منتظر چنین ویژگیهایی باشید؛ باید این آدم دچار چنین اختلالهایی باشد.
چیزی که به عنوان فکت میآورد این است که بهطور کاملاً غیرعادی تعداد زنهایی که در موسیقی بلوز فعالیت میکنند کم است؛ بلوز بهشدت موسیقی مردانه است و با تحلیلی که در مورد کلپتون و موسیقی بلوز میکند کاملاً سازگار است: اگر بلوز نقش بازگشت به دوران پیشاادیپی و بهدستآوردن مادر را دارد، بلوز گویا جایگزین زن آرمانی میشود در زندگی هنرمند و خواننده و شنوندهای که گوش میدهد؛
بلوز بهشدت موسیقی مردانه است و با تحلیلی که در مورد کلپتون و موسیقی بلوز میکند کاملاً سازگار است: اگر بلوز نقش بازگشت به دوران پیشاادیپی و بهدستآوردن مادر را دارد، بلوز گویا جایگزین زن آرمانی میشود در زندگی هنرمند و خواننده و شنوندهای که گوش میدهد؛ بنابراین طبیعی است که موسیقی به نوعی در انحصار مردها باشد.
و سال گذشته کتابی از ژان بودریار به زبان فارسی منتشر شد؛ کتاب خیلی معروف و بحثبرانگیزی است به عنوان «آمریکا». اتفاقاً عیناً آنجا هم دربارهٔ نیویورک چیز مشابهی هست
اتفاقاً عیناً آنجا هم دربارهٔ نیویورک چیز مشابهی هست: توصیفی که بودریار در دههٔ ۹۰ از نیویورک دارد خیلی شبیه همان حرفهاست که این نویسندهٔ روس در پنجاهشصت سال قبل گفته — اینکه همه در جنبوجوشاند، همه دارند میدوند و اینور و آنور میروند.
مثلاً دربارهٔ اتومبیل بعداً با نگاهی یونگی فکر میکنم حرفها خیلی بهتر میشود زد: این حسی که نسبت به اتومبیل وجود دارد واقعاً چیست؟
به عنوان یک فکت میگوید که این توجیه میکند چرا بهطور بسیار شایع محتوای ترانههای عاشقانهٔ موسیقی پاپولار به عشقِ ناکام مربوط میشود.
اگر قبول کنم که این موسیقی به مسئلهٔ جدایی از مادر — از آن عشق اولیه که در همهٔ انسانها هست — ارتباط دارد و قرار است همهٔ عشقهایی که در طول زندگی پیش میآیند سایهوار گرفتهشده از آن عشق باشند، طبعاً چون آن عشق همیشه عشقِ ناکام است، حس عمومی این موسیقی هم عشقِ ناکام است.
عبارت دیگری از خود کتاب — با کمی کموزیاد — این است که تولیدکنندگان و مصرفکنندگان موسیقی پاپولار با تصاویر درونی والدین در گفتگو هستند
ببینید عملاً فرهنگ عامه یعنی چه: ما یک نقطهٔ مقابل برای هنر داریم — جایی که عدهای افراد نخبه کارهای هنری تولید میکنند — و فرهنگ عامه آن بخشی از فرهنگ است که هیچ فرد خاصی مصدِّب تولید آن نیست؛
و تحلیل نهاییش — که خیلی کم بر آن تأکید کرده ولی در پاراگراف آخر فصلش هست — این است که این مفهوم جدایی و میل به بازگشت به دوران پیشاادیپی را اصلاً جزو ویژگیهای تمدن مدرن میداند، به دلیل اختلالهایی که در خانوادهها وجود دارد
مثلاً یکی از ویژگیهای قرن بیستم این است که آموزش ساینس هم خیلی همهگیر شد؛ ولی کسی نمیرود در فرهنگ عامه بحث کند که چرا مردم اینقدر به یادگیری ریاضیات و فیزیک اقبال پیدا کردند.
مطمئناً روانکاوی به شما کمک نمیکند اگر سؤال این باشد که چرا لکچرنوتهای Feynman خیلی مورد استقبال قرار گرفت؛ هیچ دلالت ناخودآگاهی آنجا وجود ندارد — خیلی لکچرنوتهایش خوب است و مفاهیم فیزیکی را خوب مطرح میکند.
خیلی وقتها در رؤیاها رؤیاهایی ظاهر میشوند که رؤیاهای بازگشت به دوران کودکی یا بازگشت به دوران جنینی هستند و از نظر فرویدی نوعی آرزوی ناخودآگاه است.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.