→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۲ · سورهٔ مریم

محور رحمانیت و صلوة در مریم

۱۱,۸۵۹ واژه · ۱۱ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با شیوهٔ کار با متن آغاز می‌شود: نخست از دور ایستادن و تم کلی را در یکی دو جمله گفتن، و سپس نزدیک‌شدن. بعد طرح کلی سورهٔ مریم و زمینهٔ تاریخی پایان شجرهٔ نبوت بنی‌اسرائیل بررسی می‌شود و سپس پرسش مریم و هارون. در پایان سخن از تعارض ظاهری دین و علم و توصیهٔ کتابی دربارهٔ فصوص‌الحکم است.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

کاری که با متن سورهٔ مریم کردم، اساساً شیوه‌ای کاملاً کلی و ضروری برای کار با متن است؛ دفعهٔ قبل، شاید در همان جلسهٔ اول، این را تذکر دادم. هر متنی را که می‌خواهید بخوانید، مثلاً داستانی را که می‌خواهید بفهمید، واقعاً بهترین کار این است که نخستین قدمتان همان کاری باشد که در کتاب‌های نقد و بررسی هم می‌بینید.

شیوه کار با متن از دور

بکوشید موضوع داستان یا فیلم را تا حد ممکن در یکی دو جمله خلاصه کنید. مثلاً فیلمی دیده‌اید و می‌خواهید بگویید دربارهٔ چیست؛ واقعاً اگر بخواهید خیلی خیلی کوتاه و فشرده بگویید، چه می‌بینید؟ فیلم «گاو» داریوش مهرجویی دربارهٔ چیست؟ در یک جمله می‌گویید: مردی روستایی که گاوش می‌میرد و از شدت غم کم‌کم دچار حالتی روانی می‌شود، تا آنجا که احساس می‌کند خودش گاو است، و سرانجام هیچ کاری برایش نمی‌توانند بکنند تا اینکه می‌میرد. این تم کلی فیلم است.

وقتی می‌کوشید خیلی خلاصه بگویید، تم اصلی، یا به اصطلاح پلات، یعنی طرح اصلی داستان، به نوعی به دستتان می‌آید. ممکن است جزئیاتی در داستان باشد که آدم را درگیر خود کند؛ مثلاً ممکن است در «گاو» تمی عاشقانه هم باشد، ولی آن واقعاً چیزی فرعی است. آدم باید نخست تم‌های اصلی را از دور نگاه کند و بکوشد خیلی خلاصه بیانشان کند، و بعد کم‌کم نزدیک شود و ارتباط تم‌های فرعی را هم با تم اصلی پیدا کند. این را من مرتب تأکید می‌کنم.

فهمیدن متن مثل درست‌کردن یک تئوری است. آیه‌ها، جمله‌ها یا نماهای یک فیلم مثل فکت‌اند و شما می‌کوشید تئوری‌ای بسازید که این فکت‌ها را در آن توجیه کنید. مثلاً اگر داستان فیلم واقعاً فقط همین است، پس آن تم عاشقانه چیست؟ جزئیاتی که در آن پیش می‌آید، مثلاً اشاره‌ای که به مراسم مذهبی می‌شود، کجا قرار می‌گیرد؟ باید از دور شروع کنید، بعد هی بکوشید نزدیک‌تر شوید و این جزئیات را وارد تئوری خودتان کنید. ولی اگر همین‌طوری وسط بپرید و داستان را خط به خط بخوانید و دربارهٔ هر قسمت فکر کنید که چیست، کلیتش دستتان نمی‌آید و ممکن است نتوانید محتوای کلی‌اش را جمع کنید.

منتها همیشه این خطر هست که وقتی خیلی دور می‌ایستید، خیلی چیزها را از دست می‌دهید. واقعاً ممکن است در بعضی داستان‌ها تم کلی، در عین حال که جالب و مهم هم هست، احساس واقعی‌ای را که هنگام برخورد با متن به آدم دست می‌دهد خیلی منتقل نکند. مثلاً یک فیلم مستند را در نظر بگیرید که به آن حالتی داستانی داده‌اند: مردی وارد جایی می‌شود و اتفاق‌هایی برایش می‌افتد و الی آخر. اگر مستند را این‌طور خلاصه کنید، قبول دارید که همه‌چیزش از بین می‌رود؟ همهٔ تأثیرش از مستندبودنش است. خط داستانی‌ای که می‌بینید مثل بهانه‌ای است برای اینکه واقعیت‌هایی را ببینید؛ مثلاً مردی به‌طور واقعی وارد جنگی شده است.

الان شبکه‌ای فیلم‌های مستند خوبی پخش می‌کند، فکر می‌کنم چهارشنبه‌شب‌ها، و الان دو جلسه است که دربارهٔ خبرنگاران جنگ مستند پخش می‌کند. ولی اگر بگویید این فیلم دربارهٔ یک خبرنگار جنگی، یک عکاس جنگ، است که عکاسی می‌کند، چقدر از احساس آن فیلم به شما منتقل می‌شود؟ در حالی که در این فیلم، بیش از اینکه خود عکاس مهم باشد، چیزهایی که از آن‌ها عکس می‌گیرد مهم است و بر شما تأثیر می‌گذارد.

به هر حال می‌خواهم بگویم که اولاً این کار را همیشه بکنید: هر متنی را که می‌خواهید با آن کار کنید، نخست بکوشید خیلی خیلی دور بایستید تا بتوانید خط کلی داستان، یا هر چیزی را که در این متن مطرح است، ببینید. شعر هم همین‌طور است. این کار فقط به طرح داستان محدود نیست؛ شعر هم به هر حال چیزی دارد، محتوایی که همه‌چیزش را به هم وصل می‌کند. بعد مطمئن باشید که در بسیاری از موارد، آن چیز انتزاعی که می‌بینید، در عین حال که ممکن است مهم باشد، جزئیاتی را از دست داده است؛ و ممکن است آن جزئیات به اندازهٔ همان طرح کلی اهمیت داشته باشند و فهمیدنشان و نزدیک‌شدن به آن‌ها مهم باشد.

حالا بگذارید طرح کلی‌ای را که دفعهٔ قبل در داستان مریم، یعنی در سورهٔ مریم، پیدا کردیم خلاصه بگویم و بعد وارد مرحلهٔ دیگری شویم و یک قدم جلوتر بیاییم.

خلاصه طرح کلی سوره مریم

ببینید، اگر خیلی دور بایستید، آغاز سورهٔ مریم را می‌شود این‌طور معرفی کرد: در قسمت اول مردی را می‌بینید که از خداوند ذریه‌ای درخواست می‌کند و خداوند به او کودکی می‌دهد. تأکید کنیم که خود آن مرد و به‌ویژه این کودک مقدس‌اند؛ دربارهٔ کودک با شیوهٔ خاصی صحبت می‌شود که موجودی مقدس است. در مرحلهٔ دوم زنی را می‌بینیم که خداوند رسول خود را سراغش می‌فرستد تا به او کودکی بدهد؛ این کودک هم کودکی مقدس است. جزئیات را کنار بگذاریم: در ابتدا دو داستانِ متولدشدنِ دو کودک را داریم که هر دو مقدس‌اند و یکی از طریق پدر و دیگری از طریق مادر به وجود می‌آید. داستان‌ها کاملاً طوری تعریف می‌شوند که این استقلال زکریا و مریم در متولدشدن کودک پررنگ است.

بعد، اگر از جزئیات صرف‌نظر کنیم — قسمتی میانی هم هست که فعلاً کاری به آن نداریم — مباحثه‌ای میان پسر و پدری را می‌بینیم: پسر پدر را از پیروی شیطان نهی می‌کند و سرانجام از پدرش فاصله می‌گیرد و خداوند به او فرزند و نوه‌ای می‌دهد. بعد، به‌طور خیلی کوتاه، موسی را می‌بینیم که خداوند برادرش را به او می‌دهد. کم‌کم داستان از حالت تولد درمی‌آید: از یک نفر، پسر و نوه‌اش نام برده می‌شود و از نفر بعد، برادرش به‌عنوان جانشینش، و همین‌طور الی آخر؛ تا اشاره‌ای به اسماعیل، اشاره‌ای به ادریس و سرانجام اشاره به آدم و نوح، و اینکه این‌ها هر کدام انگار جانشین یکدیگر شدند.

آنچه در نیمهٔ اول می‌بینیم همین حس جانشین‌شدن آدم‌هاست: آدم‌هایی متولد می‌شوند، کسانی می‌آیند و جانشینشان می‌شوند، آن‌ها انگار از صحنهٔ روزگار محو می‌شوند و این جانشینان راه را ادامه می‌دهند. انگار جریانی از آمد و رفت انسان‌ها را می‌بینیم که در نیمهٔ اول به آدم‌های خوب اختصاص دارد.

ولی در نیمهٔ دوم سخن از این است که پس از این‌ها آدم‌های بدی هم آمدند؛ کسانی که دقیقاً با همین واژهٔ «خلف» از آن‌ها یاد می‌شود. کسانی جانشین این‌ها شدند که نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی کردند، و این‌ها دیگر آدم‌های بدی‌اند. وارد نیمهٔ دومی از سوره می‌شویم که انگار دربارهٔ آدم‌هایی است که در همین جریان می‌آیند و می‌روند؛ یعنی متولد می‌شوند، زندگی می‌کنند و می‌روند، ولی متوجه نیستند که پس از آمدن و رفتنشان حیات مجددی هست.

آنچه در سوره از دور خیلی برجسته و مشخص است، همین حالتِ آمدن آدم‌ها به این دنیاست؛ انگار از پیش هم وجود دارند و به نوعی با نام وارد می‌شوند؛ مدتی ماندنشان، ظاهرشدنشان در این دنیا، رفتنشان و دوباره محشورشدنشان. این تم از همان نخستین داستان وجود دارد. جدا از اینکه تم تولد در آغاز این سوره خیلی پررنگ است، یحیی عبارتی را می‌گوید که با «سلام» و تکرار «یوم» همراه است؛ یعنی مسئلهٔ تولد، مرگ و دوباره محشورشدن. دوباره دربارهٔ عیسی، که متولد شده، در پایان داستانش می‌آید که خودش در شأن خودش عین همان عبارت را می‌گوید. این مسئلهٔ ولادت، زندگی‌کردن، مردن و دوباره محشورشدن در آن دو داستانی که به نظر می‌آید اختصاصاً به تولد مربوط‌اند هم همین‌طور هست.

پس طرحی خیلی کلی در این داستان هست: مسئلهٔ به دنیا آمدن انسان‌ها، زندگی‌کردن، مردن و دوباره محشورشدن. در آن قسمت آخر، که آدم‌هایش دیگر آدم‌های خوبی نیستند و ادعاهای گوناگونی می‌کنند، مرتب به قیامت و حشر تذکر داده می‌شود، به‌ویژه به حشر: روزی که این‌ها، پس از محشورشدن، گرداگرد جهنم‌اند؛ با حالت انذار به کسانی که این حرف‌ها را می‌زنند. مثلاً نخستین ادعا این است که کسی می‌گوید: چطور ممکن است پس از اینکه بمیرم محشور شوم؟ و پاسخش این است که تو پیش از آنکه متولد شوی هیچ نبودی و یک بار به دنیا آمدی؛ پس روشن است. یعنی باز اشاره‌ای است به همان مسئلهٔ تولد در ابتدای سوره.

این مجموعه خلاصهٔ چیزی است که دفعهٔ قبل کوشیدم به شما بگویم. آن وقت جزئیات داستان را کنار گذاشته بودم و الان هم جزئیات آنچه را گفته بودم کنار گذاشتم؛ چیزی خیلی مختصر و مفید، از فاصله‌ای خیلی دور، بدون اینکه روی این تمرکز کنیم که این آدم‌ها چه کسانی‌اند و دوران تاریخی‌شان کی است. فقط و فقط به‌عنوان تمی کلی، در این سوره چنین جریانی هست: جریان به دنیا آمدن، زندگی‌کردن و مردن؛ انگار جریانی از انسان‌ها که می‌آیند، ظاهر می‌شوند و محو می‌شوند، و آدم باید بفهمد که پس از این جریان چیزی هست، در واقع ظهوری دوباره رخ می‌دهد؛ تا در این سوره از این جریانی که در جهان هست درکی عظیم پیدا کنیم.

حالا می‌خواهم جلسه را ادامه دهم. از نظر من به وضوح خیلی خیلی دور ایستادیم؛ و چون این داستان، مانند یک مستند، به وقایع تاریخی خاصی اشاره می‌کند، این‌قدر دور ایستادن به هر حال چیزی به دست آدم می‌دهد و تمی را که به نظر می‌آید در کل سوره وجود دارد می‌بیند، ولی کافی نیست.

نزدیک‌تر شدن به داستان

فکر می‌کنم لازم است از نزدیک‌تر نگاه کنیم. چیزی را اصلاً ندیدیم؛ منظورم از «ندیدیم» این است که در ابتدا درباره‌اش صحبت نکردم. امروز می‌خواهم دربارهٔ چیزهایی صحبت کنم که احساسم این است که هر کس نخستین بار داستان سورهٔ مریم را بخواند، آن‌ها را می‌بیند؛ نه با خیلی دور ایستادن.

یک یادآوری هم بکنم: اگر یادتان باشد، در سورهٔ نور هم چنین وضعیتی بود. دو تم اساسی وجود داشت: یکی احکامی دربارهٔ مسائل ارتباط زن و مرد و تشکیل خانواده، و دیگری تمی اجتماعی که انگار تأثیر این احکام را در همان جامعه و همان زمان بررسی می‌کرد. آنجا این دو تم تقریباً جانشین یکدیگر می‌شدند: اولی می‌آمد، بعد دومی، بعد دوباره اولی ادامه پیدا می‌کرد و دومی جایش را می‌گرفت؛ به نوعی جایشان عوض می‌شد، سوره با تم اول شروع شده بود و با تم دوم تمام می‌شد. مثل تم‌هایی که به‌ویژه در موسیقی خیلی متداول است: دو سه تم هست که به نوعی با هم جابه‌جا می‌شوند و گاهی ممکن است ترکیب شوند. در سورهٔ نور، در یکی از داستان‌ها، این دو تم کاملاً با هم آمیخته شده بودند؛ یعنی هم اشاره‌ای به احکام زن و مرد داشت و حکمی در این باره بیان می‌شد، و هم بیشترش دربارهٔ عکس‌العمل جامعه نسبت به آن احکام بود.

بیایید کمی نزدیک‌تر شویم؛ این‌طور جالب‌تر می‌شود. آن مردی که کودک می‌خواهد و آن زن، آدم‌های عادی نیستند که همین‌طور از دور نگاه کنیم و بگوییم: مردی را در این سوره دیدم که کودکی درخواست کرد و زنی را دیدم که خداوند به او کودکی داد. آن مرد زکریاست و آن زن مریم است؛ بچهٔ اولی که به دنیا می‌آید یحیی است و دومی عیسی. این‌ها مهم‌ترین آدم‌های دنیا هستند. بنابراین این‌طور نیست که آدم فقط چنین فکری بکند.

هویت تاریخی زکریا و مریم

گاهی در قرآن داستان‌هایی می‌بینید که نامی از کسی در آن‌ها برده نمی‌شود؛ آنجا خوب است که دور بایستید و بگویید: مردی را دیدم که مثلاً موسی کنارش رفت، یا افراد شهری را دیدم که از شهرشان بیرون آمدند و مردند؛ نام شهر برده نشده است. انگار از شما می‌خواهد خیلی دور بایستید، کل ماجرا را نگاه کنید و به مسائل تاریخی و جغرافیایی دقت نکنید.

ولی اینجا این‌طور نیست. نه‌تنها نام این‌ها برده می‌شود، بلکه اینجا سخن از «ذکر مریم» است. نمی‌شود خیلی دور ایستاد و همین‌طور گفت: زنی را دیدم که خداوند به او کودکی داد. این‌ها آدم‌های خاصی‌اند. ببینید ویژگی تاریخی این آدم‌ها چیست و در این سوره در واقع با چه ماجرای تاریخی مهمی مواجهیم.

دفعهٔ قبل «فصوص‌الحکم» را اینجا آوردم و گفتم که در بحث سورهٔ مریم اشاره‌هایی به افکار ابن‌عربی می‌کنم؛ ولی هیچ‌کس پس از پایان جلسه نگفت که اگر از خیلی دور نگاه کنیم، فصوص‌الحکم به چه دردی می‌خورد. فصوص‌الحکم اینجا به این درد می‌خورد که این آدم‌ها را بفهمید: اینکه چه کسانی‌اند و چه نقشی در تاریخ داشتند. این کتاب تقریباً کتابی است که یکی‌یکی این پیامبران را می‌آورد و می‌کوشد خیلی عمیق نشان دهد چه ویژگی‌هایی داشتند. در میان ۲۷ فصلش فصلی برای مریم نیست، ولی در فصل عیسی، که یکی از بزرگ‌ترین فصل‌های فصوص‌الحکم است، طبعاً از مریم و تولد عیسی یاد می‌شود؛ چون فصوص‌الحکم به انبیا اختصاص دارد و مریم جزو انبیا نیست و به دلیل زن‌بودنش کنار گذاشته شده است؛ آنجا سخن از انبیاست.

حالا کمی دقیق‌تر می‌گویم که ویژگی آدم‌هایی که در سوره مطرح می‌شوند چیست. ببینید جریان تاریخی چیست. از آغاز داستان نگاه کنید: وقتی داستان شروع می‌شود، زکریا را می‌بینید که نگران ادامه‌یافتن آل یعقوب است. آل یعقوب همان بنی‌اسرائیل است؛ اسرائیل لقب یعقوب است. از نظر زمان تاریخی، از زمان ابراهیم تا زمان زکریا سلسله‌ای از انبیا هست که هر کدام جانشین دیگری شدند، و در همین سوره به همین آدم‌ها اشاره می‌شود. از آغاز، ابراهیم آمده است؛ اسماعیل، اسحاق و یعقوب جانشینان بلافصل ابراهیم بودند. بعد همین‌طور این سلسلهٔ انبیای بنی‌اسرائیل ادامه پیدا می‌کند؛ پس از یعقوب، یوسف است، و همین‌طور می‌آییم تا مثلاً به موسی می‌رسیم. برادر موسی به نوعی جانشین او می‌شود و این شجرهٔ نبوت که از ابراهیم شروع شده ادامه پیدا می‌کند تا به زکریا می‌رسد. زکریا وارثی ندارد؛ اینجا در واقع خطر قطع‌شدن جریان نبوت بنی‌اسرائیل وجود دارد.

چرا این ماجرا نگران‌کننده است؟ نگرانی زکریا واقعاً نگرانی شخصی نیست؛ همان‌طور که از صمیم قلب می‌گوید: «خفت الموالی». اطراف خودش را نگاه می‌کند و می‌بیند: از این آدم‌ها چه کسی می‌خواهد نبوت را از من تحویل بگیرد، یا به اصطلاح درست‌تر، ولایت را؟ اگر یادتان باشد، اگر سورهٔ آل‌عمران را خوانده باشید، مریم دقیقاً کسی است که شاید بتواند ولایت را تحویل بگیرد. به نظر می‌آید زکریا در جایی زندگی می‌کند که همهٔ آدم‌هایش آدم‌های بدی می‌شدند؛ هیچ‌کس نیست که ذره‌ای استحقاق داشته باشد که بتواند جانشینش شود. بعد مریم را می‌بیند؛ مریم خیلی پیشرفته است.

زکریا می‌داند که این درخت نبوت از ابراهیم شروع شده و نباید اینجا تمام شود. مشکلش این است: این نبوت و ولایت را به چه کسی باید تحویل دهم؟ مشکل واقعاً شخصی هم نیست؛ مشکلی تاریخی و خیلی بزرگ است. چرا روشن است که این نبوت نباید ختم شود؟ چون مسیح هنوز نیامده است. همه می‌دانند که در این شجره شخصی به نام مسیح باید ظهور کند که شخصیت خاصی است؛ و اگر او هنوز ظهور نکرده، زکریا باید جانشینی داشته باشد. این جانشین کیست؟ از حرف‌هایی که می‌زند، مثل اینکه احساس می‌کند دارد می‌میرد: استخوان‌هایم پوک شده، موهایم سفید شده و همسرم هم که نازاست. خلاصه، این کسی که قرار است بیاید و من این ولایت و نبوت را به او تحویل دهم کیست؟

پس اینجا ماجرای تاریخی خیلی خیلی خاصی هست: ماجرای ختم نبوت؛ ختم نبوت دست‌کم به معنای آن شجره‌ای که از ابراهیم شروع شده و از سمت اسحاق و یعقوب تا اکنون ادامه پیدا کرده است. حالا اگر هم قرار است به مسیح ختم شود، زکریا اینجا فعلاً پشتوانه‌ای ندارد.

سلسله انبیا و ختم نبوت

در همین لحظه‌های بحرانی که در این شجرهٔ نبوت ابراهیمی پیش آمده، می‌بینید که سرانجام، با اینکه زکریا دعا می‌کند و خداوند یحیی را به او می‌دهد، این شجره به هر حال همین‌جا قطع می‌شود. از نظر تاریخی می‌دانیم که یحیی کشته می‌شود؛ عیسی هم همسری نمی‌گیرد و دورانی از فترت شروع می‌شود. از نظر تاریخی این لحظهٔ خاصی از تاریخ دنیا، از تاریخ نبوت در دنیاست: نبوت دارد قطع می‌شود. زکریا کسی را ندارد و کسی هم که به او داده می‌شود ادامه پیدا نمی‌کند؛ یعنی همین نسل بعد، نسل آخرِ آن شجرهٔ نبوت است که از ابراهیم شروع شده بود.

پس در این سوره نمی‌شود این‌ها را ندید. می‌کوشم به شما بگویم که اگر آن تم اول را نبینید، به‌طور قطع چیزهایی را از دست می‌دهید: منطقِ چیزی را که دارد جریان پیدا می‌کند نمی‌فهمید و بعضی از عبارت‌ها را نمی‌فهمید؛ و اگر این را هم نفهمید، قطعاً متوجه نمی‌شوید که ماجرا چیست. این ماجرای تاریخی ماجرای خیلی مهمی است: ماجرای ظهور مسیح و پایان ولایت در آن شاخهٔ آل یعقوب.

زکریا انگار نگران همین است: مسیح نیامده؛ چه اتفاقی دارد می‌افتد؟ ماجرایی که از ابراهیم شروع شد به آخرش رسیده است و اینجا به نظر می‌آید که همه‌چیز دارد تمام می‌شود. همه منتظر مسیح و منتظر قرآن‌اند؛ این دو چیزی است که از آغاز تاریخ همه می‌دانند روزی رخ می‌دهد: مسیحی می‌آید و قرآنی نازل می‌شود. کل بشر خلق شده تا این قرآن نازل شود؛ در بحث داستان آدم هم کوشیدم این را بگویم. هیچ‌کدام از این کتاب‌ها آن کتابی نیست که باید باشد؛ به وضوح این‌ها آن کتاب نیستند. ممکن است مسیح بیاید و کتاب را هم با خودش بیاورد، ممکن است نه.

به هر حال دو اتفاق مهم، مهم‌ترین اتفاق‌های دنیا، هنوز نیفتاده بود. دو اتفاق مهم در تاریخ باید می‌افتاد: مسیح باید می‌آمد و قرآن باید نازل می‌شد؛ یعنی تکوین باید به اوج می‌رسید و تشریع هم به اوج می‌رسید. اوج تکوین مسیح است و اوج تشریع قرآن. پیش‌تر چندین بار دربارهٔ این موضوع صحبت کرده‌ام.

آیا زکریا منتظر مسیح بوده است؟ زکریا نگران این است که چه اتفاقی دارد می‌افتد. البته مطمئناً می‌داند که مسیح ظهور می‌کند؛ فکر می‌کنم همه این را می‌دانند که مسیح در همین سلسله، سلسلهٔ بنی‌اسرائیل، ظهور می‌کند، و وعدهٔ آمدن مسیح، به‌عنوان شخصیتی خاص، به وضوح در تورات و در همهٔ کتاب‌های پیشین داده شده است. اما چه اتفاقی دارد می‌افتد؟ آنچه می‌بیند این است که تا حالا صبر کرده و در اطرافیانش کسی نیست که ولایت به او منتقل شود. شاید ولایت را به مریم بدهد.

احساس من این است که ماجرا اینجا فقط ماجرای فرزندخواستن نیست. همان‌طور که می‌بینید با صراحت بیان می‌کند که مسئله این است که موالی خطرناک‌اند. رسماً کلمهٔ «خفت» را می‌گوید: از موالی می‌ترسم. چه اتفاقی دارد می‌افتد؟ اگر الان بروم، کدام‌یک از این‌ها می‌خواهد ولایت را به عهده بگیرد؟ دقیقاً همین عبارت را هم می‌گوید که «ولیا»؛ ولی می‌خواهد. اینجا رسماً سخن از فرزند نمی‌زند؛ کسی را لازم دارد که ولایت را به او تحویل دهد و چنین کسی نیست؛ پیر شده و دیگر کم‌کم واقعاً ترس برش داشته است و از خدا می‌خواهد. خلاصه، ولایت را باید به یک نفر تحویل دهد.

از آن طرف مریم هست. خلاصه، دو قسمت اول این داستان، داستان پایان این شجره است: این ماجرا چگونه ختم شد؟ از یک طرف به یحیی و از طرف دیگر به مسیح، که از طرف مریم است، ختم شد و اینجا تمام می‌شود. یحیی چرا مهم است؟ آنچه مهم است این است که بفهمید یحیی آخرین شخص است و مسیح آخرین؛ این دو آخری‌اند. مسیح فرزند مستقیم این سلسلهٔ انبیا نیست؛ موجودی استثنایی است، ولی به هر حال به بنی‌اسرائیل نسب می‌برد، چون از آل عمران است. اما از نظر شاخه‌ای که زکریا در آن است، زکریا به یحیی ختم می‌شود، مسیح هم در آن سمت متولد می‌شود و این شجره کلاً تمام می‌شود.

انبیای بنی‌اسرائیل تمام می‌شوند و پس از آن فقط یک نبی داریم که بعداً در واقع از شاخهٔ دیگری از ابراهیم ریشه می‌گیرد. به هر حال وارد دورهٔ فترتی می‌شویم که پیش‌تر در تاریخ نبوده است؛ دوره‌ای که انبیایی وجود ندارد، تا آمدن پیامبر و نزول قرآن.

اگر به آغاز داستان دقت کنید، متوجه این التهابی که زکریا دارد می‌شوید. مسئله این است که انگار چیز مهمی در دنیا باید اتفاق می‌افتاد و نیفتاده است. زکریا دچار نگرانی شده و از خدا می‌خواهد؛ و یحیی هم به اصطلاح ادامه‌ای برای آن سلسله نیست، چون از او نسلی باقی نمی‌ماند. خلاصه اینجا کار تمام می‌شود. اگر یحیی هم نیامده بود، کار در زکریا تمام شده بود. مسئله این است که مسیح باید می‌آمد؛ مسیح در نزدیکی زکریا در حال آمدن است.

در تمام متون دینی، آمدن یحیی به نوعی زمینهٔ ظهور مسیح است. یحیی کسی است که همراه مسیح است؛ در واقع در زمان مسیح ظهور می‌کند و کمی از مسیح بزرگ‌تر است. در تمام انجیل‌ها به یحیی اشاره می‌شود، ولی به زکریا فقط در انجیل لوقا. این داستان زکریا در قرآن هست و در انجیل لوقا هست، ولی در بقیهٔ انجیل‌ها از زکریا یادی نمی‌شود؛ اما یحیی همه‌جا حضور دارد، به سبب آن ارتباط تنگاتنگش با مسیح و ماجرای کشته‌شدن یحیی در زمان عیسی. یحیی کشته می‌شود، عیسی هم به آسمان می‌رود و ماجرا تمام می‌شود.

می‌خواهم تأکید کنم که این جریان تاریخی، یعنی جریان ختم این سلسلهٔ انبیای بنی‌اسرائیل، نکتهٔ اساسی‌ای است که در سورهٔ مریم به آن اشاره می‌شود، و بی‌فهمیدن این نکتهٔ تاریخی نمی‌توانید همهٔ آنچه را در این داستان آمده بفهمید. کودک‌هایی که متولد می‌شوند انسان‌های خاصی‌اند با ویژگی‌های خاص. اگر این‌طور نگاه کنید و این ماجرای تاریخی را بفهمید، یعنی اینکه دارید پایان آن شجرهٔ نبوت بنی‌اسرائیل را می‌بینید، آن‌گاه وقتی این دو داستان تمام می‌شود، رفتن به داستان ابراهیم فلاش‌بکی به آغاز این شجره است: اصلاً این از کجا شروع شد؟

فلاش‌بک به ابراهیم

وقتی این داستان‌ها تمام می‌شود، می‌گوید: حالا از ابراهیم یاد کن؛ ابراهیمی که پیش پدرش بود و هیچ خبری نبود. اصلاً چه شد که این شجره شروع شد؟ با پدرش بحث کرد، از پدرش دوری کرد، خانواده و شرک و همه‌چیز را کنار گذاشت و، همان‌طور که بعداً در جای دیگری از قرآن هست، آزمایش‌های سختی داد؛ آن‌وقت این شجره شروع شد. خداوند گفت: من امامت را به تو می‌دهم. ابراهیم گفت: از ذریهٔ من چطور؟ و پاسخ آمد که این عهد به ظالمان نمی‌رسد. این داستان به آغاز این شجرهٔ نبوت برمی‌گردد: چه اتفاقی افتاد و ابراهیم چگونه این استحقاق را پیدا کرد که در رأس این شجره قرار گیرد؟

پس این جریان در واقع فلاش‌بکی به ابراهیم می‌خورد، ابراهیمی که سرسلسلهٔ این ماجراست. بعد می‌بینید که به وضوح سخن از این می‌زند که خداوند چه کسانی را به ابراهیم داد: اسحاق و یعقوب. اسماعیل چه؟ یعقوب نوهٔ اوست و اسحاق پسرش؛ پسر دیگری به نام اسماعیل هم دارد که در قرآن خیلی مقدس است. این دارد نشان می‌دهد که این جریان از کجا شروع شد: ابراهیم بود، خداوند به او اسحاق و بعد یعقوب را داد، و بقیه هم آل یعقوب‌اند.

حرفی هم زده می‌شود: چون «وهب» به معنای بخشش آمده، کسانی گفته‌اند که این «وهب» از آن روست که اسماعیل به نوعی مایهٔ آزمایش بوده است. اسحاق قرار است به یعقوب برسد؛ اول هم گفته بود «آل یعقوب». ولی نکته این است و پرسش من این است، و کسی باید توضیح دهد: چرا اسماعیل اینجا در کنار اسحاق نیامده است؟ انتظار من این است که اگر از فرزندان صحبت می‌شود، اسماعیل هم بیاید. ببینید، تا اینجای سوره ممکن است کسی بخواند و احساس کند مسئله تولد و فرزنددارشدن است؛ ولی به نخستین جایی که می‌رسد، می‌بیند که نه، مسئله فرزنددارشدن نیست.

اسماعیل، طبق موارد دیگری که دربارهٔ او داریم، کسی است که ابراهیم با او آزمایش می‌شود. می‌گویند این «وهب» که اینجا دربارهٔ اسحاق و یعقوب آمده، هبه است، و هبه وقتی است که چیزی را به کسی می‌دهید و پس از آن دیگر انتظار خاصی ندارید؛ انگار هر کاری بخواهد با آن می‌کند. ولی اسماعیل داده می‌شود برای اینکه ظاهراً بعداً آزمایشی در کار باشد؛ پس اسماعیل را بیرون از آن هبه‌هایی می‌دانند که خداوند کرده است. دربارهٔ هارون هم «وهبنا» آمده است، و نمی‌شود گفت که این صرفاً به سبب دعای موسی بوده است. اینجا چیزی واضح است؛ فرض کنیم دلیل ساده و واضحی وجود نداشته باشد که چرا اسماعیل ذکر نمی‌شود.

از جایی شروع کردیم: پایان شجرهٔ آل یعقوب را دیدیم و به آغازش برگشتیم که از ابراهیم شروع شد؛ بعد اسحاق و بعد یعقوب که این را ادامه می‌دهد، و پس از فرزندان این‌ها به موسی می‌رسیم. این‌ها کسانی‌اند که، به تعبیری که کم‌کم پررنگ‌تر می‌شود، ولایت دارد میانشان منتقل می‌شود؛ به همان معنایی که ما به‌ویژه در شیعه خیلی به آن معتقدیم. ولایت دست ابراهیم است؛ به اسحاق می‌دهد و به اسماعیل نمی‌دهد.

ولایت و شاخه اسماعیل

اسحاق ولایت را به یعقوب می‌دهد و بعد در خاندان یعقوب این ولایت ادامه پیدا می‌کند و انبیای بنی‌اسرائیل می‌آیند. ولایت دست زکریاست و کسی را ندارد که به او بدهد؛ حرفش این است که این را به چه کسی بدهم. یا خداوند باید به او فرزندی بدهد، یا به هر حال این ولایت باید به نوعی منتقل شود؛ و یحیی آخرین کسی است که ظاهراً این ولایت را تحویل می‌گیرد و پایان کار است. بنابراین خیلی روشن است که در این شجره، یعنی شاخه‌ای که از ابراهیم آمد و به اسحاق و یعقوب رسید، آدم شاخص آل یعقوب موسی است، بزرگ‌ترین پیامبر تشریعی پیش از پیامبر ما؛ و موسی به هارون می‌دهد.

حالا این فلاش‌بک تمام شد: ذکر ابراهیم تا اینجا، با «وهبنا»ها؛ بعد ذکر موسی؛ و حالا ذکر اسماعیل، بدون ترتیب تاریخی. انگار می‌گوید یکی ماند؛ او چه شد؟ انگار او ذخیره است. ابراهیم یکی از فرزندانش را اجباراً، به اجبار خداوند، به جایی در زمینی لم‌یزرع برد و خانهٔ خدا را آنجا ساخت؛ انگار آنجا ذخیره شد. هیچ نسلی از اسماعیل نیست که نبوت در آن باشد. اینجا هم می‌بینیم که ذکر اسماعیل می‌آید و «وهبنا»یی در کار نیست: به اسماعیل کسی را ندادند. اسماعیل برای پیامبر ما ذخیره شده است؛ پیامبر ما از ذریهٔ اسماعیل است. پس ولایت و نبوت در آن شاخه ماند تا به یحیی و عیسی ختم شد.

همین‌جا باید این نکته را توضیح دهید: چرا اسماعیل در ترتیب تاریخی ذکر نشده است؟ بعد از ابراهیم، موسی می‌آید، هارون می‌آید؛ این‌ها آدم‌های مهم آل یعقوب‌اند؛ بعد یک‌دفعه برمی‌گردد سراغ اینکه اصلاً اسماعیلی هم بود. می‌خواهم به این دقت کنید که اینجا اشاره به ادامهٔ نبوت در خاندان اسماعیل است؛ یعنی پس از موسی و پس از این اتفاق‌ها، حالا نوبت خاندان اسماعیل است. اسماعیل، دقیقاً به همان معنایی که ابراهیم از خانواده‌اش اعتزال کرد، دچار اعتزالی جبری شد، به طرز وحشتناکی: به بیابانی رفت و آنجا ماند تا کار این شاخه تمام شود و بعد نوبت خاندان اسماعیل برسد. الان که قرآن دارد نازل می‌شود، وارد دوره‌ای شده‌ایم که تازه نبوت در خاندان اسماعیل قرار گرفته است.

پس ترتیب تاریخی واقعاً این‌طور است: اگر به نبوت و ولایت نگاه کنید، ولایت از ابراهیم به سمت اسحاق و یعقوب می‌آید و در آن شاخه به سمت موسی می‌رود، و از این طرف بعداً در خاندان اسماعیل ادامه پیدا می‌کند، که پیامبر ما در واقع از آن است. فقط می‌ماند توضیح اینکه — و این خیلی مهم است، ولی الان نمی‌خواهم توضیح دهم — از نظر تاریخی چرا اینجا از ادریس سخن گفته می‌شود، بدون ذریه و بدون هیچ‌چیز: ذکر ادریس و اینکه «کان صادق نبیا»؛ و این ماجرا کلاً ختم می‌شود.

حالا دوباره فلاش‌بکی به اولِ اول، به آدم و کسانی که پیش از ابراهیم بودند، زده می‌شود. یعنی در دو مرحله: اول پایان آل یعقوب را می‌بینید، بعد می‌روید سراغ اینکه این جریان از کجا شروع شد و پس از ابراهیم چه کسانی بودند، تا اینکه خلاصه شعبهٔ اسماعیلی‌اش مانده که تازه فعال شده است، و شعبهٔ آل یعقوب هم که آن‌طور تمام شد. پس از ادریس، که ذکرش مبهم‌ترین چیز است — چرا اینجا از ادریس یاد می‌شود؟ — آیه‌ای که از ذریهٔ آدم و همراهان نوح سخن می‌گوید، به‌اجمال به اتفاق‌های بزرگ پیش از ابراهیم هم اشاره می‌کند: حضرت آدم آمد، بعد سرانجام به جایی رسید که نوح آمد، کرهٔ زمین یک دور تخلیه شد و ابراهیم در آن کشتی بود؛ و بعد از نوح نوبت ذریهٔ ابراهیم و اسرائیل است، و الی آخر.

«ذریهٔ ابراهیم و اسرائیل»، یعنی ذریهٔ ابراهیم و یعقوب؛ اتفاقاً این نکتهٔ خیلی مهمی است. «ذریهٔ ابراهیم و اسرائیل» یعنی ابراهیم غیر از شاخهٔ اسرائیل ذریهٔ دیگری هم دارد. اسرائیل جزو ذریهٔ ابراهیم است، ولی یهودی‌ها به نوعی معتقدند که فقط همان شاخهٔ آل یعقوب بوده که نبوت در آن بوده و به نوعی ختم شده و تمام شده است؛ در حالی که در قرآن مرتب به این اشاره می‌شود که شعبهٔ اسماعیل هم وجود داشته که حالا تازه فعال شده و تازه اتفاق‌هایی در آن رخ می‌دهد. از قرآن، با تعبیر «شیعه» دربارهٔ ابراهیم، به نظر می‌آید که ابراهیم از پیروان نوح بود که در آن ماجرا زنده ماند؛ نمی‌خواهم این را با اطمینان بگویم، ولی به نظرم چنین است.

نظری تاریخی هست که می‌گوید این شخص آن کسی نیست که ما گمان می‌کنیم؛ این حرف‌ها حرف‌های عجیبی است. چون اگر اسماعیل دیگری مد نظرتان باشد، باید به نوعی اشاره‌ای باشد که با اسماعیل معروف اشتباه نشود. اینجا مناسبت دارد؛ خیلی مهم است که اسماعیل بعداً ذکر می‌شود و پس از ابراهیم ذکر نمی‌شود، و اینکه اسماعیل ذکر می‌شود و «وهبنا»یی هم دنبالش نیست. این‌جور چیزها را همین‌طوری می‌گویند؛ فکر می‌کنم مثلاً چون ترتیب تاریخی رعایت نشده، گمان می‌کنند لابد این بار کسی پس از آن‌ها مراد است، شخصی دیگر.

در یک متن ساده، اگر اسماعیلی معروف وجود دارد و شما می‌خواهید از اسماعیل دیگری صحبت کنید، باید به نوعی بگویید که این کس دیگری است؛ وگرنه ابهام می‌گذارید و مردم به اشتباه می‌افتند، و این واقعاً از بلاغت دور است. بلاغت یعنی چه؟ یعنی طوری حرف بزنید که مردم بفهمند منظورتان چیست. چه دلیلی دارد که این اسماعیل را غیر از آن اسماعیل بدانید؟ واقعاً چرا کسی چنین توضیحی می‌دهد، جز اینکه می‌بیند اسماعیل پس از موسی و هارون ذکر شده و شاید آن را بی‌مناسبت بداند؟ در حالی که اینجا خیلی مناسبت دارد، چون در اسماعیل تأخیری وجود دارد.

اسرائیل هم فرزندان دیگری داشته است. داستان فرزندان یعقوب، یعنی ۱۲ سبط بنی‌اسرائیل، همان یوسف و برادرانش است، و کل داستان یوسف دربارهٔ این است که ۱۰ تا از این سرسلسله‌ها چنین آدم‌هایی بودند. بنی‌اسرائیل از یعقوب، از همان ۱۲ پسر، منشعب می‌شوند؛ دو تا، یعنی یک‌ششم یا دو دوازدهمشان، آدم‌های صالحی بودند و ۱۰ تایشان داشتند بقیه را می‌کشتند. در ماجرای یوسف که پیش‌تر می‌گفتم، به این موضوع اشاره کردم که در آن چیزی هست: اینکه بنی‌اسرائیل چگونه از یعقوب منشعب شدند و از ۱۲ سبطشان، ۱۰ سبط از همین ۱۰ برادرند.

حالا نکتهٔ مهم: وقتی این داستان تاریخی تمام می‌شود و این فلاش‌بک‌ها زده می‌شود، شما کل جریان انبیا را می‌بینید، و به‌ویژه ختم نبوت را در آل یعقوب، که بیشتر انبیا در این سلسله‌اند. پس از این ماجرا فقط یک پیامبر داریم، پیامبری که در واقع از آل اسماعیل است، نه از آل اسحاق.

بعد که همهٔ این‌ها را می‌بینید، حالا سخن از «خلف»ی می‌زند که پس از این‌ها آمدند. همهٔ آنچه اینجا دربارهٔ کسانی که جانشین این‌ها شدند می‌گوید، به‌ویژه دربارهٔ این ۶۰۰ سالی است که نبوتی نبوده است. می‌گوید این‌ها بودند؛ دیدید که آخرش مسیح آمد، و بعد آدم‌هایی آمدند و جانشین این‌ها شدند. یعنی باز به نوعی اشارهٔ تاریخی به اتفاق‌هایی می‌کند که در این ۶۰۰ سال، که به آن دورهٔ فترت می‌گویند، پیش آمده است.

ضایع‌کردن نماز ویژگی مسیحیان است؛ به نوعی به این ماجراهای تازه اشاره می‌کند. انگار می‌گوید: ما این پیامبران را می‌فرستادیم و دنیا این‌طور بود؛ ۶۰۰ سال نفرستادیم، ببینیم چه شده است: عده‌ای آمدند که دیگر نماز نمی‌خوانند و از شهوات پیروی می‌کنند. دنیا دارد کم‌کم به سمت مدرن‌شدن می‌رود. ولی می‌خواهم بگویم وقتی از «خلف»ی «من بعدهم» سخن می‌گوید، انگار به نوعی این مجموعه را می‌گوید: پس از این‌ها آدم‌هایی آمدند که این ویژگی‌ها را داشتند.

این‌طور نیست که این ادعاهایی که اینجا مطرح می‌شود فقط در این دوره زده شده باشد؛ می‌خواهم بگویم از نظر تاریخی به نوعی اشارهٔ خاصی به این دوران هست؛ دورانی که در تاریخ دوران عجیبی بوده است. تا آن موقع چنین وضعیتی پیش نیامده بود: سلسلهٔ انبیا با ظهور مسیح تمام شد، بعد کسی هم نیامد و مردم انگار به حال خودشان واگذار شدند.

ممکن است گفته شود که وقتی سخن از ذریه است، «ظالم» کلی‌تر است؛ این حرف قطعاً درست است، ولی مثلاً این عهد به هیچ‌کدام از فرزندان یعقوب هم نرسید؛ باید کسی می‌بود که ظالم و گناهکار نباشد تا این عهد به او برسد. نه؛ آن پاسخ، پاسخ چیز دیگری است. اصلاً گفته نمی‌شود آری یا نه؛ می‌گوید عهد به ظالمان نمی‌رسد. یعنی این‌طور نیست که اگر به ذریهٔ تو می‌رسد، به این دلیل باشد که ذریهٔ توست و هر کس شد، چنین عهدی به او برسد. اگر استحقاق داشته باشند، بله، امامت انتقال پیدا می‌کند. دقیقاً همین‌طور به جایی رسید که کسی نبود، تا اینکه مثلاً به افراد تازه‌ای رسید. همهٔ پیامبران از این به بعد، به نوعی، از ذریهٔ ابراهیم بودند.

پرسش این است که چرا نبوت این‌طور بوده و چرا در یک خاندان قرار داشته است. بگذارید این را بعداً؛ فکر می‌کنم به این مناسبت درباره‌اش بحث خواهیم کرد: چه ویژگی‌ای هست که نبوت به‌طور طبیعی در خانواده می‌ماند؟ ما عین همین اعتقاد را در امامت شیعه هم داریم: امامان ذریهٔ پیامبرند و بیشترشان هم پدر و پسرند.

می‌خواهم بگویم که در این گفت‌وگوهایی که بعد می‌آید، به نوعی اشارهٔ خاصی به دورهٔ فترت هست. مثلاً این ادعاها: آیا ما وقتی مردیم ممکن است زنده شویم؟ آیا از میان ما و شما کدام بهتریم؟ از این حرف‌هایی که دفعهٔ قبل به آن‌ها اشاره کردم. ولی آیه‌ای که ادعایی دربارهٔ «الرحمن» را نقل می‌کند، اشارهٔ خاصی به ادعای مسیحیان دربارهٔ مسیح است. یعنی به نوعی این ضایع‌کردن نماز و پیروی شهوات اختصاصاً دربارهٔ دورهٔ فترت هم هست؛ یعنی انگار بیشتر به این دوره نگاه می‌کند. دورهٔ خاصی است: نبوت قطع شد، کسی نیامد، ششصد سال دنیا همین‌طور ماند، و حالا پیامبری آمده و به او گفته می‌شود: ببین این‌هایی که بعد آمدند چه کارهایی کردند و چه کارهایی نکردند. به نوعی این آیات، در عین حال که کلی‌اند، به درهم‌ریختگی‌های این ششصد سال، تا پیش از ظهور قرآن، هم اشاره می‌کنند.

و بعد، در پایان سوره، آیه‌ای مستقیم به نزول قرآن اشاره می‌کند. سوره با این ختم می‌شود که الان دورهٔ تازه‌ای است: حالا قرآن نازل شده و الان دیگر بشارت تازه می‌دهیم و انذار می‌کنیم. پس از همهٔ این ماجرا، پایان سوره با اشاره به نزول قرآن است، به این پیامبر و نسل تازه. پیش‌بینی من این است که این آغاز جریانی تازه است؛ بعداً بیشتر درباره‌اش حرف می‌زنم.

فعلاً می‌خواهم با این قدمی که جلو آمدیم بگویم: اگر این آدم‌ها را فقط در حد تولد یک کودک، یا فقط جریان رفت و آمد آدم‌ها ببینید، آن را نفهمیده‌اید. ببینید، اینجا دو تم وجود دارد. این دو تم این‌طور نیستند که یکی بیاید و بعد دیگری، مثل سورهٔ نور؛ این دو تم هم‌زمان حضور دارند. اگر کمی دورتر نگاه کنید، در کل سوره چیزی می‌بینید: ماجرای تولد، زندگی‌کردن، از دنیا رفتن و حشر، و اعتراض‌هایی که عده‌ای آدم غافل به کل این ماجرا دارند و این سادگی را نمی‌بینند: اینکه آدم‌هایی که می‌آیند انگار هدیه‌های خداوندند، نه اینکه همین‌طوری آمده باشند. با این ادعاهایی که می‌کنند، چیزی واضح را نمی‌بینند: اینکه این جریان را خداوند هدایت می‌کند.

ولی ماجرای تاریخی این سوره فوق‌العاده مهم است؛ یعنی اگر تم دوم را نفهمید، خیلی از چیزها و اشاره‌ها را واقعاً متوجه نمی‌شوید: اینکه اصلاً چرا در نام‌بردن اسماعیل تأخیر هست؛ این صرفاً جانشین‌شدن آدم‌ها به جای یکدیگر نیست. و اگر تم اول را نبینید، واقعاً متوجه نمی‌شوید که در داستان زکریا، اگر مسئله فقط این است که زکریا دعا می‌کند تا آل یعقوب ادامه پیدا کند و وارثی داشته باشد، اصلاً چرا این پاسخ آمده است: تأکید بر مسئلهٔ ولادت، اینکه تو خودت هم هیچ نبودی و ما تو را به وجود آوردیم. دقیقاً همین را بعداً در جواب آن اعتراض، که چگونه ما دوباره محشور می‌شویم، می‌دهد: ما پیش‌تر شما را خلق کردیم و چیزی نبودید.

یا مثلاً تکرار جملهٔ «سلام» به شدت تأکید می‌کند که این جریان را ببینید: آدم‌ها به دنیا می‌آیند، می‌میرند و روزی دوباره بعثت برایشان رخ می‌دهد. این‌همه تأکید بر صحنه‌های حشر و دوباره محشورشدن، پس از به اصطلاح پایان داستان انبیا، اگر آن تم اول را نبینید، خیلی روشن نیست. و اگر این تم دوم را نبینید، روشن نیست که اصلاً این ترتیبِ ذکرشدنِ این آدم‌ها چرا چنین است، چرا این‌قدر روی مسیح تکیه می‌شود و چرا زکریا نگران است که این نسل ادامه پیدا نکند. خیلی چیزها در این سوره مستقیماً به این ماجرا مربوط است. ماجرا این است که اینجا جریانی خیلی خیلی بزرگ و تاریخی در واقع به پایان می‌رسد.

وقتی تاریخ می‌خوانید، کتاب‌های تاریخی را، همیشه از پادشاهان حرف می‌زنند: چگونه جنگیدند و کجا را گرفتند؛ و این در واقع ظاهر دنیاست؛ پادشاهان دنیا این‌ها هستند. قرآن هم باز به نوعی دربارهٔ پادشاهان صحبت می‌کند، ولی پادشاهان واقعی دنیا انبیا هستند: جانشین یکدیگر می‌شوند و به معنای واقعی کلمه ولایت دارند؛ یعنی همه کاری از دستشان برمی‌آید و انگار به نوعی دنیا را در پشت پرده اداره می‌کنند. تاریخ واقعی در قرآن، یا تاریخ باطنی، این است.

مثلاً فرض کنید روایت جنگ خشایارشا را، که رفت و عده‌ای شکستش دادند. معمولاً هر کس تاریخ را می‌نویسد، با در نظر داشتن منافع و نیروهای خودش می‌نویسد. مثلاً الان تاریخ جنگ جهانی دوم را بخوانید: به وضوح آلمانی‌ها آدم‌های خیلی بدی بودند و آمریکایی‌ها خیلی خوب بودند که اروپا را نجات دادند. می‌گویند تاریخ را برنده می‌نویسد؛ آن‌ها که باختند تاریخ را نمی‌نویسند. اگر آلمانی‌ها برده بودند، الان کاملاً چیزهای دیگری می‌شنیدید: اینکه آلمانی‌ها چه آدم‌های خوبی بودند. بگذریم.

می‌خواهم جریان دیگری را بگویم و بحث را کمی از اشاره به این جریان‌های تاریخی دور کنم. در داستان مریم رازی هست، چیزی خیلی خیلی شگفت‌انگیز. چیست؟ چیزی که اصلاً با عقل جور درنمی‌آید. چه چیزی دربارهٔ مریم گفته شده که شاید به آن دقت نکرده‌اید؟ چرا به مریم می‌گویند «اخت هارون»؟ مریم اخت هارون است، خواهر هارون؛ مریمی که هزار سال بعد عیسی را به دنیا می‌آورد، خواهر هارون است!

راز اخت هارون

نخستین جواب این است که این هارون برادر مریم است و آدمی است که نامش را هارون گذاشته‌اند. نکتهٔ اول: هارون واقعاً خواهری به نام مریم داشت، و این مریم نامش همان نام خواهر هارون است؛ این یک نکته. نکتهٔ دوم دربارهٔ اینکه هارون دیگری هست که اینجا برادر مریم است و این هارون اشاره به آن هارون اصلی نیست. ولی پدر مریم چه؟ چرا نامش عمران است؟ او هم عمران دیگری است؟ یا نه، واقعاً این مریم همان مریمِ هزار سال قبل است؟ هیچ به این دقت کرده‌اید؟ خیلی عجیب است: این مریم دختر عمران، یعنی پدر موسی، و خواهر هارون است، در حالی که هزار سال بعد زندگی می‌کند؛ و به نظر می‌آید پدرش عمران نیست و برادرش نباید هارون باشد، یا این‌ها آدم‌های دیگری‌اند.

ممکن است گفته شود که مریم کلاً نام پرکاربردی بوده است. پاسخ دیگر این است که این را با تناسخ توجیه کنند: این همان مریم است که دوباره ظهور کرده. دربارهٔ عمران، این همان است که ما در زبان عربی به او عمران می‌گوییم؛ میان تلفظ عربی و عبری همیشه اختلاف‌هایی هست. پاسخ دیگر این است که چون مریم را به نام آن مریم خوانده‌اند، اینجا به او کنایه می‌زنند که تو هم مثلاً همانی. آفرین؛ دربارهٔ این یکی، این جواب خوبی است.

اگر آن ماجرا، اینکه مادر مریم زن عمران است، در قرآن نیامده بود، می‌شد این‌طور گفت: مردم به مریم متلک می‌گویند؛ می‌گویند «یا اخت هارون». یعنی به حالت مسخره به او می‌گویند: تو که نامت مریم است و نام خواهر هارون را داری، چرا چنین کاری کردی؟ حالتی این‌شکلی دارد و حقیقتی پشتش نیست. یعنی مردم او را «اخت هارون» خطاب می‌کنند تا به چنین چیزی اشاره کنند، نه اینکه مریم واقعاً اکنون خواهرِ کسی به نام هارون باشد. ولی به نظر می‌آید که در قرآن مریم واقعاً فرزند عمران و خواهر هارون است.

می‌خواهم بگویم ماجرا این است: این ادعا وجود داشت، از سوی زکریا یا هر کس دیگر، که مریم چنین موجودی است: خواهر هارون حساب می‌شود و فرزند عمران حساب می‌شود، حالا به هر معنایی که می‌خواهید بگیرید؛ و این بر سر آن دعوایی بود که آیا مریم می‌تواند به دیر برود یا نه. این‌ها جریان‌های تاریخی مهمی است و در قرآن هم به آن اشاره شده است. مادر مریم نذر کرده بود که فرزندش را به دیر بسپارد تا کاهن و خادم دیر شود، و در آن زمان زن را نمی‌توانستند برای این کار بفرستند. بر سر اینکه مریم برود یا نرود دعوا بود و این ادعا مطرح بود.

اولاً در دین یهود سرسلسلهٔ کاهنان هارون است؛ هارون کاهن نخست است. بر این سلسلهٔ کاهنان و این رسم‌ها در تورات تأکید می‌شود و اینکه هارون مسئول همهٔ این مراسم دینی است. در دین یهود هم هارون این مقام را به‌عنوان سرسلسله دارد. مریمِ خواهر هارون هم در آن زمان به نوعی دستیار هارون بوده است.

مریم با این ادعا اصلاً وارد دیر می‌شود: که چنین مقامی دارد، مثل اینکه خواهر هارون است، یعنی با کهانت ارتباطی دارد. بحث‌هایی شده است، و از نظر مردم این بحث‌ها چرند و پرند است: یعنی چه که این خواهر هارون و فرزند عمران است؟ بنابراین مثل اینکه چیزی گفته‌اند و حالا که مریم در موضع ضعف است، به رویش می‌آورند: تو که می‌گویی خواهر هارونی و پدرت عمران است! می‌گویند: ای خواهر هارون، پدرت آدم بدی نبود و مادرت بدکاره نبود؛ چطور این کار را کردی؟ مثل اینکه لو رفتی. آن‌قدر دربارهٔ تقدس تو حرف زده شد که مثلاً از نسل عمرانی و خواهر هارونی؛ حالا رفتی و در دیر هم راهت دادند؛ بیا، حالا دیگر بدترین کار ممکن را کردی و مثلاً عمل زشتی انجام دادی.

این راز داستان مریم است. اگر به این توجه نکرده‌اید: باید توضیحی برای این داشت که مریم چطور دختر عمران و چطور خواهر هارون است. فعلاً این راز را توضیح ندادم؛ فقط نظر خودم را گفتم: به نظر من مریم واقعاً دختر عمران است. اشکال این است که این‌ها با هم هزار سال فاصله دارند. اما این مثل ظهور دوباره یک آدم است. شما معتقد نیستید که حضرت عیسی روزی دوباره به زمین برمی‌گردد؟ مثلاً در روایات شیعه هم به چنین چیزهایی اعتقاد نیست؟

بگذارید چیزی خیلی ساده بگویم: این‌جور اعتقادها، یعنی ظهور مجدد یک انسان و بازگشت یک انسان به کرهٔ زمین، چیزی است که همهٔ ادیان به آن اعتقاد دارند و می‌تواند دربارهٔ عمران اتفاق افتاده باشد. همهٔ مسیحیان معتقدند مسیح روزی به زمین برمی‌گردد. در فصوص‌الحکم، در فصل ادریس، می‌خوانید که ادریس همان الیاس است؛ به همین سادگی. فصل الیاسی داریم و فصل ادریسی داریم، ولی ادریس همان الیاس است که مثلاً دوباره ظاهر شده است. لازم نیست از این حرف‌ها به تناسخ معتقد شوید، یعنی به اینکه انسان‌ها در اثر تناسخ دوباره به زمین برمی‌گردند؛ ولی انسان‌های خاصی هستند که به نوعی دوباره ظاهر می‌شوند.

شما از اینکه مسیح کشته نشده و نمرده چه می‌فهمید؟ اصلاً کجای قرآن نوشته که مسیح به معنایی که دیگران می‌میرند مرده است؟ خداوند می‌گوید که مسیح را به سوی خود بالا برد. مسیحیان معتقد نیستند که مسیح مرده است؛ یعنی همین، مثل اعتقادی که ما دربارهٔ حضرت مهدی داریم. دربارهٔ ادریس چه می‌خوانید؟ همین‌جا، در پایان این بخش، که پس از اسماعیل ادریس می‌آید، می‌گوید او را به مکانی بلند برد. ادریس فرزند یا جانشینی نداشت و خداوند او را بالا برد؛ «برد»، نمی‌گوید «مرد». اصلاً کلاً در قرآن این هست که انسان‌هایی انگار نمی‌میرند و به نوعی حفظ می‌شوند: دربارهٔ مسیح هست، دربارهٔ ادریس هم هست؛ دربارهٔ موسی چنین گفته نمی‌شود.

می‌خواهم این را بگویم: امکان اینکه این ماجرا به این معنا باشد که عمران یک بار دیگر در زمین ظاهر شد و مریم و مسیح از نسلش به وجود آمدند؛ این یک امکان است. نمی‌خواهم الان درباره‌اش بحث کنم؛ فقط از امکانش حرف می‌زنم. نه اینکه بخواهم بگویم این داستان به این معناست؛ ولی به جای اینکه بگوییم این‌ها کنایه‌ای است که مردم می‌زنند و آن عمران نبوده، و بکوشیم به نوعی بگوییم این ماجرا واقعی نیست، یک امکان این است که این اشارات به این معناست که عمران مجدداً در زمین ظاهر شده است؛ در نهایت درباره‌اش بحث می‌کنیم.

می‌خواهم بگویم امکانی که از نظر دینی قابل توجیه است این است که عمران از جمله انسان‌هایی است که دست‌کم دو بار در زمین ظاهر شده‌اند. این از نظر دینی قابل توجیه است: در همین سوره اشاره هست که ادریس را هم به مکانی بلند بردند، و دربارهٔ حضرت مسیح هم در قرآن هست که در واقع وفات نیافت و خداوند او را به آسمان برد. اصطلاحی دربارهٔ مسیح به کار رفته که همه به وضوح همین را می‌فهمند که انگار مسیح نمرده و در جایی حفظ شده است.

امکان ظهور مجدد عمران

می‌خواهم بگویم با توجه به مجموع آنچه از نظر دینی در خود قرآن مطرح است، این امکان وجود دارد که بگوییم این عمران در واقع همان پدر موسی و هارون است که یک بار دیگر در زمین ظاهر شده است؛ مثلاً به همان معنای دینی. مردم نفهمیدند و قبول ندارند، ولی مثلاً زکریا می‌داند؛ عده‌ای متوجه ماجرا هستند. این حرف‌ها در میان مردم بوده است و حالا به مریم متلک می‌گویند: تو که چنین ادعایی می‌کنی که پدرت همان عمران، پدر موسی، بوده و خواهر هارون می‌شوی، و حالا با همین بهانه‌ها وارد دیر شدی و به نوعی وارد شغلی شدی که شغلت نبوده.

یک توجیه می‌تواند این باشد که این‌ها واقعی است. توجیه دیگر این است که مثلاً تکرار نام‌هاست: فردی نام خودش را عمران گذاشته و فرزندانش را هم، مثل خاندان عمران، هارون و مریم نامیده است. ولی آن‌گاه اینکه چرا این را به‌عنوان متلک به مریم می‌گویند، معنایش این است که ادعایی اینجا هست که دارند مسخره‌اش می‌کنند: اینکه تو واقعاً ادعا داری که اخت هارونی؟ و هارون آدم مهمی است. منظور این است که به او می‌گویند: هارون مرد بزرگی است؛ تو که به نوعی می‌گویی نسبت به عمران می‌رسد و خواهر هارونی، چرا این کار را کردی؟ پس این اخت‌هارون‌بودن چیزی است که ادعایش مطرح است و میان مردم نقل می‌شود.

ممکن است گفته شود که در قرآن خیلی از نام‌ها فقط یک بار آمده است. ولی دو چیز خیلی واضح است: مردم به مریم می‌گویند «اخت هارون»، و نام پدر مریم در قرآن عمران است. ما می‌دانیم نام پدر موسی چیست؛ پیش از نزول قرآن هم نام پدر موسی را می‌دانستند. در تورات موجود نام او ثبت شده، هرچند دقیقاً «عمران» نیست؛ ولی این‌جور اختلاف تلفظ میان همهٔ نام‌های قرآن و نام‌های تورات هست و در خیلی جاها نام‌ها کمی فرق می‌کند، چون تلفظ عربی با تلفظ عبری تفاوت‌هایی دارد.

در قرآن دو نشانه، دو اشاره، هست به اینکه مریم واقعاً اخت هارون است. یک بار مردم این را به او می‌گویند؛ اگر فقط این بود، می‌گفتیم که مثلاً دارند ورودش به دیر را مسخره می‌کنند. ولی در جای دیگری از قرآن اشارهٔ مستقیمی هست که نام پدر مریم را عمران می‌آورد. این حس تمسخری که در مردم هست، به نظر می‌آید یعنی ادعاهایی وجود داشته که مردم آن را نقل می‌کنند؛ ادعاهای عجیبی دربارهٔ مریم وجود داشته که به وسیلهٔ آن وارد دیر شده است: اینکه انگار جانشین آن مریمِ آن دوران است، یا خودِ همان است.

من الان فقط مسئله را مطرح کردم. به این مسئله دقت کنید: چیزی شگفت‌انگیز و رازآلود در داستان مریم هست. مهم نیست مسیحیان این را بدانند یا ندانند؛ مهم این است که در قرآن این‌طور نقل شده است. ما دربارهٔ قرآن بحث می‌کنیم؛ چه اهمیتی دارد که مسیحیان چه می‌گویند؟ اینجا ماجرایی هست و به هر حال باید دست‌کم بفهمیم ماجرا چیست.

گفتم توجیه‌هایی که معمولاً در همهٔ کتاب‌ها هست این است که مریم برادری به نام هارون داشته که آن هارون نیست. باز همان مشکل پیش می‌آید: اگر آن هارون نیست، چرا می‌گوید «اخت هارون»؟ به‌ویژه اینکه همین‌جا، پس از «یا اخت هارون»، چند آیه بعد دقیقاً می‌شنویم «اخا هارون»؛ «اخت هارون» و «اخا هارون». این دیگر واقعاً به اصطلاح مخالف بلاغت است که یک نام را پشت سر هم دو بار بیاورید و همهٔ مردم فکر کنند که این همان هارون است — به‌ویژه که سخن از خواهری و برادریِ هارون است و این دو اصطلاح خیلی شبیه هم‌اند — ولی منظورتان این باشد که این هارون، هارون دیگری بود، و این مریم هم که نامش همان نام خواهر هارون است، مریم دیگری است.

می‌توانید به تناسخ معتقد شوید: همان مریمی که در آن زمان زندگی می‌کرده دوباره در زمین ظهور کرده است؛ یا پدر مریم، عمران، مجدداً در زمین ظهور کرده و بنابراین مریم خواهر هارون است و پدرش واقعاً عمران است؛ یا توضیحات دیگری بیاورید. من می‌گویم اینجا مسئلهٔ مهمی هست، از نظر تاریخی و از نظر درک دینی ماجرا: اینکه خلاصه مسیح از آل عمران است. در سورهٔ آل‌عمران، وقتی «آل عمران» را می‌شنویم، همهٔ ما عمران را پدر موسی می‌فهمیم. در سورهٔ آل‌عمران سخن از «زن عمران» هم هست که نذر کرد. یعنی ما یک عمران معروف در تاریخ داریم، پدر موسی، و این غیر از اوست؛ سوره‌ای در قرآن به نام آل‌عمران هست، ولی این عمران آن عمران نیست؛ عمرانی گمنام است که اتفاقاً پدر مریم است!

پذیرفتن این توجیه مثل این است که من به چیز عجیبی معتقد شوم، ولی بعد فکت‌ها با آن توجیه شوند. مثلاً فرض کنید پدیده‌های کوانتومی و پدیده‌های نسبیتی را می‌بینید و برای توضیحشان معتقد می‌شوید که فضا و زمان آن‌طور که فکر می‌کنید نیستند و چیزی درهم‌بافته‌اند. درست است که موضوع پیچیده و عجیب و غریبی را می‌پذیرید، ولی همهٔ فکت‌ها را خوب توجیه می‌کنید؛ بنابراین با فرضی عجیب و کمی دور از ذهن، فکت‌ها را توجیه می‌کنید، و چون تئوری دیگری، تبیینی بهتر، وجود ندارد، با اینکه عجیب است، به آن نزدیک می‌شوید.

من می‌گویم هیچ‌کدام از توجیه‌هایی که بدون مفهوم تناسخ یا بدون مفهوم ظهور دوبارهٔ انسان‌ها در زمین وجود دارد، از نظر متن قرآن توجیه خوبی نیست. ولی می‌خواهم این موضوع را فعلاً بگذارم؛ از این نتیجه نمی‌گیرید که ماجرا این‌طور است. شما می‌گویید این نظریه بهتر است؛ من می‌گویم نظریه‌های غیر از این خیلی سست‌اند.

نمی‌دانم ماجرای تاریخیِ این ادعا دربارهٔ مریم چیست؛ فکر می‌کنم در میان کاهنان و بزرگان آن دیر، این مسئله به نوعی، احتمالاً از سوی زکریا یا هر کس دیگر، مطرح شده و به هر حال این حرف زده شده و بعداً به گوش مردم رسیده است. این چیزی نیست که مردم بتوانند بفهمند، و دقیقاً مسئله‌ای است که مردم باورش ندارند و احساس می‌کنند مریم آنجا زیادی است و سنت‌ها شکسته شده است: یعنی چه، این رفته آنجا با این ادعای عجیب و غریب که من خواهر هارونم، من همان مریمِ هزار سال قبلم، یا به نوعی پدر من عمران است؟ قطعاً مردم چنین چیزی را باور ندارند.

می‌خواهم بگویم برای همین است که این حرف را به او می‌زنند: تو که می‌گفتی خواهر هارونی، تو که می‌گفتی فرزند عمرانی و موجود مقدسی هستی و به نوعی با این ادعاها به دیر هم رفتی، حالا بیا، این چه کاری بود که کردی؟ می‌خواهم بگویم این آیه در واقع این آهنگ را در خودش دارد که این ادعا به گوش مردم رسیده است، و اینکه احتمالاً در آن لحظه‌هایی که مریم داشت در دیر پذیرفته می‌شد، این ادعا در سطح رؤسای دیر شاید از سوی زکریا مطرح شده است. در قرآن هیچ اشاره‌ای به این ماجرا نیست که چطور شد مریم را، با اینکه نمی‌بایست، پذیرفتند. من صورت مسئله‌ای را مطرح کردم و بعداً به آن می‌رسیم و درباره‌اش بحث می‌کنیم؛ ولی فعلاً با خود صورت مسئله کار داریم، نه جواب.

من جواب‌هایی را گفتم: یکی اینکه به تناسخ معتقد شوید، به این معنا که این مریم همان مریمی است که در آن زمان زندگی می‌کرده؛ یا اینکه به ظهور مجدد انسان‌ها در زمین معتقد باشید: اینکه بعضی از انسان‌ها انگار دو بار در زمین ظاهر می‌شوند؛ نمی‌میرند، مثل مسیح، و می‌توانند دوباره برگردند. نگفتم مریم دوباره همان مریم است؛ گفتم پدرش همان است، عمران. توجیهی می‌تواند این باشد که عمران از کسانی است که خداوند حفظشان کرده و دوباره در زمین ظاهر شد. این مریم همان مریم نیست، ولی اخت هارون و فرزند عمران هست و نام مریم را بر او گذاشتند؛ این مریم همان مریم نیست، ولی عمران همان عمران است.

من واقعاً می‌خواهم این مسئله را مطرح کنم و باز بگذارم؛ شاید بهتر بود اصلاً به هیچ چیزی اشاره نمی‌کردم. تئوری‌های مختلفی هست. یکی می‌تواند بازگشت عمران باشد، به معنای خاص دینی‌ای که ما معتقدیم بعضی از انسان‌ها می‌توانند دوباره برگردند، چون به معنای طبیعی وفات پیدا نمی‌کنند. نمونه‌اش حضرت مسیح است؛ و در همین سوره دربارهٔ ادریس اشاره‌ای شده که او را به مکانی بلند بردند، شبیه آن عبارتی که دربارهٔ مسیح هست که خداوند او را به آسمان‌ها برد. دربارهٔ مسیح هم می‌دانیم که همهٔ مسیحیان معتقدند، و ما هم در شیعه معتقدیم، که مسیح به زمین برمی‌گردد. بنابراین از نظر دینی چنین اعتقاداتی وجود دارد و قابل بیان است. درست یا غلط بودنش را بعداً بحث می‌کنیم: می‌تواند عمران مجدداً در زمین ظاهر شده باشد و همهٔ این چیزها واقعی باشد، و می‌تواند فرض بر این باشد که نه، این‌ها واقعی نیست و به نوعی حالت تمثیلی دارد. این مسئله را برای حرفی گفتم که می‌خواستم در ادامهٔ جلسه بزنم و الان می‌زنم.

پرسیده شد جانشینان هارون چه کسانی بودند؛ واقعاً یادم نمی‌آید. شجره‌ای وجود دارد؛ به هر حال پیامبران بنی‌اسرائیل افرادی‌اند که همه‌شان به اسرائیل منسوب‌اند.

دربارهٔ اینکه عیسی نمرده است، جایی در قرآن هست؛ به اضافهٔ اینکه گفت‌وگویی میان خداوند و عیسی هست، در حالی که مردم عیسی را به اصطلاح پسر خداوند نامیده‌اند: خدا از عیسی می‌پرسد که آیا تو به این‌ها گفتی که تو را بپرستند یا مادرت را بپرستند؟ یعنی عیسی الان با خداوند در حال راز و نیاز است؛ و به نظر می‌آید خیلی جالب نیست که با کسی که مرده است چنین گفت‌وگویی بشود. ممکن است گفته شود این گفت‌وگو در آخرت است؛ بله، ممکن است، ولی به نظر این‌طور نمی‌آید، چون همه‌اش اشاره به حال است: آیا تو به این‌ها گفتی که این کار را بکنند؟ حالا ممکن است در آخرت باشد، ولی به هر حال در قرآن جایی اشارهٔ صریح هست که خداوند به اصطلاح مسیح را بالا برد؛ و ما در عقاید دینی خودمان، و همچنین مسیحیان در عقایدشان، معتقدیم که مسیح برمی‌گردد.

گفتم اشاره‌ای که اینجا به ادریس هست، اشارهٔ بسیار عجیبی است، چون در پایان سلسلهٔ انبیا از ادریس یاد می‌شود و میان حرفی که دربارهٔ ادریس زده می‌شود و پیش از آن هیچ ارتباطی نیست. گفتم این جزو چیزهایی است که باید بفهمیم و بکوشیم درکش کنیم. دربارهٔ ادریس انتظار دارید که بگوید چه کسانی جانشینش شدند. دربارهٔ اسماعیل نگفت که کسی جانشینش شد، ولی گفت که اهلش را به نماز و زکات امر می‌کرد؛ می‌دانید که اهلش به نماز و زکات امر شدند، و از اهلش صحبت می‌شود و شخص خاصی در آن نیست. ولی یک‌دفعه سخن از ادریس می‌شود، که از نظر تاریخی هیچ مناسبتی ندارد اینجا بیاید، و اینکه او را بالا بردند؛ یعنی همین‌طوری گفته می‌شود که فقط به مکان بلندی برده شد. یعنی چه؟

گفتم که دارم پرسش ایجاد می‌کنم. یک پرسش، چیزی خیلی عجیب در این سوره، ذکر ادریس است؛ پرسش دیگر این ماجرای خواهر هارون بودن یا فرزند عمران بودن است. دربارهٔ ادریس می‌گویم که به نظر می‌آید این شبیه همان عبارتی است که دربارهٔ عیسی هم به کار رفته است. و اینکه هارون رئیس کاهنان است: به نظر می‌آید این مسئلهٔ کهانت و رفتن به دیر مطرح بوده و انگار این ادعا دربارهٔ مریم وجود دارد. کهانت و دیر و این چیزها در داستان بنی‌اسرائیل به شدت به هارون برمی‌گردد: سرسلسلهٔ کاهنان هارون است. بنابراین از نظر من، برای همین می‌گویم که این احتمالاً به ماجرای ورود مریم به دیر ربط دارد: این ادعا صورت گرفته و مردم حالا ادعا را نقل می‌کنند؛ اینکه با این ادعا وارد دیر شده که مثلاً از خاندان هارون و خواهر هارون است، و دیر در اختیار نسل هارون است.

فکر می‌کنم واقعاً قصدم این بود که اگر تا حالا این موضوع را ندیده‌اید، آن را به‌عنوان یک پرسش ببینید و راحت از آن نگذرید. علت این بحث این است که خیلی‌ها فوراً جوابشان این است: مردم دارند به او می‌گویند «اخت هارون»؛ خدا که نمی‌گوید تو اخت هارونی! مردم می‌گویند، و گفتم شاید این هارون کس دیگری باشد؛ ولی به این قرینه که مریم دختر عمران هم هست، این ماجرا را قرآن دارد مطرح می‌کند: قرآن مریم را فرزند عمران و خواهر هارون می‌داند. دست‌کم فعلاً همین را بفهمیم.

حالا یعنی چه؟ یک توجیه این است که عمران مجدداً ظاهر شده است. ممکن است بخواهید با تناسخ توجیه کنید، ممکن است توجیه‌های دیگری بیاورید؛ مثلاً اینکه خداوند به نوعی، از نظر معنوی، نسبتی میان او و عمران و هارون قائل شده است، و از این حرف‌ها. خلاصه این مسئله‌ای است، چیزی عجیب، که هر کس قرآن می‌خواند از آن دچار شگفتی می‌شود؛ به‌ویژه آنجا که به صراحت گفته می‌شود مادر مریم زن عمران است.

یک نکتهٔ عجیب دیگر هم مطرح شد: چرا وقتی زکریا دعا می‌کند و یحیی را به او می‌دهند، تعجب می‌کند؟ مریم هم دقیقاً وقتی به او گفته می‌شود که من رسول پروردگار توام تا چیزی به تو بدهم، تعجب می‌کند.

این موضوع را مطرح کردم چون می‌خواستم در پایان این جلسه بحث‌هایی دربارهٔ همین مسئله بکنم: اینکه چیزهایی که در دین و قرآن می‌بینیم توجیه علمی دارند یا ندارند؛ این پرسشی است که معمولاً پیش می‌آید.

دین و توجیه علمی

داستان مریم شامل بارداری یک زن نازا و به وجود آمدن یک فرزند است؛ به وجود آمدن فرزندی از یک مادر تنها، بی‌آنکه اصلاً مردی در کار باشد. در اینجا دست‌کم زنی نازا هست که می‌شود گفت به نوعی درمان شده است. این از نظر علمی یعنی چه؟ آیا چنین چیزی امکان دارد؟ آنچه می‌خواستم بگویم این است: این موضوع را مطرح کردم، اینکه شاید عمران مجدداً در زمین ظهور کرده است. اصلاً این چیزهای عجیب و غریبی که گاهی در متون دینی هست، اینکه مسیح نمرده یا اینکه ادریس را به مکانی بلند بردند، این ادعاها وقتی به نوعی با مسائل علمی در تعارض قرار می‌گیرند چه؟ به‌ویژه در سورهٔ مریم به نظر می‌آید فضا این‌طور است: خیلی‌ها از این بحث‌ها می‌کنند که مگر می‌شود مریم بی‌آنکه ازدواج کرده باشد صاحب فرزند شده باشد؟ می‌خواستم چیزهای خیلی کلی‌ای دربارهٔ ارتباط میان مسائل دینی و مسائل علمی بگویم.

ممکن است دربارهٔ آرزوی مریم در پایان داستان، که با «کاش» می‌آید، گفته شود که آدمی که کاری برای خدا انجام می‌دهد دلیلی ندارد چنین بگوید. اما آیا تا حالا دچار درد زایمان شده‌اید؟ این به خاطر درد زایمان است؛ تنها در بیابانی گیر افتاده است. این‌ها صدیق‌اند و آنچه را در دلشان هست می‌گویند؛ حسش همین است که دارد می‌گوید. این‌ها آن‌قدر عجیب نیست، در حد اینکه مریم خواهر هارون و دختر عمران باشد، که شاید یکی از عجیب‌ترین چیزهایی است که در قرآن هست. البته اینکه این احساس مریم است یا به چه دلیل این حرف را می‌زند، و همهٔ عبارت‌هایی که از زبان پیامبران گفته می‌شود، واقعاً به توضیح احتیاج دارد.

می‌خواهم کمی بحث‌های کلی بکنم و بکوشم این حس مخالفت با چیزی را که علمی نیست یا علمی هست کمی در نظرتان ضعیف کنم؛ حسی که وقتی چیزی دینی می‌بینیم که توجیه علمی‌اش را نداریم پیدا می‌شود. یکی از چیزهایی که معمولاً در مسائل دینی پیش می‌آید، به‌ویژه برای دانشجویانی که علم هم می‌دانند، این است که میان عقاید دینی و علمی تعارضی می‌بینند؛ چنین چیزهایی خیلی هست. من در دانشگاه تهران صحبتی کردم که احتمالاً همین‌جا که بچه‌ها فایل‌ها را دانلود می‌کنند هست؛ در آن به‌طور مختصر دربارهٔ مسئلهٔ تعارض علم و دین صحبت کردم.

در این جلسه می‌خواهم چیزهای دیگری بگویم که لزوماً تکرار آن حرف‌ها نباشد. آنچه در واقع مهم است این است که می‌خواهم بکوشم این را جا بیندازم که ما به ادعاهای علمی بیش از اندازه‌ای که واقعاً هست ارزش می‌دهیم. مثل اینکه در دورانی زندگی می‌کنیم که بلافاصله وقتی چیزی مخالف امری علمی گفته می‌شود — و نه حتی مسائل علمی، بلکه آنچه دانشمندان می‌گویند یا از نظر دانشمندان رسمیت دارد — انگار حرفی کفرآمیز زده شده است. می‌خواهم در ادامهٔ آن جلسه که در دانشگاه تهران بود، کمی وارد جزئیات این بحث شوم: اینکه واقعاً چقدر مهم است که مسائل دینی با همهٔ چیزهایی که در علم گفته می‌شود تعارض نداشته باشند، یا اگر تعارض دارند، چگونه باید با آن برخورد کنیم.

بیایید یک مسئلهٔ کوچک پیدا کنیم. فرض کنید صد سال پیش سخن از این زده می‌شد که ویژگی‌های اخلاقی‌ای که آدم‌ها پیدا می‌کنند به نوعی با ویژگی‌های اخلاقی پدر و مادرشان ارتباط دارد. برای همین است که به پرسشی برمی‌گردم که کسی پرسید: اینکه نبوت معمولاً در نسل آدم‌ها قرار می‌گیرد. یادم هست خودم که دبیرستان می‌رفتم، این را به‌عنوان یک اشکال دینی می‌پرسیدند: چرا امامت این‌طور است؟ چرا مثل پادشاهان پدر و پسر است؟ چرا آدم دیگری پیدا نمی‌شود؟ شیعه را کنار بگذارید؛ در قرآن هم همین‌طور است: ابراهیم هست، بعد اسحاق و یعقوب، که این‌ها هم پدر و پسرند؛ بعد هم که این دورهٔ فترت پیش می‌آید، تازه یکی دیگر از نسل ابراهیم، باز از جای دیگری، به نبوت می‌رسد، و به اعتقاد ما ولایت در خاندان آن پیامبر قرار می‌گیرد. صد سال پیش از نظر علمی برای این هیچ توجیهی وجود نداشت، ولی الان واقعاً این‌طور است.

نکتهٔ خیلی ساده‌ای می‌خواهم بگویم: همهٔ ما و همهٔ دانشمندان این را قبول داریم که علم چیزی در حال پیشرفت است و خیلی چیزها را نمی‌دانیم. هر دانشمندی هرچه دانشمندتر باشد، معمولاً بیشتر این را می‌گوید. فکر می‌کنم این جمله از انیشتین نقل شده که آنچه ما از دنیا می‌دانیم، نسبت به آنچه نمی‌دانیم، به اندازهٔ این است که در کنار ساحلی یک دانه شن را از میان شن‌ها برداشته باشیم. دانشمندان معمولاً آدم‌های مدعی‌ای نیستند که بگویند همهٔ دنیا را فهمیده‌اند.

ولی جوی اطراف دانش وجود دارد که انگار نه‌تنها اگر چیزی با آنچه دانش می‌گوید مخالف باشد، بلکه اگر دانش در موردی اظهارنظر نکرده باشد، یعنی جزو گفته‌های علمی نباشد، باز هم عده‌ای با آن مشکل دارند. مثلاً دانش نمی‌گوید امکان ندارد مکانیسم‌هایی وجود داشته باشد که خلق‌وخوی پدر و مادر حتی به بچه‌ها منتقل شود؛ دانش چنین چیزی نمی‌گوید که این امکان ندارد یا نیست. مسئله این است که دانش آن را تأیید نکرده و مکانیسمش را پیدا نکرده است که آیا چنین چیزی می‌شود، یا امکان‌پذیر هست یا نه. مقدار زیادی از حرف‌هایی که زده می‌شود از این نوع است.

مثلاً دانش به ما نمی‌گوید که آیا ممکن است زنی بی‌آنکه به اصطلاح شوهر داشته باشد بچه‌دار شود یا نه؛ ولی قطعاً مسئلهٔ مریم به‌عنوان نقطه‌ای که با مسائل علمی تعارض دارد مطرح است. الان چطور؟ الان در دورانی زندگی می‌کنیم که زن می‌تواند از ژن خودش، با انجام کاری، باردار شود؛ درست است، نوع‌های تازه‌ای از بارداری داریم. نمی‌خواهم دربارهٔ این داستان چنین ادعایی بکنم؛ دانش همین‌طور که پیش می‌رود امکانات بیشتری را به ما نشان می‌دهد. ولی انگار در هر لحظه، فقط همان‌هایی که دانش در آن لحظه تصویب کرده واقعیت‌اند و چیزی که تصویب نشده خلاف علم است.

الان در کدام دانش با اینکه مریم بچه‌دار شده و شوهر نداشته مشکلی وجود دارد؟ آیا زیست‌شناسی امروز حکمی صادر کرده است؟ مسئله این است که حکم صادر نکرده که می‌شود. دقت می‌کنید منظورم چیست؟ دانش محدوده‌ای برای خودش دارد؛ چیزهایی را روشن کرده و چیزهایی را روشن نکرده است. خود محیط‌های دانشگاهی هم معمولاً همین‌طورند و ادعایی ندارند؛ می‌گویند ما چیزهایی را فهمیده‌ایم. ولی در افرادی که اطراف دانش هستند حسی وجود دارد که انگار از دانش به‌عنوان چماق استفاده می‌کنند.

در پایان آن صحبت به همین ماجرای تاریخی می‌رسم: اینکه از کی این‌طور شد که دانش به‌عنوان حربه‌ای علیه دین به کار رفت. استفاده‌ای که از آن می‌شود این است: ما در ادیان به چیزهای عجیبی معتقدیم که فعلاً از نظر دانش معلوم نیست چگونه ممکن است اتفاق افتاده باشند. اصلاً می‌شود نام این را تعارض گذاشت؟ اینکه آیا امکان دارد انسانی دوباره به زمین برگردد؟ شما دانشی می‌شناسید که این را رد کند؟ مثلاً دانشمندی که در یک پیپر نوشته باشد که این نمی‌شود؟ مطمئناً چنین چیزی وجود ندارد؛ ولی حسش هست که این نمی‌شود. کو؟ تا حالا دانشمندان چنین حرفی به ما نزده‌اند؛ جزو مصوبات نیست.

فیلسوف معروفی به نام فایرابند، که یکی از چهار فیلسوف معروف علم در قرن بیستم و از همه متأخرتر است، جایی ادعا می‌کند، و این جزو حرف‌های متداول اوست، که محیط آکادمیک و دانشگاهی در دنیای جدید جای کلیسا را گرفته است. عیناً همان‌طور که پنج قرن پیش اگر کسی حرفی می‌زد، مثلاً می‌گفت زمین گرد است — که هیچ ربطی به دین و کتاب مقدس نداشت و در کتاب مقدس هم جایی دربارهٔ گرد بودن زمین نیامده بود — ولی مصوبات آن‌ها چیز دیگری بود و می‌توانستند این آدم را بکشند، چون ادعایی می‌کرد که نه مخالف ادعای آن‌ها، بلکه حتی در ادعاهایشان نبود؛ حرف تازه می‌زد. اصلاً حتی حرف تازه‌زدن به نوعی احساس خطر به وجود می‌آورد.

به‌عنوان نکته‌ای کوتاه، که در همین جلسه می‌گویم، به این موضوع دقت کنید: خیلی از این چیزهایی که در قرآن هست و ما ممکن است با شک و شبهه به آن‌ها نگاه کنیم، به این عنوان که با علم تعارض دارند، واقعیت این است که با علم تعارض ندارند؛ یعنی با مصوبات موجود تعارض ندارند، فقط خودشان تصویب‌شده نیستند.

به‌عنوان آخرین حرفی که می‌خواهم بزنم: وضع کنونی ما را در توجیه اینکه چطور ممکن است انسان‌ها پس از مرگ دوباره زنده شوند، با ۵۰ سال پیش مقایسه کنید. الان جزو بدیهیات است که همهٔ اطلاعات موجود در بدنتان در ژنومتان ثبت شده است؛ از روی قطعه‌ای از استخوانتان، اگر مکانیسمی پیدا کنید که بتوانید آن را مثلاً جایی بگذارید، ممکن است کل شما را بشود بازسازی کرد. الان جزو مصوبات است که انسان مرده به نوعی قابل بازسازی است، اگر محیطی برایش فراهم کنید. مثلاً اعتراض‌هایی که در قرآن نسبت به قیامت هست این است: چطور ممکن است وقتی کسی می‌میرد و پودر می‌شود و از بین می‌رود، دوباره بشود برش گرداند؟

دست‌کم برای من از نظر علمی خیلی روشن است که کافی است ژنوم کسی را بنویسید؛ ممکن است جایی بشود ژنوم را ساخت و دوباره آن آدم را از رویش بازسازی کرد. نمی‌خواهم بگویم که قیامت این‌طور اتفاق می‌افتد؛ می‌خواهم بگویم آنچه ۵۰ سال پیش کاملاً در فضایی تاریک بود، الان دیگر نیست. هیچ بعید نیست که همین‌طور که پیش می‌رویم، به حقایقی دست پیدا کنیم که چیزهایی که الان غیرعلمی‌اند ولی تعارضی ندارند، برایمان روشن شوند و اصلاً مکانیسمشان را بفهمیم.

بنابراین این حس که آیا زنی بی‌شوهر بچه‌دار می‌شود؟ دانشمندان این را به ما نگفته‌اند؛ دانشمندان به ما نگفته‌اند که ممکن است آدمی دوباره به زمین برگردد و چطور، و الی آخر؛ یا مثلاً اگر تناسخ درست است، چطور ممکن است چنین اتفاقی بیفتد. ممکن است دانشمندان روزبه‌روز پیش بروند و این را روشن کنند؛ و اینکه چیزی که آن‌ها تا حالا به ما نگفته‌اند غلط است یا متعارض است، چیز خیلی عجیبی است. معمولاً خود دانشمندان واقعی چنین حرف‌هایی نمی‌زنند؛ عده‌ای حول‌وحوش دانش هستند که اغراض خاصی دارند، به اصطلاح منافع خاصی دارند، و از دانش سوءاستفاده می‌کنند.

فعلاً فقط شما را به این نکته توجه می‌دهم که بیشتر چیزهای عجیبی که می‌بینید و متعارض با علم دانسته می‌شوند، به معنای واقعی کلمه متعارض نیستند؛ فقط تصویب‌شده نیستند. ما بارها در طول تاریخ علم این پدیده را داشته‌ایم که چیزهایی که متعارض به حساب می‌آمدند یا تصویب‌شده نبودند، بعداً تصویب شدند؛ علم امکانات تازه را کشف کرده است، از جمله علم ژنتیک که به شدت این‌طور است. الان با استفاده از اطلاعاتی که از ژنتیک داریم، خیلی کارها می‌توانیم انجام دهیم.

مثلاً در قرآن آمده که اگر می‌توانید به آسمان‌ها و اقطار آسمان‌ها بروید؛ و نمی‌توانید این کار را بکنید مگر با سلطان، یعنی مثلاً تسلطی بر طبیعت پیدا کنید. در دوره‌ای ممکن بود کاملاً دور از عقل به نظر برسد که انسان بتواند به اقطار آسمان‌ها برود، ولی این آیهٔ قرآن به نوعی معنایش این است که می‌شود رفت: اگر تمهیداتی داشته باشید و سلطه پیدا کنید، می‌توانید بروید. ما الان در دوره‌ای هستیم که به راحتی می‌فهمیم فقط یکی از مظاهر آن سلطانی که آنجا به آن اشاره شده چیست: می‌شود از جاذبهٔ زمین فرار کرد و وارد اقطار آسمان‌ها شد؛ یعنی در واقع مقداری از آنچه آنجا نوشته شده به تحقق رسیده است.

دانش پیش می‌رود و در واقع امکانات تازه‌ای جلوی ما باز می‌کند؛ تکنولوژی‌های تازه می‌آیند، کارهایی را می‌توانیم انجام دهیم و امکان چیزهایی را می‌بینیم که پیش‌تر نمی‌دیدیم. در تمام دوره‌هایی که این چیزها هنوز دیده نشده‌اند، به نوعی در تاریکی قرار دارند، و چون دانشمندان دربارهٔ آن‌ها کاری نکرده‌اند، هر کس از این حرف‌ها بزند، فوری یقه‌اش را می‌گیرند که داری حرف‌های غیرعلمی می‌زنی. همین را هم می‌گویند: یعنی غیرعلمی است، نه ضدعلمی. انگار درست مثل دوران کلیساست: عده‌ای هستند که این چیزها را گفته‌اند و جز آن نباید حرفی زد.

من به دلایلی می‌توانم حرف‌های دیگری بزنم و در این باره آدم خیلی راحتی هستم؛ اصلاً هم احساس بدی به من دست نمی‌دهد که چیزهایی بگویم که مکانیسم‌های علمی‌اش را هنوز نمی‌دانم، چون فکر می‌کنم آن‌قدر در طول تاریخ پیش آمده که چیزهایی بودند که بعداً مکانیسمشان را فهمیدیم؛ و به نظرم خیلی روشن است که می‌شود این حرف‌ها را زد.

کمی به آن ماجرای عجیب مریم و هارون و مسئلهٔ تولد عیسی از مریم اشاره کردم. مسئلهٔ خود تولد، یعنی روایتی که از تولد در این سوره هست و بعداً درباره‌اش صحبت می‌کنیم، شباهتی به روایت علمی حاضر ندارد؛ در روایت علمی، تولد چیزی تصادفی است. فقط می‌خواستم این حالت، اینکه به نظر می‌آید در این سوره حرف‌های غیرعلمی زده می‌شود، به‌ویژه آنچه دربارهٔ عمران گفتم که دیگر خیلی عجیب بود، کمی کم شود و عجیب‌بودنش کمتر شود.

کتابی را که دفعهٔ قبل معرفی کردم، ترجمهٔ فصوص، همان شب خریده بودم و با تأسف این کار را کردم. این کتاب، شرح فصوص، یکی از کتاب‌هایی است که در بازار هست؛ به نوعی در واقع ترجمهٔ فصوص همراه با شرح است، ولی ترجمهٔ خوبی نیست. اگر کسی الان برود آن کتاب را بخرد، با توجه به اینکه بیشتر از ۱۰ فصل از فصوص در آن نیست، بعداً به من اعتراض می‌کند که این کتاب به درد نمی‌خورد.

شرح فصوص خوارزمی

اصلاً توصیه نمی‌کنم که بروید این کتاب را بخرید؛ فکر می‌کنم گفتنش لازم باشد. ولی این دو سه نفری که دربارهٔ این کتاب کنجکاوی کردند که کدام انتشارات چاپش کرده، به نظر می‌آمد که می‌خواستند بروند بخرند؛ شاید این کتاب بهتر باشد. این کامل است و با مقداری شرح همراه است. ترجمهٔ آقای موحد ترجمهٔ خیلی خوبی است؛ متن روان و خواندنی شده است. ولی این از آن ترجمه‌هایی است که کسی می‌نویسد و همین‌طور ترجمه‌ای ضعیف می‌کند و چیزهایی هم دربارهٔ آن می‌گوید؛ شرح خیلی معروفی هم نیست، ولی خوبی‌اش این است که همهٔ متن را با ترجمه‌اش دارد. تقریباً مطمئنم که موجود دارد؛ و اگر اشتباه نکنم، این که من خریدم چاپ جدید است، چاپ ۸۵. توصیه نمی‌کنم بخرید؛ این‌طور هم نیست که بحث‌هایی که می‌خواهم در این جمع بکنم خیلی وابسته به این کتاب باشد. اگر بعداً علاقه‌مند شدید، مثلاً بخوانید. فکر می‌کنم پس از قرآن، این کتابی است که بیشتر از همه نقل شده است، یا اگر بیشتر نباشد، نزدیک به آن.

ابن‌عربی ادعاهای بزرگی دارد؛ بعضی‌ها فصوص را به نوعی همتای قرآن می‌دانند. ابن‌عربی ادعا دارد که این کتاب را، به یک معنا، پیامبر به او داده است؛ نه اینکه خودش ننوشته، بلکه پیامبر به او دستور داده این کتاب را بنویسد و مثلاً آن را با الهام نوشته است. ادعای ابن‌عربی این است که ختم ولایت در ابن‌عربی صورت گرفته است؛ در این حد ادعاهای بزرگ دارد. بعضی‌ها قبول دارند و بعضی‌ها فصوص را خیلی محترم می‌دانند ولی این ادعا را قبول ندارند. مثلاً شرحی هست از سید حیدر آملی، که جزو به اصطلاح مکتب حله است و علامه طباطبایی خیلی به او علاقه‌مند است، با عنوان «نص النصوص»؛ به آن معنا شرح فصوص نیست، ولی دربارهٔ نیمی از کتاب هست و دربارهٔ این ادعای ابن‌عربی بحث می‌کند که آیا ولایت در ابن‌عربی ختم شده یا در حضرت مهدی.

این موضوع برای ابن‌عربی خیلی جدی است. این کتاب، کتابی است که علت این‌همه نقدش این است که حتی به نوعی هاله‌ای از تقدس به آن داده‌اند؛ خیلی از عرفا آن را مثل کتاب قرآن می‌خوانند. مثلاً ابن‌عربی معتقد است حرف‌هایی که دربارهٔ پیامبران می‌زند به این دلیل است که با پیامبران همنشینی داشته و با ارواح پیامبران ارتباط داشته است؛ بعضی چیزهایی که می‌گوید از متن قرآن است و بعضی را خودش می‌گوید که کشف کرده است. مثلاً در قرآن اشاره‌ای نمی‌بینید که ادریس همان الیاس است، ولی ابن‌عربی می‌داند؛ می‌گوید من می‌دانم که ادریس همان الیاس است، انگار آمده و دیده که این دو یکی‌اند. به هر حال فصوص‌الحکم کتابی است که وقتی دقیقاً چنین ادعایی دربارهٔ آن هست، کسانی هم هستند که آن را کتابی شیطانی می‌دانند.

مثلاً مسئلهٔ رؤیاها: ۱۵۰ سال پیش کسی می‌آمد و دربارهٔ تعبیر رؤیا صحبت می‌کرد؛ الان تعبیر رؤیا دارد کم‌کم به درسی دانشگاهی تبدیل می‌شود و بعد، بله، بیزنس هم رویش راه می‌اندازند: مثلاً چیزی می‌دهید و رؤیاهایتان را برایتان تعبیر می‌کنند. اینکه چیزی در حوزهٔ علم نیست و به ما احساس بدی دست بدهد که ای وای، این چه چیز عجیبی است! عجیب‌بودن یک ادعا ربطی به علمی‌بودن و نبودن و این حرف‌ها ندارد. غیرعلمی‌بودن هم چیز خیلی مهمی نیست: همهٔ چیزهایی که علم الان به آن‌ها نرسیده و سال بعد به آن‌ها می‌رسد، الان غیرعلمی‌اند و سال دیگر علمی می‌شوند.

ارجاعات این جلسه

از طرح کلی تا جزئیات

نگاه دور طرح را آشکار می‌کند، اما کافی نیست. جزئیات و هویت اشخاص باید به آن افزوده شوند؛ در سوره مریم، این دو سطح فهم یکدیگر را تکمیل می‌کنند.

تولد، مرگ و حشر

آفرینش نخست و حشر به هم پیوند می‌خورند: تولدهای آغاز سوره و هشدارهای پایانی، دو قسمتِ جدا از یکدیگر نیستند.

پایان یک شاخه، ادامه از شاخه دیگر

نگرانی زکریا ناظر به استمرار ولایت خوانده می‌شود. پایان شاخه بنی‌اسرائیل، پایان همه نبوت نیست؛ ادامه از شاخه اسماعیل در همین گفتار آمده است.

ابراهیم و ترتیبِ شجره

ترتیب نام‌ها با آغاز شجره در ابراهیم و دو شاخه آن توضیح داده می‌شود. نسب به تنهایی کافی نیست؛ استحقاق شرط انتقال عهد و ولایت است.

اخت هارون؛ پرسشی باز

برای اخت هارون چند توجیه مطرح می‌شود. فرض بازگشت عمران، با یکی‌دانستن دو مریم فرق دارد؛ داستان پذیرش در دیر نیز فرضی است و نتیجه نهایی اعلام نمی‌شود.

تبیین‌نشده و متعارض با علم

نداشتن تبیین، نزد سخنران همان اثبات ناممکنی نیست. مثال‌های علمیِ جلسه، سازوکار قطعی تولد عیسی یا قیامت محسوب نمی‌شوند؛ تمثیل فایرابند نیز درباره اقتدار نهاد است.

فصوص و حدودِ پذیرش یک منبع

معرفی فصوص تأیید همه ادعاهای نویسنده نیست. ترجمه‌ها با مزیت و ضعفشان مقایسه می‌شوند؛ خرید فوری یا لزوم کتاب برای ادامه جلسات توصیه نشده است.

مرجع‌ها و شاهدها

سوره۸ شاهداز متن جلسه‌ها
مریم۷ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۵ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۵ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۴ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۴ شاهداز متن جلسه‌ها
موسی۴ شاهداز متن جلسه‌ها
نبوت۴ شاهداز متن جلسه‌ها
زن۴ شاهداز متن جلسه‌ها
پیامبر۳ شاهداز متن جلسه‌ها
قیامت۳ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۲ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
کتاب مقدس۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مرگ۲ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۲ شاهداز متن جلسه‌ها
نماز۲ شاهداز متن جلسه‌ها
نوح۲ شاهداز متن جلسه‌ها
آخرت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
داستانِ آفرینش۱ شاهداز متن جلسه‌ها
پل فایرابند۱ شاهداز متن جلسه‌ها
قانون جاذبه۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
حیات۱ شاهداز متن جلسه‌ها
هدایت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
محیی‌الدین ابن‌عربی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
علم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کلیسا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مرد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مکانیک کوانتوم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نظریه نسبیت۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
روایت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شیطان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شرک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
طبیعت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زن و مرد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زیست شناسی۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

    علممریممعجزه ·بدون مقصد
  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

    علمجهان‌بینی عرفانی ·بدون مقصدپیر-سیمون لاپلاس ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیکمکانیک کوانتوم
  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

    نماد ·بدون مقصدرؤیا ·بدون مقصدتأویل ·بدون مقصد
  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

    مریمسنت ·بدون مقصدزن
  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیهمریمفیزیکتفسیر ·بدون مقصد
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.

    عیسی مسیحکتاب مقدسمریممسیحیت ·بدون مقصد