یونگِ تجربهگرا در برابر فرویدِ نظریهپرداز
یونگِ پرمشاهده و شیفتهٔ چیزهای عجیب، در برابر متنی منظم از فروید که به گمان سخنران «شاید» یک مثال هم در آن نباشد؛ و «شاید» بیآنکه چیزی به نام نظریهٔ یونگ وجود داشته باشد.
او میگوید این جلسه را به دورهٔ نسبتاً اولیهٔ کار یونگ، یعنی آنچه دربارهٔ خودآگاهی نوشت و گفت، اختصاص میدهد. نخست از جایگاه یونگ در محیط دانشگاهی و شیوهٔ پراکندهٔ او میگوید که باعث میشود شاید اصلاً نظریهٔ ثابتی به نام او نداشته باشیم. بعد تیپولوژی را شرح میدهد، از حس و شهود و تفکر و عاطفه تا درونگرایی و برونگرایی، و در پایان همه را به زدن تست آنلاین دعوت میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
همه یونگ را با تحقیقات خیلی عمیقش دربارهٔ قسمتهای خیلی عمیقِ روان ناخودآگاه میشناسند؛ ولی یونگ پیش از آنکه آن تحقیقات عمیق را آغاز کند، کارهای خیلی جالبی در زمینهٔ خودآگاهی یا بعضی از جنبههای آزمایشگاهی و تجربیِ برخورد با ناخودآگاه داشته است که بیشتر به دورهای مربوط میشود که هنوز آدم معتبری در محیطهای دانشگاهی بوده است. زندگی یونگ اساساً چنین است که هرچه به ترتیب از سالی به سالی نگاه کنید تا اواخر عمرش، از اعتبارش در مجامع دانشگاهی کم شده است.
یک بار فکر میکنم در همین جلسات به این موضوع اشاره کردم که در موقعیتی که فروید دیدگاههای خودش را مطرح کرده بود، یونگ در اوج اعتبار در مجامع دانشگاهی بود؛ خیلی جوان بود ولی تقریباً در بهترین مؤسسهٔ روانپزشکی اروپا کار میکرد — دستکم در اتریش بهترین مؤسسهٔ روانپزشکی بود — آدم خیلی باهوش و شناختهشدهای بود و کارهای علمی خوبی هم کرده بود. معمولاً در تاریخ میگویند یونگ یکی از نخستین کسانی بود که پی برد کارهای فروید مهم است و از او حمایت کرد؛ این در جاافتادن دیدگاههای فروید خیلی مؤثر بود. یونگ با اینکه جوان بود اعتبارش چنان بود که یکی از نخستین پشتیبانهای معتبر نظریهٔ فروید شد و تقریباً جایگاهی شبیه معاونت فروید پیدا کرد. بعد از چند سال کار با فروید، به جایی رسید که فروید معتبرترین آدم روانکاوی دنیا شد و یونگ با او اختلاف پیدا کرد و به سمتهایی رفت که دیگر اصلاً برای فروید و مجامع دانشگاهی قابلپذیرش نبود. خود فروید کاریاش را دور از مجامع دانشگاهی شروع کرد و در آغاز عقایدش را نمیپذیرفتند، چون شاید خیلی نوآورانه بود. و یونگ در اهمیتدادن به ناخودآگاه و بررسی جنبههای عجیب و غریبی که ناخودآگاه از خودش ظاهر میکند چندان پیش رفت که به جاهایی رسید که از نظر مجامع دانشگاهی مشکوک بود. به نظر میرسد از دههٔ ۵۰ و ۶۰ به اینسو مدام اهمیت یونگ بیشتر میشود.
مردم بیشتر عادت کردهاند با تفسیر رؤیا به اینگونه نگاه کردن به مسائل روانکاوی نزدیک شوند و به هر حال آمار نشان میدهد که حتی درمان یونگی در آمریکا روزبهروز طرفدار بیشتری پیدا میکند؛ تعداد کلینیکهایی که با دیدگاههای یونگ کار میکنند مرتب بیشتر میشود. تفسیر رؤیا با دیدگاههای یونگی به نظر میرسد دارد بر دیدگاههای فرویدی غلبه میکند. هر کتاب جدیدی که اکنون دربارهٔ نمادها و شیوههای تفسیر رؤیا چاپ میشود را — اگر کارهای یونگ و فروید را خوانده باشید — نگاه کنید: میبینید بیشتر، اگر خالص یونگی نباشد، نزدیک به دیدگاههای یونگ است تا فروید.
من این جلسه را میخواهم به آن جنبههای نسبتاً اولیه اختصاص بدهم — آن دورهای که هنوز آدم دانشگاهی بود — مثلاً همین سخنرانیهایی که سال ۱۹۳۵ در انگلستان و در جمعی کاملاً دانشگاهی انجام داده است. طبعاً سعی میکند — هرچند در همین سخنرانیها اشاره میکند که معمولاً مرا به این میشناسند که حرفهای عجیب و غریب میزنم؛ یعنی در سال ۳۵ هم از آن دیدگاههای دانشگاهی معمول چنان فاصله گرفته بود که به عنوان آدمی عجیب و غریب شناخته میشد — خیلی بکوشد شستهرفته صحبت کند. این کتاب شاید به عنوان نخستین کتاب برای خواندن یونگ و آشنایی با او بد نباشد. اینکه اکنون در بازار موجود است یا نه نمیدانم؛ دو بار تا حالا چاپ شده؛ ممکن است چاپ سومش بیرون آمده باشد یا همین چاپ دوم موجود باشد. انتشارات ارجمند است که — فکر میکنم دفتر مرکزیاش را نوشته — نزدیک دانشگاه تهران، بلوار کشاورز، نبش ۱۶ آذر؛ احتمالاً اگر موجود باشد آنجا داشته باشد.
بخشی از صحبتهایی که در این یک ساعت میخواهم بکنم سخنرانی نخست همین مجموعه است و شاید اشارهای هم به سخنرانی دوم بکنم. هرچند به نظر میرسد خود یونگ بعداً در تحقیقات و پیشرفتش در بررسی ناخودآگاه اهمیت زیادی به این چیزهایی که امروز میگویم نداده، ولی فکر میکنم اینها خیلی مهماند؛ و بعداً که سعی میکنم دیدگاههای یونگی و فرویدی را به نوعی تلفیق کنم، اتفاقاً این چیزهایی که امروز میگویم اهمیت پیدا میکند. با اینکه اینها دیدگاههایی دربارهٔ کارکردهای ذهن خودآگاه است و به نوعی به ایگو مربوط میشود — و به نظر میرسد اختلافهای یونگ و فروید بیشتر مربوط به جنبههای عمیق ناخودآگاه است — ولی هشدار میدهم که این موضوعهایی که امروز میگویم را حاشیهای در نظر نگیرید؛ دقت کنید، چون بعداً به همین چیزها برمیگردیم.
پیش از شروع، یکیدو تذکر بدهم. یکی اینکه قبلاً گفتهام و مجدداً تکرار میکنم، چون مرتب در طی جلسات با این برخورد میکنیم: یونگ اساساً نسبت به فروید کمتر نظریهپرداز بود.
او بیشتر تجربهگراست. کارهای یونگ را در طول زندگیاش ببینید: حجم زیادی تجربهکردن، مطالعهکردن، آشناشدن با فرهنگهای مختلف و آدمها. مثلاً وقتی میخواهد دربارهٔ رؤیا کار کند، ادعا میکند که در طول عمرش صد هزار رؤیا تفسیر کرده است؛ یا سفرهای مکرر به آفریقا و به سرخپوستهای آمریکا، و مطالعات خیلی عمیق دربارهٔ فرهنگ چینی و هندی. یا مخصوصاً آن کتاب خیلی معروف و عجیبش دربارهٔ کیمیاگری، که نوعی احیای کیمیاگری قرون وسطاست و میکوشد نشان بدهد کیمیاگری مبانی روانکاوانهٔ جالبی دارد و در کیمیاگری نمادپردازیای وجود دارد که به نمادپردازی ناخودآگاه مربوط میشود و دانستن نمادپردازی کیمیاگری برای تحلیل رؤیای آدمهای امروزی هم مفید است. این حجم عظیم — واقعاً این کلمهٔ عظیم را به کار میبرم — از مشاهدات و مطالعاتی که یونگ انجام داده: در خاطراتش مینویسد که به همهٔ کتابفروشیهایی که نسخههای خطی و کتابهای قدیمی پیدا میکردند همیشه سفارش داده بود که اگر چیزی دربارهٔ کیمیاگری پیدا کردند حتماً به او اطلاع بدهند. مطالعات خیلی عمیق در زمینهٔ فرهنگ قرون وسطا؛ هر چه در عمرش گیر آورده خوانده و همه جای دنیا سعی کرده برود و فکت جمع کند.
و آدمهایی که چنیناند طبعاً در جنبههای نظریشان نوعی آشفتگی پیدا میشود. یکی از واقعاً سدهای مطالعهٔ یونگ این است که بهجز شاید همین چند سخنرانی که خیلی به خودش فشار آورده و منظم و مرتب صحبت کرده — در همانها هم نگاه کنید، مدام پاراگرافهایی میآید که به نظر نمیرسد ضرورت داشته باشند؛ چیزهایی که برایش جالب است و نمیتواند از گفتنشان صرفنظر کند: رؤیایی که مثلاً آدمی سیاهپوست دیده و در آن اسطورهای یونانی ظاهر شده؛ چیزهایی که نظرش را خیلی جلب میکرده است. برخلاف فروید که نمونهاش متنی است که معرفی کردم و در ارغنون چاپ شده — ببینید چقدر منظم و مرتب شروع میکند، از جای خیلی تئوریک و سادهای، و میکوشد نظریهاش را تا آخر عمرش بهطور کامل کند — چون فروید موفق میشود همهٔ دیدگاههای خودش را در چند صفحه خلاصه کند. یونگ اصلاً این کار را نکرده و نمیتواند بکند و مطلقاً متنی پیدا نمیکنید که بگویید یونگ نظریهٔ خودش را در آن خلاصه کرده است. ممکن است در جنبهای کوشیده باشد جنبههایی از نظریهاش را در متنی خلاصه کند، مثل متنی که در آن کتاب معروف به «انسان و سمبلهایش» هست؛ باز همان را هم که بخوانید میبینید پر از مشاهدات و مثالهاست. فکر میکنم آن متنی که دربارهٔ فروید مطرح کردم شاید یک مثال و مشاهده هم در آن نباشد؛ چیز خاصی در آن اشاره نکرده، کاملاً نظریهپردازی کرده و دیدگاههایش را توضیح داده و کاملاً هم حرفهایش کلی است. و یونگ اصلاً چنین نیست: هر متنی از یونگ را بخوانید پر از ذکر مشاهدات و چیزهای مختلفی است که دیده است.
این تجربهگرایی که با نظریهپردازی در تقابل است — آدمها اساساً گویا در کار علمی به دو گروه تقسیم میشوند: آنهایی که بیشتر به کارهای تجربی علاقه دارند و آنهایی که نظریهپردازند — برای تدریس و معرفی یونگ مشکلی پیش میآورد. هر سخنرانی یا هر متنی از یونگ را بخوانید پر از چیزهای پراکنده است که در نهایت اگر خوب بفهمید، میفهمید اشارهکردن به همهٔ آنها ضرورت نداشته است؛ ولی شوق بیان مشاهداتش همیشه با اوست. و این — متأسفانه، بهجز همان دیدگاه تجربهگرا — نکتهٔ دومی است که باعث میشود خواندن یونگ برای آدم مشکلساز شود: یونگ ذاتاً به چیزهای عجیب و غریب علاقهمند است و فکر میکنم این را پنهان هم نمیکند. حتی تز دکترای یونگ را نگاه کنید: دربارهٔ پدیدههای عجیب و غریب است. و در زندگینامهاش — اگر کسی آن را مطالعه کند — احتمالاً به این نتیجه میرسد که این آدم اصلاً آدم نرمال و طبیعی نیست و از بعضی تجربههایی که نقل میکند آدم میترسد؛ تجربههای وحشتناکاند. کارهایی که در زندگی خودش کرده، کنجکاویهای عجیب و غریبی که نشان داده است. این گرایش — شاید بهطور افراطی — به پدیدههای عجیب و غریب روانی یا چیزهایی که در دنیا رخ داده باعث میشود آدم در برخورد نخست از او فاصله بگیرد.
مثلاً به نظر آدم نمیآید وقتی با کسی سروکار دارد که هر وقت کیمیاگری مطرح میشود — که همهٔ ما آن را نوعی در دستهٔ خرافات دستهبندی میکنیم — یا حرف از آسترولوژی است، یعنی ستارهشناسی به معنای پیشبینی سرنوشت آدمها با استفاده از ستارهها: در هر چیز قدیمی که آدمها میل دارند کنار بگذارند، از اسطورهها گرفته تا دانشهای قدیمی، یونگ حقایقی پیدا میکرده؛ چیزهای جالبی که درست بودهاند. و اینکه شاید به کیمیاگری به معنای تبدیل مس به طلا علاقهای نداشته باشد یا به آسترولوژی به عنوان دیدگاهی برای پیشبینی سرنوشت آدمها علاقه نداشته باشد، ولی در آسترولوژی چیزهای جالبی پیدا میکند: نمادگرایی پیدا میکند. در تمام این چیزی که یونگ به آن خیلی علاقهمند است — نمادپردازیهایی که در تمام تاریخ بشر، در اسطورهها و علوم قدیمی وجود داشته — یونگ به نوعی احیاگر همهٔ این چیزهاست. تمام علوم قدیمی و چیزهایی که از جفر و جادو و هر چه فکر کنید، در آثارش یکدفعه میبینید حرفهای عجیب و غریبی میزند که کاملاً به نظر جنبهٔ خرافاتی دارد و از آن میکوشد چیزهایی دربیاورد. شاید واقعاً جنبهٔ افراطی داشته باشد. خودش در اواخر عمر در یکی از متنهایش میگوید فکر میکنم بیش از اندازه سراغ علوم غیرروانکاوی رفتهام؛ نوعی ابراز پشیمانی میکند که شاید بهتر بود در زمینهٔ روانکاوی خودم را بیشتر محدود میکردم.
این مقدمه را میگوم برای اینکه روح بحثهای یونگ از نظر شیوهٔ کار خیلی با فروید تضاد دارد. از نظر همان غرق شدن: وقتی وارد متنی از یونگ میشوید گویا در جزئیات غرق میشوید، در حالی که فروید چنین نیست؛ فروید آدمها را حفظ میکند، از آغاز پایههای نظری خودش را خیلی محکم دارد. کلاً میخواهم بگویم چیزی تحت عنوان «نظریهٔ یونگ» شاید اصلاً وجود نداشته باشد: هیچوقت جمعبندی از همهٔ چیزهایی که یونگ گفته وجود ندارد — نه از خودش نه از دیگران؛ دیگران سعی کردهاند نظریهها را جمعوجور کنند ولی چیزی تحت عنوان نظریهٔ خیلی ثابت و مشخصی از یونگ نداریم. دیدگاههای متفاوتی است که در مطالعاتش به آنها رسیده است؛ ولی به هر حال خطوطی از یک نظریه در کارهایش وجود دارد که میتوان دربارهاش صحبت کرد.
بگذارید امروز دربارهٔ مباحثی صحبت کنم که اتفاقاً از جهاتی خیلی معروفاند: مثلاً اصطلاح درونگرایی و برونگرایی — احتمالاً همهٔ شما میشناسید؛ عرفی شده است؛ یعنی مردمی که شاید سواد روانکاوی نداشته باشند و حتی سواد هم نداشته باشند معمولاً از این اصطلاحات — مخصوصاً از اصطلاح درونگرا — استفاده میکنند. و چیزهایی که میخواهم بگویم مربوط به زمینههایی است که تحت عنوان تیپولوژی یونگ یا آزمونهای پرسونالیتی یونگ معروف است. یونگ این کار را خیلی زود شروع کرده ولی رهایش نکرده است؛ بعضی از متنهای مثلاً شاید دههٔ ۵۰ هم داریم که یونگ دوباره دربارهٔ تیپولوژی خودش مختصری نوشته یا کار کرده است.
ولی به هر حال به نظر نمیرسد خیلی جزو زمینههای اصلی کار یونگ — که روانکاوی اعماق است — باشد. چیزی که میخواهم بگویم مقدمهای است برای تست معروفی که اکنون در اینترنت هم آنلاین وجود دارد و همه را دعوت میکنم آن تست را حتماً خودتان بزنید و تیپولوژی خودتان را به دست بیاورید. تستی که آنجا هست تیپولوژیای است مبتنی بر تقسیمبندی افراد به شانزده حالت — دو به توان چهار — و یکی از آن حالتهای دوگانه کارِ یونگ نیست؛ تیپولوژی یونگ در واقع آدمها را به هشت قسمت تقسیم میکند. تا جایی که میدانم بخش آخرِ تست به یونگ مربوط نمیشود؛ دیگران آمدهاند کار یونگ را به حساب خودشان تکمیل کردهاند. ولی من اشارهٔ خیلی مختصری هم به آن دوگانگی آخر میکنم.
میخواهم از چیزی شروع کنم که به نظر من بعداً در این جلسات مهم میشود؛ کلاً مثل یک اکتشاف است که — شاید نه دقیقاً به صورتی که یونگ میگوید — از جهات دیگری هم اهمیت دارد. تقسیمبندیهایی که یونگ بر اساس تقابل میان تفکر و احساس و حس و شهود برقرار میکند و بر اساس این تقابلها آدمها را به طیفهای مختلف تقسیم میکند. بگذارید از سادهترینِ این چهار موردی که میگویم شروع کنم — اینها نظریهٔ یونگ است — اینها کارکردهای بیرونی خودآگاهاند؛ مثل شیوهای که آدم با دنیا مواجه میشود. مواجههٔ خودآگاه ما با جهان پیرامون ویژگیهایی دارد.
از کانالهایی اطلاعات میآید؛ شیوهٔ خاصی برای تحلیلکردن داریم؛ و میخواهیم دربارهٔ این کارکردهای خودآگاه — کارکردهای بیرونی خودآگاه — و اینکه چه تفاوتی میان آدمها وجود دارد صحبت کنیم؛ دو سر طیفهایی را مشخص کنیم که آدمها چنین با دنیا مواجه میشوند. بدیهیترین یا سادهترین نوع برخورد خودآگاهانه با بیرون، حس است: کارکردهای حسی. ما حواس پنجگانه داریم و بهوضوح اطلاعات خیلی زیادی از بیرون توسط دیدن و شنیدن و بوییدن — همین حواس پنجگانه — میگیریم. واضحترین کارکرد بیرونی خودآگاه همین است: ما با جهان توسط حواس خودمان مربوط میشویم. چیزی که بدیهی است اینکه یونگ در مقابل حس چیزی قرار میدهد که به نظر میرسد حواس چیزی مشترک میان همهٔ آدمهاست و کموبیش همه هم به شیوهٔ مشترکی از آن استفاده میکنیم. ولی نظر یونگ این است که چیزی در مقابل حس وجود دارد که نامش را شهود میگذارد؛ و آدمها در طیفی قرار میگیرند از نظر میزان حسیبودن یا شهودیبودن. و این شهود نقطهٔ مقابل حس است؛ به این معنا که دید یونگ این است: هرچه دریافتهای شهودی یک نفر از جهان بیشتر باشد، دریافتهای حسیاش دقیقتر است و برعکس. بنابراین اینجا به نظر میآید ایدهای تقریباً نو وجود دارد؛ فکر میکنم پیش از یونگ سابقه نداشته کسی چیزی تحت عنوان شهود را مقابل حس قرار بدهد.
اصلاً چیزی را مقابل حس قرار بدهد. مثلاً در فلسفه همیشه حس به عنوان کانال ارتباطی ما — گرفتن اطلاعات از جهان خارج — مطرح بوده است؛ یادم نمیآید جایی در فلسفه کسی چیزی را مقابل حس گذاشته باشد. معمولاً فیلسوفان بر حسب اینکه چقدر بر حس و تجربه در مقابل تعقل تأکید میکنند دستهبندی میشوند؛ ولی تعقل آن چیزی نیست که یونگ اینجا میگوید — چیزی که تحت عنوان شهود میگوید. بنابراین در این تقابل دوتاییِ حس و شهود، بخشی خیلی بدیهی و واضح است و همه میشناسیم: ارتباط با جهان خارج با استفاده از حواس. و مهم این است که بفهمیم منظور یونگ از شهود چیست و چرا آنچه تحت عنوان شهود میگوید در مقابل حس قرار میگیرد. یونگ میگوید شهود از این جهت مقابل حس است که اشتراک خیلی مشخصی با حس دارد: نوعی حسکردن است. آدمی که مثلاً حس میکند اتفاق بدی در راه است، واقعاً به معنایی چیزی را حس میکند — ولی نه با حواس پنجگانه؛ گویا با حواسی درونی حس میکند. دیدگاه یونگ چنین است: گویا ما اندامهای درونی برای حسکردن چیزهایی در جهان داریم و هرچه از این اندامهای بیرونی استفاده کنیم، آنها را کمتر به کار میگیریم. آنها گویا تحلیلهایی هستند که در ناخودآگاه ما در حال انجامشدناند. به چیزهایی ممکن است توسط شهود توجه کنیم — همهٔ آن تحلیلهای درونی و حسهایی که برای ما ناشناختهاند؛ مثلاً پیشگوییها یا دریافتهایی که برای خودمان هم خیلی روشن نیست — همه به نوعی در قالب شهود است که یونگ دربارهاش بحث میکند. بنابراین تقابل دارند به این دلیل که اینها هم نوعی حساند؛ دقت میکنید؟ اینها هیچ ربطی به تفکر ندارند — تفکر به نظر میرسد چیزی مستقل از حس و شهود است: مینشینند مثلاً با استفاده از زبان سمبلیک فکر میکنند، قیاس میکنند، استنتاج میکنند و به نتیجهای میرسند. ممکن است آدمی حواس پنجگانهاش خیلی قوی باشد و خیلی استفاده کند و متفکر خوبی هم باشد؛ ولی نمیشود آدمی خیلی از اندامها و حواس بیرونیاش استفاده کند و در عین حال آن حواس شهودی قدرتمند درونیاش را هم داشته باشد. یونگ معتقد است اینها نوعی با هم تقابل دارند چون از یک جنساند؛ دقت میکنید؟ چیزی که در مقابل حس میگذارد به نوعی دریافتهای عمیق ناخودآگاهی است که به آدم دست میدهد؛ بعضی از آدمها بیشتر این حسها را دارند و بعضی کمتر به این چیزها توجه میکنند.
و برای اینکه آن جنبهٔ عجیب و غریبِ شهود — که به نظر میآید شاید آدمهایی مثل نوستراداموس از شهود استفاده میکنند؛ پیشگوها، آدمهایی که به نوعی دچار حالتهای عجیبی در ذهن خودشان میشوند — نگاه درستی نشود و فکر نکنید شهود چیز عجیب و غریبی است که مخصوص آدمهای خیلی عجیب و غریب است، مثالی میزنم که فکر میکنم روشن کند همهٔ ما به نوعی از حسهای شهودی خودمان استفاده میکنیم، همانطور که همه از حواس پنجگانهمان برای دریافتهایی از جهان استفاده میکنیم. ببینید: مهم این است که بفهمید شهود و حس در یک دستهاند و در عین حال با هم اختلاف دارند: هر دو — هم حس و هم شهود — نوعی تحتتأثیر جهان قرار گرفتن است، یعنی آوردن اطلاعات از بیرون به درون. فکر کردن چنین نیست؛ فکر کردن بعد از آن است که اطلاعات آمده در ذهنتان، در درون خودتان تحلیلش میکنید. ولی هم حس و هم شهود نوعی تحتتأثیرجهانقرارگرفتن است.
بگذارید مثالی بزنم تا روشن شود آدمهای حسی و آدمهای شهودی چه فرقی دارند. فرض کنید با آدمی به خانهٔ کسی رفتید — این آدم مثلاً جزو دوستان شماست؛ شخصی که همراه خودتان بردید برای نخستینبار وارد آن خانه میشود. مینشینید، مثلاً یکیدو ساعت صحبت دوستانه میکنید و از خانه بیرون میآیید. میخواهم ببینم اگر آن آدم حسی باشد چه اطلاعاتی به شما میدهد و اگر شهودی باشد چه نوع حرفهایی میزند. آدم حسی — آدمهایی که بهطور خاص و حتی افراطی حسیاند — در برخوردی نیمساعته یا خیلی کمتر ممکن است دربارهٔ آن خانه چیزهایی به شما بگوید که شما هرگز به آنها دقت نکرده بودید: از رنگ پردهها و هماهنگیاش مثلاً با مبل گرفته تا انواع و اقسام تابلوهایی که آنجا بوده و شکل — نمیدانم — فنجانهایی که چایی برایتان در آن آوردهاند و الی آخر. من خودم اساساً آدم خیلی حسی نیستم و از برخورد با چنین آدمهایی معمولاً شگفتزده میشوم: آدمهایی که در یک نگاه همهچیز را گویا میبینند و تمام جزئیات را تشخیص میدهند — از انواع رنگهایی که در خانه به کار رفته و الی آخر. من خودم شخصاً آدمی هستم که — در آن تستی هم که زدم، شهودی درآمدم — ممکن است صد بار به خانهٔ کسی بروم و اگر بپرسید رنگ پردهٔ خانهاش چیست ندانم؛ با دقت نتوانم بگویم، چه برسد به طرحش. خیلی دقت نمیکنم به جزئیاتی که پیرامونم میبینم. آدم حسی آدمی است که دریافتهای حسی خیلی شدیدی دارد و در برخوردش با جهان به دریافتهای حسیاش اتکا میکند؛ معمولاً اینگونه آدمها به جزئیات خیلی دقت میکنند. آدم شهودی درست برعکس است: از آن خانه که بیرون میآید اطلاعاتی به شما میدهد که شاید اصلاً برای شما دریافتشدنی نبوده؛ ممکن است بارها به آن آدمهایی که در آن خانه هستند رفته باشید و متوجه چنین چیزهایی نشده باشید. مثلاً آدم شهودی ممکن است بعد از چنین دیداری بیرون بیاید و بگوید جوّ خانه عصبی بود. از او بپرسید چرا، نمیتواند بگوید؛ مثلاً شاید از نوع چیدن اشیاء چنین حسی به او دست داده یا از طرز صحبتکردن آدمها؛ یا ممکن است خودش هم نداند. یعنی آدم شهودی نمیتواند بگوید چرا احساس میکند این خانه جوّ عصبی یا آرامش خاصی داشته است؛ گویا چیزی پشت پرده را میبیند؛ خودش هم نمیداند این دریافتها را چگونه به دست میآورد؛ نمیتواند به چیزهای مشخصی رجوع کند که برای شما توضیح بدهند — گویا شاخکی در درونش چیزی را در آن فضا گرفته است. آدمهای شهودی چیزهای کلی دربارهٔ فضا میگویند: فضایی که میان آدمها وجود دارد، فضایی که در یک جامعه وجود دارد؛ و اینها معمولاً چنین نیست که با جزئیات خاصی بیان شوند. واضح است که این دو جور برخورد در تقابلاند: آدمی که تمام مدت به رنگ پردهها و مبل و فنجان نگاه میکند، بهطور طبیعی آن حسهای عمیقی را که در فضا هست دیگر نمیگیرد؛ گویا حواسشان در سطح دیگری کار میکند.
آدم شهودی — آدمی که گویا به چیزهای پشتپردهای بهطور ناخودآگاه توجه میکند — آدمی نیست که بگویید بیا در این خانه ببین جوّ عصبی است یا آرام؛ برنامهریزی نمیکند که دریافت شهودیاش را داشته باشد؛ دقت میکنید؟ چیزی شبیه الهامگرفتن است. شهود در دانش هم چنین است: آدمهایی هستند که شهود خیلی قوی دارند — انیشتین شهود خیلی قوی دارد؛ ممکن است در محاسبات ریاضی خیلی قوی نباشد ولی دریافتهای خاصی دارد که نمیشود گفت تحت کنترلاند؛ حالتهایی شبیه الهام.
ببینید، فکر میکنم اگر معنای حس و شهود را خوب بفهمید، تقابلشان روشن میشود: هرچه درجهٔ شهودیبودن این آدم بالا میرود، درجهٔ اتکایش به دریافتهای حواس پنجگانهاش پایین میآید. نمیشود اینها را بهراحتی با هم جمع کرد؛ ممکن است به حالتی متعادل هم رسید. آدمهای شهودی ممکن است آدمهای حواسپرتی باشند: مطمئناً آدمهایی هستند که چیزی را روی گاز میگذارند، تا ته میسوزد، خانه کاملاً دود میگیرد؛ همسایهها از بیرون میفهمند اتفاقی افتاده ولی او نشسته مشغول مطالعه است و در دریافتهای شهودی خودش است؛ یعنی به آن سیگنال قوی توجه نمیکند که «پاشو، چیزی را چک کن». من با افراط صحبت میکنم ولی آدمهای حسی محال است چنین اتفاقی برایشان بیفتد: سیگنالهای حسی را که به آنها میرسد تشخیص میدهند و تحلیل میکنند و ذهنشان مشغول همین سیگنالهاست و به همین دلیل کمتر دچار حالتهای الهامی میشوند — و واژهٔ «عجیب و غریب» را از جمله حذف کنید، چون لزوماً عجیب و غریب نیست؛ فهمیدن اینکه جوّ خانهای چگونه است دریافت عجیب و غریبِ پیشگویانهای نیست. و آن آدم حسی هم چنین احساسهایی را دارد، آن شاخکها را در درون خودش دارد، ولی خیلی استفاده نمیکند — همانطور که آدم شهودی از حواس پنجگانهاش خیلی استفاده نمیکند. اگر بخواهیم از نظر علمی — مثلاً از نوروساینس — استفاده کنیم، شبیه این است که بعضی بخشهای مغزِ یک آدم بیشتر تمرینشده و حساسترند و بعضی بخشها با آنها خیلی تمرین نشده است. تفاوت حس و شهود چنین است؛ چنین نیست که بینیِ آدمی که شهودی است و به حسش اتکا نمیکند کار نمیکند — سیگنال میفرستد؛ مغز است که اینجا به سیگنالها توجه نمیکند؛ دقت میکنید؟ فکر میکنم با همین آزمایشهایی که اکنون وجود دارد — MRI و اینها — که میتوان فعالیت بخشهای مختلف مغز را هنگام کار مغز دید و فهمید کدام قسمتها فعالترند، شاید خیلی دقیق بشود گفت فرق حس و شهود چیست: کدام بخشهای مغز برای آدمهای حسی بیشتر کار میکنند و کدام برای آدمهای شهودی. پس یک دوگانگی در کارکردهای خودآگاه ذهن وجود دارد.
دوگانگی دیگری وجود دارد که کمی واضحتر است، چون هر دو طرفش را میشناسیم و فکر میکنم بهطور بدیهی میدانیم این کارکردها در تقابلاند: تقابل میان تفکر و احساس — «احساس» در مقابل واژهٔ فیلینگ، چون ما در واژگان خودمان میان حس و احساس شاید تفاوت واضحی نمیگذاریم؛ در واقع تقابل میان تفکر و عاطفه. آدمهایی هستند که برخوردشان — گرفتن اطلاعات از عالم خارج مسئله نیست — با این اطلاعات، یعنی در لایهٔ درونیتر، است: من چگونه با این اطلاعات و با جهان مواجه میشوم، چگونه با موقعیتهای مختلف برخورد میکنم. آدمهایی هستند که اطلاعات را بهشدت تحلیلِ متفکرانه میکنند: تمام مدت ذهنشان مشغول این است که دربارهٔ چیزهایی که میدانند و موقعیتهایی که پیشِ رو قرار گرفته فکر کنند؛ مثلاً از یک اصل کلی نتیجه بگیرند که اکنون چگونه باید رفتار کنند. و آدمهایی هستند که چنین برخوردی نمیکنند؛ بیشتر ارزشگذاری میکنند: چیزها برایشان خوب یا بدند. اگر با موقعیتی مواجه شوند، به جای آنکه از احکام کلی نتیجه بگیرند که چه باید بکنند، بیشتر میروند سراغ اینکه کدام کار به آنها حس بهتری میدهد؛ از نظر عاطفی احساس بهتری به آنها دست میدهد. بنابراین بر رفتارهای خودشان، بر رفتارهایی که از بیرون میبینند، بر اطلاعاتی که از بیرون میآید یا کارهایی که میخواهند بکنند، قضاوتهای ارزشی بیشتر میکنند؛ چیزها و رفتارها را به خوب و بد تقسیم میکنند — و این تقسیمبندیِ شدیدِ خوب و بد از یک قاعدهٔ کلی نمیآید، از احساسات درونی میآید: وقتی احساس بدی به آنها دست داد کاری را نمیکنند و وقتی احساس خوبی داد میکنند. و آدم متفکر چنین است که به احساسات و عواطف خودش اعتماد نمیکند؛ سعی میکند — نمیخواهم به هیچکدام از این دو طرف بار ارزشی بدهم که کدام آدم بهتر یا بدتر است — آدمی که تحلیلگر و متفکر است گویا مثل ماشینی عواطف خودش را کنار میگذارد، اطلاعات را به گزارههایی تبدیل میکند، در آن جعبههای کلی میگذارد و از آن نتیجه میگیرد که «من اکنون باید اینجا این کار را بکنم» — چه خوشم بیاید چه بد بیاید، چه احساس خوبی بدهد چه بد. گویا از اصولی پیروی میکند وقتی تصمیم میگیرد چه کند یا نکند؛ میخواهد در موقعیتی که قرار گرفته، موقعیت را تحلیل کند؛ به جای آنکه به عواطف خودش رجوع کند و بگوید این موقعیت بدی است که در آن قرار گرفتهام و کاری که انجام شد چیز بدی بود یا خوب بود — به جای این ارزشگذاریهای عاطفی، شروع میکند به تطبیقدادن با اصولی کلی. به نظر میآید — و چیزهایی که میگویم لزوماً حرفهای یونگ نیست.
به نظر میآید این دوگانگی هم — البته مشخصاً بدانید که هر دو در یک دستهاند، همانطور که حس و شهود — نوعی مواجهه با جهان است بعد از آنکه اطلاعات را گرفتید: حالا میخواهید تحلیلشان کنید و خودتان در مقابل موقعیتی که قرار گرفتهاید عکسالعمل نشان بدهید. اینکه چقدر به اصول کلی متکی هستید — این حرفی که من میزنم جایی ندیدهام یونگ گفته باشد؛ فکر میکنم کلاً این تیپ از آنجا تشکیل میشود که چقدر شما به جنبههای سمبلیک رفتارتان توجه میکنید — «سمبلیک» به معنای نمادین نه، به معنای زبانی: آدم متفکر میتواند هر چیزی را که درک میکند و شیوهٔ تصمیمگیریاش را به زبان بیاورد؛ گویا در حیطهٔ زبان بیشتر زندگی میکند. در حالی که آدمی که عاطفی است و برخوردهای عاطفی دارد بهراحتی نمیتواند بگوید این تصمیم را چطور گرفت؛ بیشتر آدمهایی هستند که در بیان شرح زندگی خودشان مشکل دارند، برای اینکه اصلاً تصمیماتشان به مرحلهٔ زبانی نمیآید. تفکر در زبان گویا در حال انجام شدن است: همهچیز به رشته گزارههایی تبدیل میشود؛ بر گزارهها منطقی هم حاکم است؛ گزارهها را مثل ماشین در آن جعبه میگذارید و نتیجه برایتان بیرون میآید. آدم عاطفی ممکن است تصمیمهای خیلی درست و جالبی بگیرد — همیشه هم درست تصمیم بگیرد — ولی چنین نیست که به سطح گزارههایی برساند و تصمیمهایش را انجام دهد؛ و طبعاً گویا با شیوههای ناخودآگاهتری برخورد میکند. همانطور که شهود نسبت به حس نوعی به سمت ناخودآگاهی میرود، عاطفه هم نسبت به تفکر بیشتر گرایش به ناخودآگاه دارد. بنابراین هر دو طیفهایی هستند که به نظر میرسد میان خودآگاه و ناخودآگاه تقسیم میشوند.
فقط میخواهم به چیزی اشاره کنم: عبارتی در خود همین سخنرانی نخست هست که میگوید حواس به ما میگویند که چیزهایی وجود دارند و تفکر به ما میگوید که این چیزها چیستند و عاطفه ارزشگذاری میکند که این چیزها خوباند یا بد؛ و شهود جنبهای کمی فراتر از حس است که باز به شما میگوید چه چیزهایی وجود دارند ولی به شیوهٔ دیگری، در سطح دیگری این حرف را میزند. بنابراین تفاوت تفکر و عاطفه بعد از مواجهه با چیزها این است که تفکر به نوعی آن چیزها را تحلیل میکند؛ وقتی میگوییم «آن چیز چیست» گویا در قالب فرهنگ و زبان جایی برایش میگشاید — دقت میکنید؟ — کار تفکر این است که موقعیت را تحلیل کند و به چیزی تبدیلش کند که در فرهنگ میتوان دربارهاش حرف زد؛ در حالی که عاطفه بدون اینکه این کار را بکند میتواند ارزشگذاری کند.
میتواند بگوید آن چیزی که با آن مواجه شده خوب است یا بد؛ رفتاری که دیده یا رفتاری که میخواهد انجام دهد حس خوبی به او میدهد یا بد. باز هر دو در یک دستهاند و با هم تقابل دارند: آدمهایی که بیشتر از تفکر استفاده میکنند کمتر میتوانند در استفاده از عواطف خودشان موفق شوند و برعکس؛ هر دو نیروهایی هستند که در ما وجود دارند و میتوانند نتایج درست و خیلی جالبی به ما بدهند. چنین نیست که دوباره ارزشگذاری کنیم و بگوییم آدم متفکر برتری دارد نسبت به آدمی که جنبهٔ عاطفیاش بیشتر است. نکتهٔ خیلی مهمی هست — بگذارید پیش از گفتن آن به چیزی اشاره کنم: من خیلی وقتها به آدمها توصیه کردهام بروند آن تست آنلاین تیپولوژی یونگ را در اینترنت بزنند و تیپ خودشان را مشخص کنند؛ و در آنجا پس از مشخصشدن تیپ، شرحی دربارهٔ تیپتان میتوانید بخوانید که چهجور آدمی هستید. معمولاً وقتی آدمها این کار را میکنند به نظرشان میآید اطلاعاتی خیلی جالب به دست نیاوردهاند: «میدانستیم چنینایم»؛ دقت میکنید؟ یعنی حداکثر میتوانند قضاوت کنند گفتههایی که به عنوان تیپشان میشنوند درست است و دربارهٔ خودشان صدق میکند. و این تیپولوژی به چه کار میآید اگر به هر آدمی اطلاعاتی بدهد که بالاخره از قبل هم میدانستید چنیناید؟ ببینید، اهمیت آن تیپولوژی این است که آن پانزده تای دیگر را هم بخوانید.
دقت میکنید؟ یعنی متوجه شوید همهٔ آدمها مثل شما نیستند. فکر میکنم عمدهترین سوءتفاهمهایی که در زندگی برای آدمها پیش میآید این است: شما مثلاً فرض کنید آدم متفکری هستید و نوعی انتظار دارید — احساس میکنید درستش همین است دیگر — آدم باید با تفکر خودش زندگی کند. آدمی هم که عاطفی است حوصلهاش از آدمهای متفکری سر میرود که تمام مدت نشستهاند همهچیز را تحلیل میکنند — از شرایط خانوادگی گرفته تا احساسیترین مسائل خصوصی خودشان — گویا دربارهٔ این مسائل انشا مینویسند؛ در حالی که آدم عاطفی از چنین آدمی اساساً خوشش نمیآید و فکر میکند همهجا جای تفکر نیست و بهتر است آدم به حس خودش اعتماد کند و در زندگیاش پیش برود. معمولاً آدمهای عاطفی از دست آدمهای متفکر عصبانیاند و آدمهای متفکر هم همینطور: از غیرمنطقبودن آدمهای عاطفی نوعی دلشان میگیرد. و آدمهای حسی و شهودی هم کاملاً چنیناند: آدمهای حسی وقتی با آدمهای شهودی مواجه میشوند — حواسپرتی — گویا میخواهند دیوانه شوند.
تیپولوژی یونگ و اساساً تیپولوژی — به هر شیوهای که تیپهای مختلف روانشناختی را دستهبندی کنید — حسنش این است که کمی سعهصدر پیدا کنید: آدمهای نوع دیگری هم وجود دارند و آدمهای گناهکاری نیستند؛ دقت میکنید؟ این نکتهای است؛ توصیه میکنم حتماً بروید تیپ خودتان را پیدا کنید.
هرچند خیلی دقیق نیست، چون به هر حال هفتادودو پرسش در آن هست که باید بله یا نه جواب بدهید؛ و با توجه به اینکه ما در فرهنگ خاصی بزرگ شدهایم، جاهایی ممکن است بله و نهها را به دلایل فرهنگی بزنیم به شیوهای که خیلی با واقعیت درونیمان تطبیق نمیکند — یعنی این را بعداً اگر خواستید خارج از جلسات خودتان بررسی کنید. ولی به هر حال بهطور تقریبی درصدی برای شما تعیین میشود: مثلاً فرض کنید هفتادوپنج درصد حسی و بیستوپنج درصد شهودیاید؛ جای شما را در آن طیف مشخص میکند. معمولاً چنین است که درصدها خیلی قابلاعتماد نیستند — به دلایل فرهنگی و پیشینههایی که دارید، مثل اینکه به بعضی ویژگیهای خودتان توجه ندارید — و بهعلاوه شدیداً توصیه میکنم سؤالها را خیلی دقیق بخوانید: سؤالها خیلی دقیق طرح شدهاند، علیرغم ظاهر خیلی سادهشان که بیش از نیمخط نیستند؛ وقتی میپرسد آیا مثلاً این کار را دوست دارید بکنید یا میپرسد از این بدتان نمیآید، میبینید سؤالها با هم فرق دارند؛ یعنی خیلی دقیق سعی کردهاند سؤالها را طرح کنند. به متن سؤال توجه کنید تا درصدهایتان خیلی بد درنیاید. معمولاً چنین است که نوعتان درست درمیآید؛ و بعداً اگر آن پانزده تای دیگر غیر از خودتان را بخوانید، شاید کمی متوجه شوید که چرا با آن طرف اینقدر مشکل داشتید: «این آدم شهودی بود و تو آدم حسی هستی» و همهٔ این اختلافهایی که داشتید به این دلیل؛ یا «آن آدم درونگرا بود و تو آدم برونگرا هستی».
درونگراها و برونگراها که اصلاً نمیتوانند همدیگر را تحمل کنند — فکر میکنم مهمترین بخش این تیپولوژی همین است که درصد درونگرایی و برونگراییتان دربیاید و این تضاد را — اگر درونگرا هستید — با آدمهای برونگرا تحمل کنید و برعکس. چیزی که میخواستم بگویم همین است که معمولاً میان آدمهای متفکر و آدمهای عاطفی سوءتفاهمی وجود دارد: آدمهای عاطفی اساساً تصورشان این است که آدمهای متفکر احساس ندارند؛ چون آدمهای متفکر هیچوقت — به نظر میآید — از احساس خودشان حرف نمیزنند و جایی هم عکسالعملهای احساسی نشان نمیدهند. در حالی که تقریباً بهطور قطع میتوان گفت: از هر آدمی — هرچه افراطیتر متفکر باشد، مثلاً درصدش صددرصد درآمده باشد، یعنی همهٔ سؤالهایی که در آن تست تمایز تفکر و عاطفه را میسنجند جنبهٔ تفکر را زده باشد و چنین درصدی گرفته باشد — اگر بپرسید، میگویند اتفاقاً ما آدمهای خیلی احساساتی هستیم. مشکل آدم متفکر این نیست که عواطف و احساسات ندارد؛ مشکل این است که کنترلی بر عواطف و احساسات خودش ندارد و بنابراین همیشه — مثل چیزی لغزنده که ممکن است از دستش برود یا چیزی در حال انفجار — دودستی احساسش را میچسبد و سعی میکند بروز ندهد؛ چون نمیتواند بهطور ملایم احساسش را ابراز کند؛ دقت میکنید؟ یعنی یا منفجر میشود اگر احساساتش را رها کند — به احساسش این است که اگر احساسهایم را رها کنم معلوم نیست مرا به کجا میبرند و چه بلایی سرم میآورند — بنابراین بهتر است بهشدت تحت کنترل داشته باشد. بنابراین خیلی ممکن است درونی درگیریهای احساسی داشته باشد ولی شما هیچوقت از بیرون نمیبینید؛ به نظر میآید همیشه آدمی است که از اصولی پیروی میکند و جنبههای انسانی و عاطفیاش خیلی بروز نمیکند. و آدم عاطفی هم یعنی این نیست که فکرش کار نمیکند؛ ولی دقیقاً همان احساسی که آدم متفکر نسبت به عواطف خودش دارد، آدم عاطفی نسبت به تفکر خودش دارد: نوعی احساس میکند معلوم نیست این تفکرِ من مرا به کجا میبرد؛ ترس از اینکه اگر زیاد فکر کنم به هیچجا نمیرسم؛ بنابراین جایی باید این تفکرات را یا اصلاً شروع نکنم یا قطع کنم؛ باید مواظب افکاری باشم که به ذهنم میرسد. من شخصاً فکر میکنم اساساً در چنین دانشکدهای باید درصد بالایی از آدمها تیپشان Thinking باشد و فیلینگ کمتری داشته باشند؛ برای همین ریاضیشان خوب بوده، با چیزهای سمبلیک خوب کار میکنند، میآیند دانشکدهٔ برق درس میخوانند. و میخواهم بگویم شخصاً خود من هم چنینام.
یعنی به هر حال در تیپولوژی من هم طبیعی است که Thinking نسبت به فیلینگ درصد بالاتری داشته باشد. من شخصاً — به عنوان مواجههای با این موضوع تیپولوژی، نه فقط فهمیدن اینکه آدمهایی وجود دارند که از فکر کردن حتی واهمه دارند و نوعی احساس میکنند تفکر معلوم نیست مرا به کجا میبرد — اینکه اصلاً چنین چیزی در عالم انسانی وجود دارد خیلی برایم جالب بود. من تنها چیزی هستم که در زندگیام همیشه با راحتی ساعتها مینشینم به چیزی فکر میکنم و فکر میکنم هرچه بیشتر فکر کنم بهتر است و به نتیجهٔ بهتری میرسم؛ در حالی که دربارهٔ عواطف اصلاً چنین نیست: بنشینم به عواطف خودم توجه کنم یا ابراز عاطفه کنم — همیشه این احساس را دارم که عواطف چیزهایی هستند که معلوم نیست از کجا میآیند و میروند و کنترلی برشان نیست. اینکه چنین نیست و همهٔ آدمها چنین نیستند، مثل کشف خیلی جالبی برایم بود: اینکه برای همهٔ آدمها چنین نیست که عواطف چیزهای ناهنجاریاند که کنترلی برشان نیست؛ برعکس، بعضیها بر عواطفشان کنترل بیشتری دارند تا بر فکر کردن خودشان. وقتی مینشینند فکر میکنند، فکرها گویا از در و دیوار میریزند و میآیند، با هم قاطی میشوند، نوعی شلوغ میشود و بعد باید بگویند «بس کنید، من بروم بیرون»؛ در حالی که من دری خیلی مشخص دارم، میتوانم یکییکی باز کنم و بگویم «فکرِ اول بیا تو، همانجا وایست، حالا فکر دوم، حالا با هم ترکیب شوید». آدمهایی هستند که میتوانند عواطفشان را با هم ترکیب کنند، برایشان توالی و آرایشی از عواطفشان ایجاد کنند؛ در حالی که من چنین نیستم و همیشه این احساسم است که اگر زیادی به عواطفم میدان بدهم معلوم نیست چه شود — ممکن است منفجر شوم، ممکن است اتفاق خیلی بدی بیفتد. همین فهمیدن این دوگانگیها بهشدت به نظر من کمک میکند که نه فقط خودتان را بشناسید، آدمها را کمی بهتر بفهمید.
و کمی سخت نگیرید؛ مثلاً اگر کسی مثل شما نیست، «این آدم ابله است، اصلاً نمیشود با او معاشرت کرد» — گویا معلوم نیست چرا چنین رفتار میکند. یا آدمها کاری میکنند، ازشان میپرسید «چرا این کار را کردی؟» و نمیتوانند جوابتان را بدهند. آدمهای عاطفی نمیتوانند بهوضوح بگویند چرا آن کار را کردند، چون در حیطهٔ زبان تصمیم نگرفتهاند که بخواهند در حیطهٔ زبان به شما جواب بدهند؛ حسشان این بوده که این کار را باید انجام دهند و مطمئناند که کار درستی کردهاند و میکردند؛ ولی نمیتوانند راحت بیانش کنند که چرا. و آدمی که خیلی غرق در جنبههای thinking است احساس میکند «این آدم بیفکر است؛ چه آدمی است؟ کاری کرده و نمیداند، نمیتواند بگوید چرا کرده» و به نظرش میآید این آدم خیلی آدم بیسوادی است، آدم خطرناکی است؛ ممکن است فردا یکدفعه کاری بکند؛ گویا اصلاً هیچ کنترلی ندارد؛ در حالی که اصلاً چنین نیست: معیاری که او با آن تصمیم گرفته و کاری را انجام داده اتفاقاً استفاده از عواطف است. شما ممکن است گاهی در شرایطی کارهایی بکنید که به هیچوجه با تفکر نمیشود به آنها رسید — میدانید؟ — مثل کمکگرفتن از الهاماتی که دور از دسترس تفکرند. و نباید ارزشگذاری کرد که آدمی که از تفکر استفاده میکند برتری دارد یا آدمی که از feeling استفاده میکند برتری دارد؛ جاهایی ممکن است آن یکی بهتر رفتار کند. ولی برتریِ مطلق این است که آدم thinking همیشه میتواند بهطور روشن به شما بگوید چرا این کارها را کرده و چرا کاری را نکرده؛ در حالی که آدمی که از عواطفش زیاد استفاده میکند ممکن است توضیحات روشنی دربارهٔ شیوهٔ زندگی خودش نتواند به شما بدهد. این نکتهٔ خاصی است که برای خود من شخصاً — درونگرایی و برونگرایی برای من چنین نبوده که نفهمم آدمهای برونگرا چهجور آدمهاییاند و چرا چنیناند و چگونه رفتارشان را پیشبینی کنم — این توضیحی که یونگ دربارهٔ thinking و feeling میدهد برایم مثل کشف خیلی مهمی در زندگی بود که جور دیگری هم میشود بود: مثلاً آدم ممکن است با عواطف خودش راحتتر از تفکر باشد.
این دو تقابل — تقابل میان شهود و حس و تقابل میان تفکر و عاطفه — را یونگ شاید به دلیل حساسیتی که نسبت به فروید پیدا کرده، هیچ اشارهای نمیکند به اینکه به نظر میرسد از نظر آماری میان مرد و زن در قطب تفکر و feeling تفاوتی وجود دارد: اکثریت زنها در قطب feeling و اکثریت مردها در قطب thinkingاند. اگر بخواهیم دستهبندی کنیم — نمیخواهم بگویم اکثریت مردها thinking هستند؛ شاید حرف درستی نباشد — ولی اساساً تقارنی میان دستهبندی زن و مرد در این دو قطب وجود ندارد. به نظر میآید زنها بیشتر با جنبههای feeling کار میکنند و این چیز خیلی متعارف و قابلمشاهدهای است. فکر میکنم هر کس بفهمد تفاوت آدم متفکر و آدم عاطفی چیست، بیشتر این را احساس میکند که به نظر میرسد زنها در زندگیشان، در تصمیمگیریهایشان و در برخورد با موقعیتهایی که برایشان پیش میآید بیشتر متکی به عواطفاند و مردها بیشتر از زنها به thinking متکیاند. ولی یونگ — من ندیدهام جایی کوچکترین اشارهای به این موضوع بکند — برای اینکه این نوعی دستهبندی جنسیتی است و فروید اینقدر از این حرفها زده بود و همهچیز را با جنسیت تحلیل کرده بود که فکر میکنم دستکم در دههٔ ۳۰ یونگ نسبت به این چیزها حساسیت داشته و میخواهد کلاً هیچ اثری از تفکرات بهاصطلاح جنسیتی در نظریههایش نباشد. ولی من فکر میکنم واقعاً چنین است؛ شاید با همین تستی که در اینترنت هست بتوان آماری گرفت که اکثریت زنها نسبت به تفکر خودشان بیشتر متکی به feeling هستند. و تمایز سوم: تمایز میان درونگرایی و برونگرایی — این یکی را خیلی نمیخواهم واردش شوم؛ یونگ هم در این سخنرانی به آن اشاره نمیکند.
چون این اصلاً ربطی به کارکردهای خودآگاه ندارد. اینجا چون بحث دربارهٔ کارکردهای خودآگاه — کارکردهای درونی و بیرونی — است، طبعاً اشارهای به موضوع درونگرایی و برونگرایی نمیکند. درونگرایی و برونگرایی به منش کلی آدمها در برخورد با جهان مربوط میشود: چقدر یک آدم به دنیای درون خودش توجه دارد و چقدر به بیرون. هیچ ربطی هم به دریافت سیگنالهای حسی و شهودی و این حرفها ندارد؛ در عین حالی که ممکن است از نظر آماری به هم وابسته باشند. و همهٔ ما تقریباً — با توجه به متداولبودن این اصطلاحها — درکی از درونگرایی و برونگرایی داریم. اگر بخواهم با مثال بگویم: آدم درونگرا آدمی است که تنهایی لذتبخش است؛ لازم نیست در جمع باشد تا سرحال باشد؛ اتفاقاً نیاز دارد ساعاتی از زندگیاش را در تنهایی بگذراند؛ توجه زیادی به حالتهای درونی خودش دارد؛ گویا مواظب است و مدام چک میکند درونش را ببیند اوضاع چگونه است. در حالی که آدم برونگرا بیشتر در جمع و محیط بیرونی است که خودش را پیدا میکند. و این اصلاً صرفاً به همین خلاصه نمیشود: آدم برونگرا مثلاً عملیگراتر است؛ اگر چیزی در درونش هست میل دارد بیشتر ابرازش کند — یعنی ظاهر کند چیزی را که در درونش هست. اگر اندیشهای دارد میخواهد عملیاش کند و تا عملی نکند — تا چیزی بیرونی به وجود نیاید — گویا هیچی وجود ندارد؛ این چیزهای درونی برایش در درجهٔ اهمیت پایینتریاند. فکر میکنم خود یونگ هم جایی اشاره میکند که این اختلاف میان درونگراها و برونگراها شاید بزرگترین اختلاف در تاریخ بشر میان آدمهاست. آدمهای برونگرا اساساً آدمهای درونگرا را آدمهای بیمار میدانند و هیچگونه نمیتوانند خودشان را قانع کنند که این آدم نرمالی است: آدمی که میخواهد برود گوشهای چند ساعت بنشیند؛ یا مدتی که در جمع میماند خسته میشود و احتیاج به تنهایی دارد — در حالی که آدم برونگرا اساساً در جمع راحتتر است تا تنهایی؛ تنهایی چهکارش کند؟ کلاً آدم درونگرا چنین نیست که بخواهد کاری بکند؛ همین که در احوال خودش خوب میگذرد و ممکن است برایش جالب باشد. آدمهای درونگرا هم رودربایستی ندارند؛ احساسشان نسبت به برونگراها این است که اینها آدمهای بینهایت سطحی و احمقیاند: همهاش مثلاً در جمع مینشینند هی میگویند و میخندند و آخرش هیچی نمیشود. اینها سعی میکنند چنین بیان کنند که طرفین را خوب بشناسند؛ هر دو شاید نوعی حق داشته باشند: از دیدگاه خودشان که نگاه میکنند چیز درستی میبینند. چون آدم درونگرایی که میرود ساعتها در گوشهای مینشیند و به نظر نمیآید کاری میکند، بیشتر به نظر میآید آدمی آنرمال و بیمار است که باید دید چهشده است.
مثلاً چنین رفتاری نشان میدهد. فکر میکنم این دو اصطلاح — درونگرایی بیشتر در میان مردم استفاده میشود و به عنوان واژهای منفی: «آدم درونگرایی است؛ هی مینشیند در خودش، هی از جمع کناره میگیرد» — و برونگرایی به نظر آدمها آدمهای نرمالتری میرسند؛ واقعاً هم نوعی چنین است: آدمهای برونگرا نوعی با نُرمهای اجتماعی سازگارترند. آدمهایی که درونگرا هستند ممکن است زندگیهای خیلی عجیب و غریبی پیدا کنند. اصلاً — نوعی، کمی سطحیتر اگر نگاه کنید — به میزان اجتماعیبودن مردم برمیگردد: چقدر یک آدم در اجتماع معیارهای اجتماع را میشناسد و به آنها توجه میکند. آدمهای برونگرا آدمهایی هستند که راحت معاشرت میکنند، راحت با آدمها ارتباط برقرار میکنند. مثلاً مهندسها حتماً باید درجهای از برونگرایی داشته باشند وگرنه باید استاد دانشگاه شوند: کسی که بخواهد در جامعه روابط عمومی داشته باشد — مهندس باید روابط عمومیاش خوب باشد؛ میخواهد مثلاً پروژهای بگیرد، به هر حال باید — آدم درونگرا نمیتواند این کار را خوب انجام دهد، چون سالها ممکن است با آدمهایی معاشرت کند و هیچ اطلاعاتی دربارهشان نداشته باشد: از چه خوششان میآید، از چه بدشان میآید؛ بیشتر متوجه خودش بوده که است تا آدمهای اطرافش. هیچکدام از این دو خوب و بد نیستند؛ مهم این است که شما در این تیپولوژی به این نتیجه برسید که ارزشگذاری نکنید: «آدم درونگرا بد است، آدم برونگرا خوب است» یا برعکس. دیدگاههای درونگراها درست است.
آدمهای درونگرا نسبت به برونگراها آدمهای عمیقتریاند. همهٔ فیلسوفها درونگرایند؛ همهٔ آدمهایی که کارهای علمی خیلی برجسته انجام میدهند، به هر حال درونگرا بودهاند: ساعتها در تنهایی نشستن، فکر کردن، کار کردن. اگر برونگرا بودند که باید همهاش میرفتند مهمانی و در جامعه شرکت میکردند و برای این کارها وقت نداشتند. و این از نظر درونگراها هم به معنایی درست است که برونگراها آدمهای سختگیرتر و عجولتری هستند؛ خیلی حوصلهٔ اینکه بنشینند چیزی را تا تهاش فکر کنند و عمیق شوند شاید نداشته باشند. همهٔ چیزهایی که گفتم خیلی تقریبی است؛ شاید با چیزهایی که یونگ — که یونگ هم تقریبی حرف میزند — فرق داشته باشد؛ بنابراین مهم نیست. من به شیوهای که خودم راحتتر بودم بیان کردم و فقط — در حد اینکه به آخر جلسه رسیدیم — یک چیز دیگر در آن تست هست: نماد دیگری که به عنوان چهارمین دوگانگی است و من شخصاً شاید خیلی علاقهمند نیستم و فکر نمیکنم خیلی فکر شده باشد؛ و آن دوگانگی میان پرسیوینگ بودن و گرایش به جاجمنت است: اینکه چقدر وقتی با جهان مواجه میشوید گرایشتان به درککردن است یا به قضاوتکردن. آدمهایی هستند که در سختترین شرایط — حتی وقتی خودشان هم درگیرند — بیشتر ارزیابی میکنند که بفهمند اوضاع چگونه است، تا اینکه بلافاصله بگویند «این کار بدی کرد». مثلاً کسی رفتاری انجام میدهد؛ چقدر علاقه دارید بفهمید زمینهاش چه بوده، چرا این رفتار را انجام داد؟
تا اینکه نسبت به آن قضاوت کنید و عکسالعمل نشان بدهید. بنابراین دوگانگی میان پرسیوینگبودن و جاجینگبودن در آن تستها وجود دارد. من احساس میکنم بهشدت با پارامترهای دیگر آن تیپولوژی یونگ همبستگی دارد: مثلاً آدمهایی که درونگرا هستند احتمالاً پرسیوینگترند — میدانید منظورم چیست؟ خوبیِ تیپولوژی این است که مثلاً فیلینگ یا تینکینگبودن مستقل از حسی و شهودی بودن باشد؛ هرچه این پارامترهایی که درمیآوریم همبستگی نداشته باشند، بهتر میشناسیم. من احساسم این است که جاجینگ و پرسیوینگ مستقل از بقیه چیزها نیست: یعنی اگر سه حرف اول تیپولوژیتان را به من بگویید، با احتمال خوبی میتوانم بگویم کدامیک از این دو هستید؛ دقت میکنید؟ یعنی اگر مثلاً آدم شهودیِ متفکری باشید، به احتمال زیاد پرسیوینگ هستید — گویا آن حرف آخر را میشود با سه حرف اول حدس زد، فکر میکنم. به هر حال مهم نیست. در آن تست معروفی که در اینترنت آنلاین هست چهار حرف به شما نسبت میدهند: حرف اول مربوط به درونگرایی و برونگراییتان است، حرف دوم مربوط به شهودی و حسیبودنتان، سومی مربوط به تینکینگ و فیلینگبودنتان، و چهارمی مربوط به جاجینگ یا پرسیوینگبودنتان.
بر اساس اینها میتوانید بروید بخوانید و ببینید خودتان چگونهاید؛ و توصیهٔ من این است که بروید بخوانید و ببینید بقیهٔ آدمها چگونهاند: چقدر ممکن است آدمی درست مکملِ شما باشد. حتماً نگاه کنید ببینید چقدر آدم عجیبی است؛ و بعد کمکم میفهمید بعضی از آن آدمهای عجیب و غریبی که اطرافتان میدیدید و احساس میکردید دیوانهاند، دیوانه نبودند؛ با شما فرق داشتند؛ جور دیگری بودند که مثل شما نبودند. من این سخنرانی یکساعته را به این موضوع اختصاص دادم که عملاً تمامشدنی بود — بهعلاوه اینکه باز تأکید میکنم تقابل میان حس و شهود و آن تقابلهایی که مربوط به کارکردهای ذهن خودآگاه میشود را بعداً در این جلسات بیشتر دنبال میکنم؛ بنابراین فهمیدنشان به نظر من خیلی مهم است. — اسم تست چیست؟ — بروید سرچ کنید: واژهٔ یونگ را با پرسونالیتی تست برای اطمینان، یا تیپولوژی تست. یونگ را با J مینویسند: JUNG. «یانگ» به زبان آلمانی یعنی جوان ولی املایش کاملاً فرق دارد؛ با J شروع میشود، UNG؛ بهعلاوهٔ تیپولوژی تست یا پرسونالیتی تست بزنید؛ فکر میکنم اولین چیزی که میآید همان تست آنلاین است که اسمش هست تست یونگ — نمیدانم — مایر بریگز: یعنی آن آدمهایی که بعداً آمدند آن دوگانگی پرسیوینگ و جاجینگ را اضافه کردند و تست را طراحی کردند آدمهای دیگری هستند. ولی به هر حال بهراحتی میتوانید پیدا کنید.
یونگِ پرمشاهده و شیفتهٔ چیزهای عجیب، در برابر متنی منظم از فروید که به گمان سخنران «شاید» یک مثال هم در آن نباشد؛ و «شاید» بیآنکه چیزی به نام نظریهٔ یونگ وجود داشته باشد.
شهود در برابر حس، به گمان سخنران بیسابقه پیش از یونگ؛ دریافتی «انگار» الهامی که به ناخودآگاه نزدیکتر است.
تفکر «انگار» در زبان انجام میشود ــ نکتهای که سخنران میگوید جایی از یونگ ندیده ــ و عاطفه، مانند شهود، به ناخودآگاه نزدیکتر است.
تستی که بخشی از آن، تا جایی که سخنران میداند، از یونگ نیست و درصدهایش «ممکن است» خیلی قابلاعتماد نباشد، هرچند نوع معمولاً درست درمیآید؛ فایدهاش خواندن تیپهای دیگر است.
یونگ، به گمان سخنران «شاید» از حساسیت به فروید، به تفاوتی که «به نظر میرسد» از نظر آماری میان زن و مرد در قطب تفکر و feeling هست هیچ اشارهای نمیکند.
معمولاً در تاریخ میگویند یونگ یکی از نخستین کسانی بود که پی برد کارهای فروید مهم است و از او حمایت کرد؛
یونگ با اینکه جوان بود اعتبارش چنان بود که یکی از نخستین پشتیبانهای معتبر نظریهٔ فروید شد و تقریباً جایگاهی شبیه معاونت فروید پیدا کرد.
به نظر میرسد از دههٔ ۵۰ و ۶۰ به اینسو مدام اهمیت یونگ بیشتر میشود.
مثلاً همین سخنرانیهایی که سال ۱۹۳۵ در انگلستان و در جمعی کاملاً دانشگاهی انجام داده است.
طبعاً سعی میکند — هرچند در همین سخنرانیها اشاره میکند که معمولاً مرا به این میشناسند که حرفهای عجیب و غریب میزنم
این کتاب شاید به عنوان نخستین کتاب برای خواندن یونگ و آشنایی با او بد نباشد.
یکی اینکه قبلاً گفتهام و مجدداً تکرار میکنم، چون مرتب در طی جلسات با این برخورد میکنیم: یونگ اساساً نسبت به فروید کمتر نظریهپرداز بود.
این حجم عظیم — واقعاً این کلمهٔ عظیم را به کار میبرم — از مشاهدات و مطالعاتی که یونگ انجام داده: در خاطراتش مینویسد که به همهٔ کتابفروشیهایی که نسخههای خطی و کتابهای قدیمی پیدا میکردند همیشه سفارش داده بود که اگر چیزی دربارهٔ کیمیاگری پیدا کردند حتماً به او اطلاع بدهند.
و آدمهایی که چنیناند طبعاً در جنبههای نظریشان نوعی آشفتگی پیدا میشود.
و این — متأسفانه، بهجز همان دیدگاه تجربهگرا — نکتهٔ دومی است که باعث میشود خواندن یونگ برای آدم مشکلساز شود: یونگ ذاتاً به چیزهای عجیب و غریب علاقهمند است و فکر میکنم این را پنهان هم نمیکند.
حتی تز دکترای یونگ را نگاه کنید: دربارهٔ پدیدههای عجیب و غریب است.
حقیقت در اسطوره و دانشهای کهن مثلاً به نظر آدم نمیآید وقتی با کسی سروکار دارد که هر وقت کیمیاگری مطرح میشود — که همهٔ ما آن را نوعی در دستهٔ خرافات دستهبندی میکنیم — یا حرف از آسترولوژی است، یعنی ستارهشناسی به معنای پیشبینی سرنوشت آدمها با استفاده از ستارهها: در هر چیز قدیمی که آدمها میل دارند کنار بگذارند، از اسطورهها گرفته تا دانشهای قدیمی، یونگ حقایقی پیدا میکرده؛
در تمام این چیزی که یونگ به آن خیلی علاقهمند است — نمادپردازیهایی که در تمام تاریخ بشر، در اسطورهها و علوم قدیمی وجود داشته — یونگ به نوعی احیاگر همهٔ این چیزهاست.
شاید واقعاً جنبهٔ افراطی داشته باشد.
تمام علوم قدیمی و چیزهایی که از جفر و جادو و هر چه فکر کنید، در آثارش یکدفعه میبینید حرفهای عجیب و غریبی میزند که کاملاً به نظر جنبهٔ خرافاتی دارد و از آن میکوشد چیزهایی دربیاورد.
کلاً میخواهم بگویم چیزی تحت عنوان «نظریهٔ یونگ» شاید اصلاً وجود نداشته باشد: هیچوقت جمعبندی از همهٔ چیزهایی که یونگ گفته وجود ندارد — نه از خودش نه از دیگران؛
دیگران سعی کردهاند نظریهها را جمعوجور کنند ولی چیزی تحت عنوان نظریهٔ خیلی ثابت و مشخصی از یونگ نداریم.
ولی به هر حال خطوطی از یک نظریه در کارهایش وجود دارد که میتوان دربارهاش صحبت کرد.
تستی که آنجا هست تیپولوژیای است مبتنی بر تقسیمبندی افراد به شانزده حالت — دو به توان چهار — و یکی از آن حالتهای دوگانه کارِ یونگ نیست؛
تیپولوژی یونگ در واقع آدمها را به هشت قسمت تقسیم میکند.
تا جایی که میدانم بخش آخرِ تست به یونگ مربوط نمیشود؛ دیگران آمدهاند کار یونگ را به حساب خودشان تکمیل کردهاند.
ولی نظر یونگ این است که چیزی در مقابل حس وجود دارد که نامش را شهود میگذارد؛
فکر میکنم پیش از یونگ سابقه نداشته کسی چیزی تحت عنوان شهود را مقابل حس قرار بدهد.
در واقع تقابل میان تفکر و عاطفه.
به نظر میآید — و چیزهایی که میگویم لزوماً حرفهای یونگ نیست.
آدمهایی هستند که برخوردشان — گرفتن اطلاعات از عالم خارج مسئله نیست — با این اطلاعات، یعنی در لایهٔ درونیتر
این حرفی که من میزنم جایی ندیدهام یونگ گفته باشد
فقط میخواهم به چیزی اشاره کنم: عبارتی در خود همین سخنرانی نخست هست که میگوید حواس به ما میگویند که چیزهایی وجود دارند و تفکر به ما میگوید که این چیزها چیستند و عاطفه ارزشگذاری میکند که این چیزها خوباند یا بد
یونگ هم در این سخنرانی به آن اشاره نمیکند.
نکتهٔ خیلی مهمی هست — بگذارید پیش از گفتن آن به چیزی اشاره کنم: من خیلی وقتها به آدمها توصیه کردهام بروند آن تست آنلاین تیپولوژی یونگ را در اینترنت بزنند و تیپ خودشان را مشخص کنند؛
معمولاً وقتی آدمها این کار را میکنند به نظرشان میآید اطلاعاتی خیلی جالب به دست نیاوردهاند: «میدانستیم چنینایم»
ببینید، اهمیت آن تیپولوژی این است که آن پانزده تای دیگر را هم بخوانید.
یعنی متوجه شوید همهٔ آدمها مثل شما نیستند.
تیپولوژی یونگ و اساساً تیپولوژی — به هر شیوهای که تیپهای مختلف روانشناختی را دستهبندی کنید — حسنش این است که کمی سعهصدر پیدا کنید: آدمهای نوع دیگری هم وجود دارند و آدمهای گناهکاری نیستند؛
این نکتهٔ خاصی است که برای خود من شخصاً — درونگرایی و برونگرایی برای من چنین نبوده که نفهمم آدمهای برونگرا چهجور آدمهاییاند و چرا چنیناند و چگونه رفتارشان را پیشبینی کنم — این توضیحی که یونگ دربارهٔ thinking و feeling میدهد برایم مثل کشف خیلی مهمی در زندگی بود که جور دیگری هم میشود بود: مثلاً آدم ممکن است با عواطف خودش راحتتر از تفکر باشد.
توزیع زن و مرد در قطبها این دو تقابل — تقابل میان شهود و حس و تقابل میان تفکر و عاطفه — را یونگ شاید به دلیل حساسیتی که نسبت به فروید پیدا کرده، هیچ اشارهای نمیکند به اینکه به نظر میرسد از نظر آماری میان مرد و زن در قطب تفکر و feeling تفاوتی وجود دارد: اکثریت زنها در قطب feeling و اکثریت مردها در قطب thinkingاند.
ولی یونگ — من ندیدهام جایی کوچکترین اشارهای به این موضوع بکند — برای اینکه این نوعی دستهبندی جنسیتی است و فروید اینقدر از این حرفها زده بود و همهچیز را با جنسیت تحلیل کرده بود که فکر میکنم دستکم در دههٔ ۳۰ یونگ نسبت به این چیزها حساسیت داشته و میخواهد کلاً هیچ اثری از تفکرات بهاصطلاح جنسیتی در نظریههایش نباشد.
فکر میکنم خود یونگ هم جایی اشاره میکند که این اختلاف میان درونگراها و برونگراها شاید بزرگترین اختلاف در تاریخ بشر میان آدمهاست.
همهٔ چیزهایی که گفتم خیلی تقریبی است؛ شاید با چیزهایی که یونگ — که یونگ هم تقریبی حرف میزند — فرق داشته باشد؛ بنابراین مهم نیست.
من احساس میکنم بهشدت با پارامترهای دیگر آن تیپولوژی یونگ همبستگی دارد: مثلاً آدمهایی که درونگرا هستند احتمالاً پرسیوینگترند — میدانید منظورم چیست؟
خوبیِ تیپولوژی این است که مثلاً فیلینگ یا تینکینگبودن مستقل از حسی و شهودی بودن باشد؛ هرچه این پارامترهایی که درمیآوریم همبستگی نداشته باشند، بهتر میشناسیم.
من احساسم این است که جاجینگ و پرسیوینگ مستقل از بقیه چیزها نیست
بنابراین دوگانگی میان پرسیوینگبودن و جاجینگبودن در آن تستها وجود دارد.
بعد از چند سال کار با فروید، به جایی رسید که فروید معتبرترین آدم روانکاوی دنیا شد و یونگ با او اختلاف پیدا کرد و به سمتهایی رفت که دیگر اصلاً برای فروید و مجامع دانشگاهی قابلپذیرش نبود.
برخلاف فروید که نمونهاش متنی است که معرفی کردم و در ارغنون چاپ شده — ببینید چقدر منظم و مرتب شروع میکند، از جای خیلی تئوریک و سادهای، و میکوشد نظریهاش را تا آخر عمرش بهطور کامل کند — چون فروید موفق میشود همهٔ دیدگاههای خودش را در چند صفحه خلاصه کند.
فکر میکنم آن متنی که دربارهٔ فروید مطرح کردم شاید یک مثال و مشاهده هم در آن نباشد؛
یونگ اصلاً این کار را نکرده و نمیتواند بکند و مطلقاً متنی پیدا نمیکنید که بگویید یونگ نظریهٔ خودش را در آن خلاصه کرده است.
ولی یونگ — من ندیدهام جایی کوچکترین اشارهای به این موضوع بکند — برای اینکه این نوعی دستهبندی جنسیتی است و فروید اینقدر از این حرفها زده بود و همهچیز را با جنسیت تحلیل کرده بود که فکر میکنم دستکم در دههٔ ۳۰ یونگ نسبت به این چیزها حساسیت داشته و میخواهد کلاً هیچ اثری از تفکرات بهاصطلاح جنسیتی در نظریههایش نباشد.
با اینکه اینها دیدگاههایی دربارهٔ کارکردهای ذهن خودآگاه است و به نوعی به ایگو مربوط میشود — و به نظر میرسد اختلافهای یونگ و فروید بیشتر مربوط به جنبههای عمیق ناخودآگاه است — ولی هشدار میدهم که این موضوعهایی که امروز میگویم را حاشیهای در نظر نگیرید؛
تقسیمبندیهایی که یونگ بر اساس تقابل میان تفکر و احساس و حس و شهود برقرار میکند و بر اساس این تقابلها آدمها را به طیفهای مختلف تقسیم میکند.
بگذارید از سادهترینِ این چهار موردی که میگویم شروع کنم — اینها نظریهٔ یونگ است — اینها کارکردهای بیرونی خودآگاهاند؛ مثل شیوهای که آدم با دنیا مواجه میشود.
من این سخنرانی یکساعته را به این موضوع اختصاص دادم که عملاً تمامشدنی بود — بهعلاوه اینکه باز تأکید میکنم تقابل میان حس و شهود و آن تقابلهایی که مربوط به کارکردهای ذهن خودآگاه میشود را بعداً در این جلسات بیشتر دنبال میکنم؛ بنابراین فهمیدنشان به نظر من خیلی مهم است.
و یونگ در اهمیتدادن به ناخودآگاه و بررسی جنبههای عجیب و غریبی که ناخودآگاه از خودش ظاهر میکند چندان پیش رفت که به جاهایی رسید که از نظر مجامع دانشگاهی مشکوک بود.
با اینکه اینها دیدگاههایی دربارهٔ کارکردهای ذهن خودآگاه است و به نوعی به ایگو مربوط میشود — و به نظر میرسد اختلافهای یونگ و فروید بیشتر مربوط به جنبههای عمیق ناخودآگاه است — ولی هشدار میدهم که این موضوعهایی که امروز میگویم را حاشیهای در نظر نگیرید؛
همانطور که شهود نسبت به حس نوعی به سمت ناخودآگاهی میرود، عاطفه هم نسبت به تفکر بیشتر گرایش به ناخودآگاه دارد.
بنابراین هر دو طیفهایی هستند که به نظر میرسد میان خودآگاه و ناخودآگاه تقسیم میشوند.
خودش در اواخر عمر در یکی از متنهایش میگوید فکر میکنم بیش از اندازه سراغ علوم غیرروانکاوی رفتهام؛
نوعی ابراز پشیمانی میکند که شاید بهتر بود در زمینهٔ روانکاوی خودم را بیشتر محدود میکردم.
و چیزهایی که میخواهم بگویم مربوط به زمینههایی است که تحت عنوان تیپولوژی یونگ یا آزمونهای پرسونالیتی یونگ معروف است.
یونگ این کار را خیلی زود شروع کرده ولی رهایش نکرده است
ولی به هر حال به نظر نمیرسد خیلی جزو زمینههای اصلی کار یونگ — که روانکاوی اعماق است — باشد.
چیزی شبیه الهامگرفتن است. شهود در دانش هم چنین است: آدمهایی هستند که شهود خیلی قوی دارند — انیشتین شهود خیلی قوی دارد
یادم نمیآید جایی در فلسفه کسی چیزی را مقابل حس گذاشته باشد. معمولاً فیلسوفان بر حسب اینکه چقدر بر حس و تجربه در مقابل تعقل تأکید میکنند دستهبندی میشوند؛ ولی تعقل آن چیزی نیست که یونگ اینجا میگوید — چیزی که تحت عنوان شهود میگوید.
و با توجه به اینکه ما در فرهنگ خاصی بزرگ شدهایم، جاهایی ممکن است بله و نهها را به دلایل فرهنگی بزنیم به شیوهای که خیلی با واقعیت درونیمان تطبیق نمیکند — یعنی این را بعداً اگر خواستید خارج از جلسات خودتان بررسی کنید.
معمولاً چنین است که درصدها خیلی قابلاعتماد نیستند — به دلایل فرهنگی و پیشینههایی که دارید
معمولاً چنین است که نوعتان درست درمیآید
تفسیر رؤیا با دیدگاههای یونگی به نظر میرسد دارد بر دیدگاههای فرویدی غلبه میکند.
فکر میکنم هر کس بفهمد تفاوت آدم متفکر و آدم عاطفی چیست، بیشتر این را احساس میکند که به نظر میرسد زنها در زندگیشان، در تصمیمگیریهایشان و در برخورد با موقعیتهایی که برایشان پیش میآید بیشتر متکی به عواطفاند و مردها بیشتر از زنها به thinking متکیاند.
نمیخواهم بگویم اکثریت مردها thinking هستند؛ شاید حرف درستی نباشد
یا مخصوصاً آن کتاب خیلی معروف و عجیبش دربارهٔ کیمیاگری
یکی از واقعاً سدهای مطالعهٔ یونگ این است که بهجز شاید همین چند سخنرانی که خیلی به خودش فشار آورده و منظم و مرتب صحبت کرده — در همانها هم نگاه کنید، مدام پاراگرافهایی میآید که به نظر نمیرسد ضرورت داشته باشند
چیزهایی که برایش جالب است و نمیتواند از گفتنشان صرفنظر کند: رؤیایی که مثلاً آدمی سیاهپوست دیده و در آن اسطورهای یونانی ظاهر شده
مثلاً وقتی میخواهد دربارهٔ رؤیا کار کند، ادعا میکند که در طول عمرش صد هزار رؤیا تفسیر کرده است؛
این حرفی که من میزنم جایی ندیدهام یونگ گفته باشد
فکر میکنم کلاً این تیپ از آنجا تشکیل میشود که چقدر شما به جنبههای سمبلیک رفتارتان توجه میکنید — «سمبلیک» به معنای نمادین نه، به معنای زبانی: آدم متفکر میتواند هر چیزی را که درک میکند و شیوهٔ تصمیمگیریاش را به زبان بیاورد؛ گویا در حیطهٔ زبان بیشتر زندگی میکند.
تفکر در زبان گویا در حال انجام شدن است: همهچیز به رشته گزارههایی تبدیل میشود؛
به نظر میآید زنها بیشتر با جنبههای feeling کار میکنند و این چیز خیلی متعارف و قابلمشاهدهای است.
ولی اساساً تقارنی میان دستهبندی زن و مرد در این دو قطب وجود ندارد.
شاید با همین تستی که در اینترنت هست بتوان آماری گرفت که اکثریت زنها نسبت به تفکر خودشان بیشتر متکی به feeling هستند.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.