→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۳ · سورهٔ مریم

دعای پنهانی زکریا برای وارث

۸,۶۰۱ واژه · ۱۸ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

این جلسه تکمیل دو جلسهٔ قبل و نگاه به کلیت سورهٔ مریم است. او طرح کلی سوره، یعنی تولد انسان، را کافی نمی‌داند و دو لایهٔ دیگر را می‌آورد: بحران شجرهٔ نبوت در آل یعقوب و دورهٔ فترت پس از مسیح، و اشارهٔ مکرر سوره به زمان حال و خود وحی. در پایان به مرجعیت علم و پارادایم لاپلاسی می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

تکمیل دو جلسهٔ قبل و طرح کلی سوره

فکر می‌کنم این‌گونه نگاه‌کردن به کلیت یک متن کار خوبی است. در جلسهٔ اول فقط کلیت سوره را نگاه کردیم و کوشیدم بگویم که اگر خیلی دور بایستیم — مثلاً فرض کنید آدم‌هایی را که نامشان برده می‌شود زیاد نمی‌شناسیم و به ماجراهای خاصی که می‌گذرد خیلی دقت نمی‌کنیم — طرح کلی‌ای که در سوره می‌بینیم به نوعی مسئلهٔ تولد انسان است که در دو داستان اول به‌شدت بر آن تأکید می‌شود. این دو داستان از این نظر نوعی تقارن با هم دارند: در داستان اول، تولد در اثر دعای یک مرد است و در دومی هیچ مردی نقش ندارد و فقط یک زن هست. سپس آمد و شد انسان‌ها می‌آید: به دنیا می‌آیند، می‌میرند و مبعوث می‌شوند. این طرحی خیلی کلی در این داستان است، و سرانجام در پایان هم سخن آدم‌هایی می‌آید که انگار به این جریان کلی دقت نمی‌کنند و قیامت را نمی‌شناسند. اما این طرح آن‌قدر کلی است که واقعاً بیشتر نکته‌های درون سوره را پوشش نمی‌دهد. سخن از شاید مهم‌ترین آدم‌های روی کرهٔ زمین است: مسیح انگار در قرآن شخصیتی فوق‌العاده استثنایی است، و همین‌طور مریم. واقعاً قرآن را که بخوانید، این حالتِ استثنایی و فوق‌العاده‌بودنِ این آدم‌ها و ویژگی خاصی که دارند خیلی برجسته است.

مریم و مسیح؛ بحران شجرهٔ نبوت

اگر نزدیک‌تر بیایید، ماجرایی که در این سوره می‌بینید این است: شجرهٔ نبوتی که از ابراهیم شروع شده و از طریق یعقوب در خاندان یعقوب ادامه یافته، به آدمی به نام زکریا رسیده که فرزندی ندارد، وارثی ندارد و انگار کسی نیست که این نبوت را به او تحویل دهد؛ انگار در شجرهٔ نبوت بحرانی پیش آمده است. شروع سوره این‌گونه است که می‌بینید زکریا نگران است که اصلاً چه اتفاقی دارد می‌افتد و چرا پیغمبری، یعنی آدم صالحی که بتواند نبوت را تحویل بگیرد، ظاهر نمی‌شود. این واقعاً ماجرای شروع سوره است. سپس، در پی ابراز نگرانی و دعای زکریا، تولد یحیی می‌آید و تقریباً هم‌زمان از نظر تاریخی، با فاصلهٔ نسبتاً کمی، تولد مسیح. با این حال آنچه از نظر تاریخی می‌دانیم، و این‌جا نکتهٔ تاریخی مهمی است، این است که آن نگرانی‌ها بالاخره بجا بود و این شجرهٔ نبوت قطع شد؛ یعنی یحیی جانشینی پیدا نکرد و مسیح هم همین‌طور. بنابراین آل یعقوب که وارثی نداشت، با یک مرحله جلوتر رفتن، یعنی ظهور یحیی و مسیح، کلاً به انتها رسید و سلسلهٔ انبیای بنی‌اسرائیل در واقع تمام شد. این‌که همه منتظر ظهور شخصیتی مانند مسیح در همین شجره بودند، جزو اطلاعات تاریخی است؛ می‌بینیم که در بنی‌اسرائیل همیشه این حرف بوده که سرانجام مسیح ظهور می‌کند.

بنابراین داستان، جدا از این‌که دربارهٔ تولد صحبت می‌کند — که می‌کند، و بعضی از واقعیت‌هایی که آن‌جا ارائه می‌شود انگار دربارهٔ انسان است، یعنی اطلاعاتی کلی دربارهٔ خلق‌شدن یا ظاهرشدن یک انسان در جهان — نکتهٔ اساسی‌اش همین ویژگی خاص تاریخی است که به انتهای پیامبران آل یعقوب رسیدیم. پس به‌وضوح این مناسبت پیدا می‌شود که ما در واقع دو بار به ابتدای این شجرهٔ نبوت برمی‌گردیم؛ مثل این‌که به ما تذکر داده می‌شود که اصلاً چه شد که این شجرهٔ ابراهیم پدید آمد و کار به این‌جا رسید و این‌جا ختم شد. انگار در بیان این شجره از ابراهیم به بعد، این نکته یادآوری می‌شود که فراموش نکنیم یک اسماعیلی هم بود، و می‌دانیم که جریان این‌گونه ادامه یافت که نبوت در واقع در شاخهٔ اسماعیل ادامه پیدا کرد.

بازگشت به ابراهیم و شاخهٔ اسماعیل

در خیلی از بحث‌ها آدم می‌خواهد از اصطلاحات درخت استفاده کند. من هم مرتب «سخت‌افزار» و «نرم‌افزار» را به‌جای «تکوین» و «تشریع» به کار می‌برم؛ به نوعی برای خودم مفهوم‌تر است تا تکوین و تشریع.

و سرانجام، واقعیت مهم تاریخی این است که دوران فترتی پیش می‌آید. این‌طور نیست که وقتی مسیح ظهور می‌کند، نبوت بلافاصله به آل اسماعیل منتقل شود و انبیای دیگری داشته باشیم.

دوران فترت پس از مسیح

انگار برای اولین بار در تاریخ اصلاً رسولی نداریم؛ سلسلهٔ فرستادگان خدا برای مدتی نزدیک به ۶۰۰ سال قطع شده است. این اتفاقی است که نه‌فقط ما به‌عنوان واقعیتی تاریخی به آن نگاه می‌کنیم، بلکه در قرآن هم به نوعی به آن اشاره شده است. این عبارت قرآن دربارهٔ پیغمبر که تو را «علی فترة من الرسل» فرستادیم، به همین اشاره دارد که واقعاً انگار اتفاق عجیبی در کرهٔ زمین افتاده است؛ از اول این‌گونه نبوده. به نظر می‌آید که همیشه انبیایی داشتیم و به هر حال رسولانی بودند. این شجره مثلاً از آدم شروع می‌شود، و به هر حال در زمین رسولی ساکن بوده که مردم را دعوت می‌کرده و شریعت‌هایی را تبلیغ می‌کردند. این‌که چه شده که بعد از مسیح دچار فترتی شدیم و بعد با فاصلهٔ ششصد سال رسالت دوباره در خاندان اسماعیل ظهور کرده، مهم است.

و قرآن چقدر روی این تأکید دارد! فرض کنید کسی اصلاً فقط شاهد تاریخی این ماجرا بوده باشد؛ باید بفهمد که جریانی در کار است: این جریان چیست و واقعاً چه اتفاقی دارد در دنیا می‌افتد. انگار اسماعیل به منظوری به کنار خانهٔ کعبه رفت. ببینید چقدر در قرآن اشاره هست که ابراهیم با اسماعیل می‌آید و خانهٔ کعبه را می‌سازد. این‌جا انگار از نظر جغرافیایی مرکز دنیاست. اسحاق را این‌جا نمی‌آورد، یعقوب را کنار خانهٔ خدا نمی‌آورد؛ اسماعیل را می‌آورد و او این‌جا ساکن می‌شود. مدام هم گفته می‌شود که این‌جا «لم یزرع» بود. این هم کار عجیب دیگری است: یعنی خداوند به ابراهیم دستور داده باشد که در وسط کویری بخشی از خانواده را آن‌جا بگذار. مثل این است که این‌ها نیروهای ذخیره‌اند که آن‌جا بمانند و انگار قرار است روزی از آن‌ها استفاده شود.

قرآن مدام روی این تأکید دارد که اسماعیل در تاریخ مثل موجودی فراموش‌شده است. می‌دانید که در تورات و فرهنگ یهودی، به دلیل این‌که اسماعیل مثلاً برده‌زاده است، اصلاً قبول ندارند که او شخصیت مهمی است و اسحاق را مهم می‌دانند؛ حتی بدی‌هایی را به اسماعیل و هاجر نسبت می‌دهند و به نوعی رانده‌شدن هاجر به بیابان را به این نسبت می‌دهند که انگار دارند مجازات می‌شوند: کارهای بدی کرده‌اند و حالا باید بروند و در بیابان زندگی کنند. اما در قرآن همیشه انگار مرکز دنیا جایی است که خانهٔ کعبه قرار دارد، و اسماعیل انگار آدم مهم‌تری است که آمده، در ساختن این بنا شرکت کرده و این‌جا مستقر شده است؛ و آل اسماعیل این رسالت تاریخی را پس از یک فترت به عهده می‌گیرند.

و سرانجام آن آیهٔ آخر سوره هم به‌طور خاص انگار دربارهٔ همان دوران فترت است: بعد از این‌که این سلسلهٔ انبیا قطع شد، ببینید مردم چه کارهایی کردند؛ مخصوصاً مسیحی‌ها به‌وضوح نماز را به نوعی ترک کردند. دورانی در زمین دیده شد که انگار بی‌رسول بود. از جریان‌های این ششصد سال، دست‌کم دربارهٔ مسیحیت، مستندات تاریخی زیادی داریم.

شوراهای مسیحی و بلبشوی مذهبی دوران فترت

نمی‌دانم چقدر می‌دانید که این عقاید مسیحیت چگونه تثبیت شدند: شوراهایی برگزار می‌شد که مصوباتی داشتند. مثلاً فرض کنید در قرن ششم، مدام با فاصله‌های نه‌چندان زیاد، شوراها تشکیل می‌شدند و عقاید را تثبیت می‌کردند، و اگر کسی قبول نمی‌کرد او را می‌کشتند. فکر کنم یک بار در این کلاس به یکی از آن‌ها اشاره کردم: دربارهٔ خود مسیح، یکی از عقاید را در یکی از شوراها تصویب کردند؛ عده‌ای مخالف بودند و همه را کشتند. دور بعد، آن‌هایی که مخالف بودند اکثریت به دست آوردند و این‌ها را کشتند؛ یعنی شورای بعدی چیزی برعکس را تصویب کرد. شاید واقعاً ندانید که کلیسا هنوز هم این کار را می‌کند؛ یعنی کلیسا اعلام می‌کند که مثلاً فلان شخص قدیس است و از امروز قدیس اعلام می‌شود، یا کلیسا دربارهٔ خیلی چیزها به‌طور مداوم مصوباتی دارد، و این مصوبات جزو عقاید دینی است. این روندی است که ما در دین خودمان ندیده‌ایم و شاید برای ما خیلی عجیب و غریب و غیرعادی باشد، اما در مسیحیت هست. این‌ها جریان‌های خاص آن دوران فترت است: بلبشویی مذهبی که هیچ‌وقت سابقه نداشته، چون همیشه به هر حال افراد خاصی بودند که رسالت داشتند و آن را پیش می‌بردند. خیلی مهم است که این جنبه‌های تاریخی را ببینیم.

عقاید به مرور زمان شکل گرفته‌اند، نه این‌که تصویب شوند؛ تورات هم این‌گونه است. اما این‌که بخواهند عقاید را رسماً ابلاغ کنند، مثل یک اقدام اداری، چنین چیزی نداشتیم و الان هم نداریم؛ اصلاً برای ما خیلی قابل تصور نیست. در مسیحیت این‌گونه است که می‌آیند و عقاید را تصویب می‌کنند. نمونهٔ خیلی واضح، مسئلهٔ عقاید امامت است: دورانی وجود دارد که این عقاید هنوز کامل شکل نگرفته است، و مثلاً بعد از شیخ صدوق به نظر می‌آید که عقاید مرتب شدند. فکر می‌کنم این برای هر نوع اعتقادی در روندهای تاریخی اتفاق می‌افتد. فکر کنم امامی‌ها هم وجود فرقه‌های خیلی مختلف را قبول دارند؛ احساس همه این است که کم‌کم آن فرقه‌ای که حرفش درست‌تر بود به نوعی غلبه کرد، مخصوصاً دربارهٔ شیعه؛ چون حکومت در مصوبات کلیسای مسیحی تأثیر داشت، یعنی انگار چیزهایی را می‌خواستند که این‌گونه بشود و بعد همان‌طور می‌شد. اما دربارهٔ شیعه واقعاً می‌شود گفت که علما، اگر قبول داشته باشید، آدم‌های بدی نبودند؛ بعضی از فرقه‌ها حرف‌های ضعیف‌تری داشتند و حتی نابود شدند و بعضی از فرقه‌ها ماندگار شدند. البته هر فرقه‌ای می‌تواند دربارهٔ عقاید خودش چنین قضاوتی داشته باشد. به هر حال ما شورای تصویب عقاید به این شکل واقعاً نداشتیم؛ اما در کلیسا این امری تاریخی نیست، یعنی همین الان هم چیزهایی تصویب و ابلاغ می‌شود.

یک قدم دیگر جلو بیایم. فکر می‌کنم چیز دیگری هم در این سوره هست، همانند قدم قبلی که دقت‌کردن به جزئیات تاریخی ماجراها بود، که احساس من این است که لازم است این‌گونه به آن نگاه کنیم: در این سوره به نوعی به‌طور مکرر و با تأکید به زمان حال اشاره می‌شود.

تم سوم: اشاره به زمان حال و خودِ وحی

در همهٔ سوره‌ها به هر حال به نوعی مثلاً شخص خود پیغمبر خطاب می‌شود، بنابراین خطاب به زمان حال مربوط می‌شود. می‌خواهم سعی کنم نشان دهم که این امر در این سوره ویژگی خاصی دارد: در کنار آن جریان‌های تاریخی و بحث‌های خیلی کلی، به نوعی به خود همین وحی که انگار الان دارد نازل می‌شود، به خود این کتابی که در این فترت دارد می‌آید، اشاره می‌شود. نشانهٔ خیلی ساده‌اش تکرار عبارت «ذکر در کتاب» است: وقتی دارد تاریخ را نقل می‌کند، همه‌اش با عبارت «ذکر»، یا مستقیماً «ذکر در کتاب» است. مثل این است که در قرآن به‌طور مداوم تأکید می‌شود که این امر تاریخی که درباره‌اش صحبت می‌کنیم، انگار دارد ثبت می‌شود و خداوند دارد این‌ها را در این کتاب یاد می‌کند.

مثل این‌که در خود قرآن، به‌عنوان چیزی در انتهای این انبیا یا در شروع این سلسلهٔ جدید آل اسماعیل، این ویژگی وجود دارد که «ما داریم چیزهایی از گذشته را در این کتاب ذکر می‌کنیم». این اصرار بر ذکرکردن در کتاب، که بعد از هر ماجرای تاریخی خودش می‌آید، مثل عبارتِ ذکر در کتاب دربارهٔ مریم و دربارهٔ ابراهیم، انگار این حس را می‌دهد که تاریخ دارد در قالبی ثبت می‌شود. حسِ ثبت‌شدن چیزی از گذشته در زمان حال و اطلاع داده‌شدنش به همهٔ مردم دنیا، چیزی است که انگار در این سوره به‌طور مداوم روی آن کار می‌شود؛ این‌طور نیست که نشانه‌هایش یکی دو تا باشد. بگذارید این‌طور بگویم: مثل این است که شما دارید چیزهایی را در یک آینه می‌بینید و بعد به‌طور مداوم کاری می‌کنند که متوجه خود این آینه شوید؛ یعنی فراموش نکنید که این‌جا آینه‌ای گذاشته‌اند و شما در این آینه آن وقایع را می‌بینید؛ در جریان‌های تاریخی غرق نشوید. در قرآن خیلی این ویژگی وجود دارد که وقتی جریان‌های تاریخی ذکر می‌شوند همین حالت هست؛ یعنی خیلی وقت‌ها مثلاً با عبارت «اذ» شروع می‌شود، یا گاهی تأکیدهای خاصی هست، مثل این عبارت‌ها که چندین بار در قرآن تکرار می‌شود و خطاب می‌شود که تو آن‌جا نبودی وقتی این کار را می‌کردند. این به نوعی احساس حضور پیغمبر است؛ انگار ما همراه با نزول کتاب در ماجراها حاضریم. ذکرکردن وقایع تاریخی لزوماً این‌گونه نیست که بخواهیم روی خود پدیدهٔ وحی انگشت بگذاریم؛ می‌خواهم بگویم که در این سوره چیز سومی هست، و آن تأکید بر همین اتفاقی است که الان دارد می‌افتد.

جدا از این حالت، حسِ این‌که وحی دوباره شروع شده و دوباره رسولی آمده است، به محتوای اساسی این سوره برمی‌گردد. بنابراین واقعهٔ مهم این است: بعد از این فترت، الان داریم با تو صحبت می‌کنیم؛ به‌عنوان رسولی جدید، کتاب آسمانی جدیدی دارد نازل می‌شود، بعد از آن اتفاقی که در کرهٔ زمین افتاد. خداوند انگار رابطه‌اش را با مردم یک‌باره قطع نکرد؛ یک دورهٔ ۶۰۰ ساله داریم و بعد دوباره ادامه پیدا کرد. بنابراین اشاره به این اتفاق، یعنی این‌که یک بار دیگر درهای آسمان باز شده، در این سوره مورد تأکید است، و نه فقط در این عبارت‌ها.

مثلاً انتهای سوره را نگاه کنید. وقتی دارد تمام می‌شود، عبارتی هست، و معمولاً آخر یک متن مهم است؛ باید توجه ویژه‌ای به ابتدا و انتهای متن داشت. پس از همهٔ حرف‌های خلافی که کفار می‌زنند، سوره دقیقاً با این خاتمه پیدا می‌کند: با تأکیدکردن و مستقیماً یادآوری‌کردن این‌که الان، بعد از این ماجراهایی که برایت نقل کردیم — زکریا آمد، یحیی و مسیح متولد شدند، ولی دورهٔ فترت پیش آمد و آل یعقوب در واقع به انتها رسید؛ مردم حرف‌های عجیب و غریب و خلافی زدند و دیگر برای نماز ارزشی قائل نشدند — سرانجام کار به جایی رسیده که آن دوره تمام شد. الان مهم است که احساس می‌کنیم در دوران جدیدی قرار گرفته‌ایم. سوره این‌گونه تمام می‌شود و تأکید می‌شود که به راستی این قرآن را که بر تو نازل می‌کنیم، برای این نازل کردیم که با آن به متقین بشارت دهیم و آدم‌هایی را که خلافکارند انذار دهیم.

و آیهٔ انتهایی این سوره: چقدر آدم‌هایی در دوران گذشته بودند که هلاک شدند؛ آیا هیچ چیزی از این آدم‌ها حس می‌کنی؟ صدایی از آن‌ها می‌شنویم؟ می‌بینید که این سوره این‌گونه تمام می‌شود: ما داریم به گذشته نگاه می‌کنیم. چیزهایی در همین سوره و در قرآن ذکر شده‌اند؛ انگار این‌ها همان چیزهایی‌اند که ما حس می‌کنیم؛ این‌ها آدم‌هایی‌اند که از تاریخ باقی مانده‌اند. تاریخ را نگاه کنید: ببینید چقدر آدم بودند؛ آیا چیزی از آن‌ها مانده است؟ کسی چیزی از آن‌ها می‌داند؟ انگار خلئی در گذشته وجود دارد، جز این‌که وقتی مخصوصاً قرآن را نگاه می‌کنید، آدم‌های خاصی را می‌بینید که حرف‌هایشان این‌جا نقل می‌شود. این مفهوم ذکر خیلی مهم است. به قرآن لقب «ذکر» داده می‌شود: خداوند از تاریخ آدم‌هایی را انتخاب کرده، سخن‌هایی را که گفته شده و وقایعی را انتخاب کرده و این‌جا برای ابد تثبیت کرده است. دقیقاً مثل آینه‌ای است که در زمان حال، زمان خود پیغمبر، در مقابل کل تاریخ گذاشته شده، و گاهی در مقابل آینده. ببینید از آنچه گذشته، جالب‌ترین چیزها و آدم‌ها را این‌جا ذکر می‌کند: سخنان جالبی که گفته شده، دعاهایی که کرده‌اند؛ یا مثلاً — چند بار روی این تأکید کرده‌ام — سخنرانی‌ای که یوسف در زندان برای آن دو نفر کرد آن‌قدر جالب بوده که متن آن انگار در قرآن حفظ شده است؛ یا بعضی از کارهای شنیعی که انجام شده، شایستگی این را داشته‌اند که به‌عنوان عملی شنیع در قرآن ذکر شوند.

اما کلاً وقتی به گذشته نگاه می‌کنید، انگار به خلئی نگاه می‌کنید: به تعداد فوق‌العاده زیادی آدم که هیچ چیزی از آن‌ها نمانده، نه کلامی از آن‌ها باقی مانده و نه شما ارتباطی با آن‌ها دارید؛ و این‌ها دقیقاً در مقابل آدم‌هایی قرار می‌گیرند که در همین سوره ذکر شده‌اند: سلسلهٔ انبیایی که خداوند به آن‌ها توجه خاص داشته و ما صدایشان را می‌شنویم؛ بعد از قرن‌ها همین‌طور باقی مانده‌اند. این احساس که بالاخره روزی رسید که این ذکر دارد نازل می‌شود و پیغمبر دارد آن را ابلاغ می‌کند، و در عین حال این احساس که افراد خاصی این‌جا دارند تثبیت می‌شوند، چیزی است که در فضای این سوره وجود دارد و در انتهای سوره بر آن تأکید می‌شود. انگار به همین زمان حال برمی‌گردیم و این فرایندی را که دارد اتفاق می‌افتد می‌بینیم: گزینشی که دارد انجام می‌شود، و این‌که این قرآن بر اساس ذکرکردن آدم‌ها و ذکرکردن موقعیت‌ها یا حقیقت‌ها دارد شکل می‌گیرد. و شاید قوی‌تر از هر دوی این‌ها جایی است که آدم احساس می‌کند نباید غافل شد که در این سوره بر این گشایش دوبارهٔ وحی تأکید می‌شود، و بر این‌که همین چیزی که ما الان می‌شنویم همان چیزی است که انگار بعد از آن فترت منتظرش بودند و فقدانش احساس می‌شد. شاید بیشتر از هر جا این‌جاست: وقتی سلسلهٔ انبیا تمام می‌شود و این‌ها ذکر می‌شوند، سخن از این است که آدم‌هایی بودند که نماز را ضایع کردند، جز کسانی که توبه کردند، و وصفی از بهشت می‌آید؛ یک‌دفعه، بی‌آن‌که هیچ مقدمه‌ای باشد، صدای خود جبرئیل را می‌شنوید که انگار چیزی دارد می‌گوید.

خود فرشته، اصلاً فرشتهٔ وحی، همین الان که دارد وحی را نازل می‌کند، انگار یک‌دفعه در این سوره ظاهر می‌شود، دو جمله می‌گوید و بعد دوباره به بقیهٔ این سوره برمی‌گردیم. می‌گویند روایتی هست که این حرف در جواب پیغمبر زده شد: پیغمبر منتظر بود و فرشته دیر به سراغ پیغمبر آمده بود؛ پیغمبر پرسید چرا دیر کردی، و این جواب داده شد.

میان‌پردهٔ جبرئیل: نازل نمی‌شویم جز به امر پروردگار

اما مطلبی خیلی واضح‌تر از این وجود دارد: این جواب می‌گوید که چرا این همه مدت، ۶۰۰ سال، نیامده و از طرف خدا وحیی نیاورده است. بعد از این‌که این ماجرا نقل می‌شود — این‌که چنین اتفاق‌هایی در کرهٔ زمین افتاده و فترت در واقع به وجود آمد — این جواب فرشته انگار به همهٔ ماست. از طرف خودش می‌گوید: «و ما نتنزل الا بامر ربک»؛ فرشته دارد توضیح می‌دهد و می‌گوید ما جز به امر پروردگارت نازل نمی‌شویم.

این‌طور نیست که خدا اصلاً انسان‌ها را فراموش کرده باشد؛ این‌طور بوده که مدتی به ما امر نکردند و ما نیامدیم، حالا آمدیم. این به دلیل فراموشکاری یا فراموش‌شدنِ انسان‌ها یا قهر خداوند نیست؛ دلیلش این چیزها نیست. فقط به ما دستور ندادند که بیاییم و ما نیامدیم. می‌خواهم بگویم روی این تأکید می‌شود که آن دوران تمام شد. از آن دورهٔ فترت دو جور صحبت می‌کنیم: یک بار این است که کسی در خود همان دوران فترت فکر می‌کند که چه شده که این‌گونه شده؛ یک بار این است که الان قرآن دارد نازل می‌شود و آن دوره به سر رسیده است. همان ملائکه‌ای که پیش زکریا می‌آمدند، مرتب در این سوره می‌آیند: پیش زکریا می‌آیند و بشارت می‌دهند، پیش مریم می‌آیند. این ملائکه را می‌بینید؛ انگار سال‌های سال نیامده بودند و حالا دوباره ظاهر شده‌اند. و جبرئیل انگار دارد توضیح می‌دهد که چه شد که ما نیامدیم؛ نه این‌که چه شد که نیم ساعت دیر کردیم.

در فضای این سوره، این آیه‌ها — که من تأکید دارم ناگهان ظاهر می‌شوند — یعنی شما اصلاً انتظار ندارید؛ دارید سوره را می‌خوانید و، همان‌طور که گفتم، دارید در آینه نگاه می‌کنید، که یک‌دفعه اتفاقی می‌افتد و می‌فهمید که این آینه است. واقعاً این‌گونه می‌شود: آینه خیلی تمیز است و اصلاً فکر می‌کنید دارید واقعیت را می‌بینید؛ ولی این آیه‌ها دقیقاً چنین حالتی دارند: شوکی به شما وارد می‌شود، تکانتان می‌دهند و خود فرشته را می‌بینید؛ می‌فهمید که این حرف‌ها را چه کسی دارد می‌زند و خود این قرآن چگونه دارد شکل می‌گیرد: در حضور فرشتهٔ وحی این اتفاق دارد می‌افتد.

بنابراین آن دورهٔ نگرانی، که اگر جانشین نداشته باشد چه می‌شود، تمام شد؛ دوره‌ای آمد و گذشت و حالا دوباره وحی آمده است. ما می‌دانیم، و مطمئناً پیغمبر هم وقتی این حرف‌ها را می‌شنید می‌دانست، که این دیگر به اصطلاح وحی جاودانه‌ای است که نیاز به وحی مجدد را به نوعی از بین می‌برد. بنابراین این دو جملهٔ خاص این وسط مثل یک میان‌پرده است. واقعاً به نظر می‌آید که اگر این دو جمله را حذف کنید و دو سویش را به هم بچسبانید، منطق متن به نوعی حفظ می‌شود: از افرادی حرف می‌زنید که کارهای بدی کردند و عده‌ای از آن‌ها توبه می‌کنند، و بعد تا آخر سوره این‌گونه است که حرف‌های خلافی را که دربارهٔ قیامت و دربارهٔ نبوت می‌زنند می‌آورد. کلاً می‌خواهم بگویم که این فضا — ظهور مجدد وحی، ظهور مجدد فرشته روی زمین، حرف‌زدن با پیغمبر و نازل‌شدن قرآن — به نوعی جزو این سوره است. البته این حرف را همه‌جا دربارهٔ هر آیه و سوره‌ای می‌شود زد؛ اما می‌خواهم بگویم این‌جا چنین جمله‌های معترضه‌ای این احساس را تشدید می‌کنند، به این خاطر که ما در انتهای این دورهٔ فترت هستیم، و این تأکید بر خود کلامی که دارد نازل می‌شود، به نوعی با آن اتفاق عجیب مناسبت دارد.

البته در قرآن فقط این‌جا نیست که چنین اشاره‌ای هست. اولاً در قرآن مدام خطاب به پیغمبر دارید و بنابراین بر حضور پیغمبر، دست‌کم به‌عنوان واسطه، به‌شدت تأکید می‌شود. اصلاً انگار در قرآن اصرار هست که این حضور پیغمبر را ببینید: خداوند خیلی از چیزهایی را که می‌خواهد به ما بگوید، خطاب به پیغمبر می‌گوید؛ داستان تاریخی هم که نقل می‌شود، باز به نوعی خطاب به پیغمبر روایت می‌شود. مثلاً سورهٔ یوسف را نگاه کنید؛ درست است که در آن سوره خیلی بر این تأکید نمی‌شود، ولی به هر حال اولش می‌گوید که ما داریم برای تو می‌گوییم، و بقیه به تبع پیغمبر همه‌چیز را می‌شنوند. کلاً شأن پیغمبر همین است و قرآن هم این‌گونه است: به واسطهٔ این‌که پیغمبر وجود دارد، قرآن به ما می‌رسد، و در قرآن مرتب به این وساطت اشاره هست. خیلی جاها خطاب‌هایی به پیغمبر هست، نه فقط در داستان‌ها.

حضور پیامبر و تکنیک فاصله‌گذاری

واقعاً همین‌طور که قرآن را می‌خوانید، مدام می‌بینید که این حس حضور پیغمبر گاهی خیلی پررنگ و گاهی کم‌رنگ‌تر وجود دارد، و گاهی همین حالتی که در این سوره هست: مثل این‌که یک‌دفعه نمایشی قطع می‌شود، یک لحظه پیامبر را در حالی که دارد وحی را می‌شنود می‌بینید و بعد نمایش دوباره ادامه پیدا می‌کند. نمونهٔ خیلی خیلی واضح و معروفش در سورهٔ قیامت است، وقتی وسط بحث سوره می‌گوید که وقتی دارد وحی می‌شود، این‌قدر آن را زمزمه نکن. آدم یک‌دفعه جا می‌خورد که این به آن بحث هم مربوط نیست؛ این چیزی است که به پیغمبر گفته‌اند، و دوباره بحث ادامه پیدا می‌کند. این‌جا دقیقاً همان حالت شوک‌آور واقعاً در این سوره هست: یک‌دفعه وسط این جریان‌ها، که انگار در دیدن جریان‌های تاریخی غرق شده‌ایم — این‌که سلسلهٔ انبیا تمام شد و این‌ها بودند و یعقوب بود، و حالا داریم فکر می‌کنیم که اسماعیل چه شد — یک‌دفعه فرشته چیزی می‌گوید؛ آن را به ما نمی‌گوید، به پیغمبر دارد می‌گوید. یک‌دفعه انگار تصویری جلوی ما باز می‌شود: تصویرِ این‌که همین الان فرشته آمده و دارد با پیغمبر صحبت می‌کند.

به این فلاش‌بک نمی‌گویند، ولی اسم دیگری دارد. فلاش‌بک این است که مثلاً از جریان زکریا و تولد مسیح، از آخر می‌پرید و فلاش‌بک می‌زنید به این‌که اصلاً چه شد که ابراهیم انتخاب شد و مثلاً پیغمبر شد. این را در سینما چیزی می‌نامند که در آن تصاویری درون یک نما Insert می‌شود؛ ممکن است وسط یک سکانس یا یک پلان، نمایی را گاهی به‌طور تکراری Insert کنند. به هر حال این چیز دیگری است؛ تکنیکی است که در ادبیات می‌شود از آن استفاده کرد و در سینما هم به نوعی می‌شود استفاده کرد، و راحت هم نیست. دقیقاً مثل این است که آدم را تکان بدهند و متوجه شود که این‌جا فرشته دارد این‌ها را به پیغمبر می‌گوید، و یک‌باره بگوید: آری، درست است؛ مثل چیزی که فراموش کرده بودید. ما می‌دانیم که فرشته‌ها دارند قرآن را به پیغمبر می‌گویند، ولی یک لحظه انگار جریان داستان قطع می‌شود.

من یک بار در جریان داستان آدم این مثال را زدم که اتفاقی که برای آدم بعد از گناه می‌افتد، به نوعی مثل این است که شما در سینمایی نشسته‌اید و غرق تماشا هستید و یک‌دفعه متوجه خود سینما می‌شوید: این‌که این‌جا آپاراتی هست و آن‌جا پرده‌ای هست و این‌ها اصلاً واقعیت نیست؛ چیز دیگری است. این‌جا واقعاً یک‌دفعه ابزار را می‌بینید: اصلاً این داستان‌ها را چه کسی دارد می‌گوید؟ چه کسی دارد می‌شنود؟ انگار فرض کنید یک‌دفعه تصویری از خود غار حرا می‌آید و بعد دوباره به جریان‌های تاریخی می‌رویم: حالا ببینید مردم چه می‌گویند؛ ادامه‌اش این است که حرف‌هایی از این دست می‌زنند.

در سینما چیزی هست به نام شکستن دیوار چهارم؛ یعنی مثلاً بازیگر یک‌باره برمی‌گردد و با مردم صحبت می‌کند، مثل مهران مدیری که این کار را زیاد دارد و مثلاً به شما اعلام می‌کند که این بازی است. این بیشتر در تئاتر متداول بود و کمتر در سینما. این‌ها دقیقاً از تکنیک‌های فاصله‌گذاری‌اند. بیشتر این تکنیک‌ها را برشت در تئاتر اختراع کرد: این‌که در تمام لحظات بکوشند مردم متوجه باشند که دارند نمایش می‌بینند. دید برشت این بود که عواطف را زیاد تحریک نکند؛ مثلاً جایی که داستان غم‌انگیز می‌شد، فوری چیزی آن‌جا می‌گذاشت که غیرواقعی باشد تا مردم به خودشان بیایند و غرق داستان نشوند و گریه نکنند.

فاصله‌گذاری برشتی و سینما

چون واقعیتی هست: وقتی دارید ادبیات مطالعه می‌کنید یا فیلم می‌بینید، اگر جایی عواطفتان خیلی تحریک شود و گریه کنید، انگار همان‌جا تمام می‌شود. من واقعاً خودم این تجربه را با بعضی از فیلم‌ها داشته‌ام که فرصت ابراز احساسات به تو نمی‌دهند. نمونهٔ خیلی واضحش برای من فیلم «دانتون» آندروایداست. در آخر آن، دانتون را آن‌قدر سریع می‌کشند که فرصت نمی‌کنی؛ انتظار داری مثلاً جایی ریتمش بایستد تا بتوانی در درونت ابراز احساساتی بکنی. در این فیلم از نظر شخصیت از او غولی ساخته می‌شود؛ خودش اصلاً محال می‌داند که او را بکشند. در دادگاه می‌بینید که اصلاً اعتنا نمی‌کند و همین‌طور خیلی ریلکس و راحت است، و در انتهای داستان می‌آیند و او را می‌برند. آدم فکر می‌کند اتفاقی می‌افتد یا مکثی پیش می‌آید؛ نه، خیلی سریع اجرا می‌شود و فیلم همان‌جا تمام می‌شود، و مردم به نوعی می‌نشینند و می‌بینند که تمام شد. حتی گاهی طبق قواعد هالیوودی می‌گویند نقطهٔ اوج را باید با فاصله‌ای از انتهای داستان گذاشت تا مردم به حال طبیعی برگردند و بعد چراغ را روشن کنی. اگر این فرصت را به مردم ندهی — مثلاً فرض کن آخر یک فیلم دوئل اتفاق بیفتد و بنویسد «پایان» و چراغ‌ها هم روشن شود — مردم همین‌طور مانده‌اند و تازه دارند نگاه می‌کنند. این واقعاً نوعی تکنیک فاصله‌گذاری است.

نمی‌خواهم بگویم اشاره‌کردن به خود وحی به قصد فاصله‌گذاری انجام می‌شود. مخصوصاً این‌جا داستان است و خیلی شیرین است و آدم غرق آن می‌شود: مثلاً فرض کنید تولد مسیح را دیدم، حالا ابراهیم؛ چه جالب، چه جالب! و حالا یک‌دفعه توجه می‌کنیم به این‌که خود این اتفاق کجا دارد می‌افتد: همین اتفاقی که خود این وحی دارد نازل می‌شود. چون این‌جا یک نکتهٔ اساسی سوره همین پیش‌آمدن فترت است و بنابراین شروع مجدد وحی جزو محتوای این سوره است. فرشته‌ها بعد از این دوران دوباره برگشتند. مثلاً می‌گویم: آخرین باری که در قرآن فرشته‌ها را پیش از وحی می‌بینیم، این است که سراغ مریم آمدند و مسیح متولد شد؛ و انگار وقتی مسیح متولد شد، همه رفتند مرخصی. ششصد سال کسی دیگر این طرف نیامد.

ذکر در کتاب و شخصیت کتاب

این یک واقعه است، واقعهٔ مهمی است؛ بنابراین به نوعی در این سوره بر آن تأکید می‌شود. این در همهٔ سوره‌ها هست؛ من فقط می‌کوشم جا بیندازم که در این سوره مناسبتی دارد و بنابراین به‌گونهٔ خاصی با این مسئله برخورد می‌شود. بیش از اندازه حرفِ «ذکر در کتاب» زده می‌شود؛ مدام، در هر داستانی که می‌خوانی، یادت باشد چه دارد می‌شود: دارند واقعه‌ای تاریخی را در این کتاب جدید برای مردم ذکر می‌کنند تا برای ابد بماند. حتی بعضی داستان‌ها دو خط‌اند، ولی باز در آغازشان همین عبارت هست که چیزهایی دارد در تاریخ، در کتاب، ثبت می‌شود. خود این کتاب شخصیتی است. این عبارت بیشتر به پیغمبر اشاره دارد و حالت یادآوری دارد. دیده‌اید که در ترجمه‌ها بعضی جاها این را می‌نویسند و بعد هم نمی‌نویسند؛ مثل این‌که به کسی بگویی به یاد بیاور که این‌طور شد. ولی واقعاً این خیلی فرق می‌کند. در این عبارتِ «در کتاب» تأکید خیلی زیادی هست. می‌شد یک بار در اول این عبارت را بگوید و بعد همه ذکر شوند، اما مدام تکرار می‌شود. از اول می‌گوید: اول سوره با «ذکر» باز می‌شود و بعد مدام همین عبارت می‌آید.

آخر سوره هم، جدای از این، به این موضوع اشاره می‌شود که چقدر آدم‌ها هستند که از آن‌ها ذکری نیست؛ چقدر آدم‌ها هستند که اصلاً چیزی از آن‌ها باقی نمانده است. این با آن محتوای اولی که گفتم ارتباط دارد: حسِ این‌که آدم‌ها آمدند و رفتند، خیلی‌ها آمدند و رفتند. اولین چیزی که در این سوره، اگر خیلی دور بایستید، جلب نظر می‌کند، احساسِ این است که آدم‌ها متولد می‌شوند و می‌میرند؛ آمد و شدی هست، از جمله در سلسلهٔ انبیا. کلاً این حس که آدم‌ها مثل جرقه‌ای ظاهر می‌شوند، مثل شهابی که می‌بینید و محو می‌شود. در سوره هم ذکر یک شخص خاص هست و هم این‌که چقدر آدم بودند: میلیاردها نفر آمدند و رفتند و هیچ‌کس از آن‌ها خبری ندارد؛ نه جمله‌ای از آن‌ها مانده است، در حالی که بعضی‌ها یک جمله در این کتاب گفتند: زن فرعون یک جملهٔ زیبا گفت که برای ابد ماندگار شد. ما که در دوران بعد از ذکر زندگی می‌کنیم، هر کاری هم بکنیم چیزی نمی‌شویم؛ الان جایی ذکر نمی‌شویم. و جای شکر دارد، چون اگر بودیم، ممکن بود اتفاقاً به دلایل بدی ذکر شویم؛ مثلاً ابولهب در آن زمان زحمت کشید و آن کارها را کرد و اسمش در قرآن ذکر شد؛ سوره‌ای به اسم او هست. ما الحمدلله می‌توانیم ته دلمان از این بابت خوشحال باشیم.

اما می‌خواهم بگویم در این سوره نسبت به این حالت — این‌که قرآن ذکر است و کتاب جدیدی است و ملائکه برگشته‌اند — احساسی وجود دارد که طبیعی هم هست؛ این تأکید با محتوای سوره می‌خواند. کتاب این‌جا به قرآن اشاره دارد، ولی به یحیی می‌گوید «یا یحیی خذ الکتاب بقوة»؛ آن‌جا به تورات اشاره دارد. بعضی جاها هم کتاب مفهومی فلسفی است.

معنای «کتاب» و ام‌الکتاب

اصلاً کلاً فضا این‌گونه است که انگار بیشتر از یک کتاب نداریم. چیزی مثل «ام‌الکتاب» داریم، و این یکی از مفاهیم اساسی قرآنی است. قرآن این‌طور نیست که چیزی باشد که مثلاً دفعتاً به وجود آمده باشد؛ مثل این است که چیزی، حقیقتی هست که به این شکل ظاهر شده و ممکن است به شکل‌های دیگر هم ظاهر شود.

انسان‌ها هم این‌گونه‌اند؛ از انسان‌ها هم به‌عنوان «کلمه» یاد می‌شود. ما کلاً به نوعی کلمات تشریعی داریم و کلمات تکوینی؛ این یکی از کلی‌ترین مفاهیم قرآن است، که شاید بشود گفت فلسفی است. واقعاً منظور از این کتاب همین کتابی است که دارد نازل می‌شود و خطاب به پیغمبر است: وقتی دربارهٔ ابراهیم می‌گوید «در کتاب»، یعنی در این کتاب؛ این کتاب، دست‌کم تا جایی که ما می‌دانیم، می‌ماند و خیلی کتاب خوبی است، و اصلاً همان چیزی است که بعد از مسیح قرار بود به وجود بیاید. نمی‌دانم واقعاً پیامبران گذشته چقدر می‌دانستند که در آینده چه اتفاقی می‌افتد و چقدر از اسماعیل خبر داشتند. این‌جا دارم واقعاً احساسی شخصی را بیان می‌کنم: احساسم این است که حتی این شجرهٔ اسماعیل نزد انبیای قبل هم انگار خیلی شناخته‌شده نبوده است. واقعاً مثل چیزی است که در وسط یک بیابان پنهان شده؛ فقط به نوعی یادی هست که او را آن‌جا بردند. این‌طور نیست که به این ماجرا اهمیتی می‌دادند که روزی رسالتی به عهدهٔ آن خواهد بود. ابراهیم یادی می‌کند؛ اما منظورم در تاریخ همین انبیاست. دست‌کم من واقعاً این‌گونه نگاه نکرده‌ام که بروم ببینم آیا هیچ یادی از این ماجرا هست. همین‌طور این نگرانی زکریا به نوعی شاید بیش از آن اندازه‌ای بود که باید باشد.

اما ابراهیم انگار می‌داند؛ اصلاً همهٔ دعاهایش دربارهٔ آن‌هاست: مدام برای آن‌هایی که آن‌جا ساکن کرده دعا می‌کند و برای آن شهر دعا می‌کند. این‌جا اسماعیل را هم می‌بینید که به اهل خودش، یعنی همان آدم‌هایی که آن‌جا ساکن می‌شوند، چیزهایی می‌گوید. ابراهیم و اسماعیل می‌دانند؛ اما آیا بعدها آل یعقوب توجه خاصی به این داشتند که شاخهٔ دیگری از این درخت جای دیگری هست و بعدها قرار است اتفاق خاصی در آن بیفتد؟ قرآن فوق‌العاده زیاد بر این ماجرا تأکید می‌کند؛ یعنی اصلاً تمی خیلی خیلی پررنگ در داستان‌های انبیاست که اسماعیل مهم بوده و او را آوردیم و جایی گذاشتیم و حالا وقتش شده؛ و الان وحی دارد در این به اصطلاح شاخهٔ آل ابراهیم نازل می‌شود.

جمله‌هایی در تورات هست که اشاره دارد دو پیامبر بزرگ بعد از موسی می‌آیند: یکی از نشانه‌ها مسیح است و یکی پیامبری است که در بیابان‌هاست. اشاره‌هایی از این دست هست؛ مثلاً ما معتقدیم که در انجیل به پیغمبر ما اشاره شده است. الان یهودی‌ها دربارهٔ مسیح و پیغمبر ما چه فکر می‌کنند؟ همین تورات موجود را، تحریف هم شده باشد یا نشده باشد، بخوانید: همین الان کتاب مقدسی که این‌ها قبول دارند، از دو پیامبر حرف می‌زند، دو پیامبر بزرگ که بعد از موسی می‌آیند. بنابراین بنا به خود تورات، موسی خاتم انبیا نیست.

انتظار دو پیامبر در تورات و قداست کعبه

یهودی‌ها هنوز منتظر مسیح‌اند، و بعد هم قرار است یکی دیگر بیاید. باید این‌گونه باشد: یهودی‌ها هنوز باید منتظر ظهور مسیح باشند، به‌عنوان اولین پیامبر بزرگی که هنوز نیامده و بعد از دوران پست‌مدرن می‌خواهد بیاید. خیلی مهم است که این را در خود تورات داریم. اتفاقاً در کتاب قاموس مقدس اشاره‌ای هست که آن قومی که در تورات به آن‌ها اشاره شده، بنا بر اسناد تاریخی از آل اسماعیل‌اند. اما می‌خواهم بگویم این جریان فکری در کار نبوده. شاید، بلکه قطعاً، انبیای بنی‌اسرائیل اطلاعاتی داشتند؛ اما چقدر به‌وضوح می‌دانستند؟ اصلاً چقدر می‌دانستند که فترتی پیش می‌آید؟ اتفاق خیلی عجیبی افتاده که آل یعقوب ختم شده و چیزی جایش را نگرفته، تا این‌که سال‌ها بعد اتفاق خاص دیگری افتاد.

از نظر تاریخی به نظر می‌آید مستند است که اصلاً یهودی‌هایی به این‌جا آمده بودند، چون اخباری داشتند که یکی از این انبیای بزرگ این‌جا ظهور می‌کند. چند بار در قرآن اشاره‌هایی به این می‌شود که به این اعتقاد داشتند، و حتی از نظر تاریخی به این اشاره می‌شود که این‌جا در انتظار بودند؛ این‌که چرا جمعی از یهودی‌ها این‌جا ساکن شدند: می‌دانستند که قرار است این‌جا اتفاقی بیفتد. چیزی که برای من خیلی مهم است این است که قداست خانهٔ کعبه در بین یهودی‌ها چقدر بوده است. فقط مسئلهٔ حضور اسماعیل در این‌جا نیست؛ مسئله این است که ابراهیم این‌جا آمد، کاری کرد، اسماعیل را ساکن کرد و رفت. واقعاً همین‌طور بود: واقعاً مثل نیروهای ذخیره‌اند و نوعی حالت پنهان‌شدن دارند در جایی خیلی دوردست. خانه‌ای ساخته شده، آدمی آن‌جا رفته، و ابراهیم هم رفت و دیگر سروکارش با اسحاق و یعقوب و آل یعقوب است، و انبیا هم آن‌جا دارند عبور می‌کنند. انگار اصلاً از این طرف خبری نیست، و بعد یک‌دفعه، بعد از این دوران، نوبت آن‌ها می‌رسد. به هر حال این ماجرای تاریخی مهمی در سلسلهٔ انبیاست؛ این‌طور به نظر می‌آید.

این‌که فترتی رخ داده در قرآن آمده است؛ همین فضای سوره این‌گونه است: فترتی اتفاق افتاده. همین حرفی که جبرئیل می‌زند، به نظر من به‌وضوح به همین پرسش اشاره دارد: چرا نیامدید؟ چرا این همه مدت نیامدید؟ و دارد می‌گوید که خداوند فراموش نکرده است؛ مثل این‌که دلیلی داشته. وحی به نوعی قطع شده، به آن معنایی که در بنی‌اسرائیل این جریان وحی به‌طور مداوم وجود داشت؛ از زمان نوح وجود داشته است. احتمالاً اسماعیل زنده نبود؛ از ذریهٔ او مثلاً یک پیامبر بود. دربارهٔ حضرت محمد این‌طور بوده که نسلی غیرپیامبر وجود داشته و بعد پیامبری آمده است.

دربارهٔ خود ابراهیم، این‌جا دقیقاً ببینید: نکتهٔ خیلی مهمی که این سوره می‌گوید این است که این شجره چگونه شروع می‌شود: با اعتزال. مثل این‌که آدمی تمام گذشته را، از جایی از آن درختی که از حضرت آدم شروع شده، از این درخت جدا می‌کند و حالا درخت جدیدی این‌جا شروع می‌شود. واقعاً این حس اعتزال: این‌که ابراهیم انگار رابطهٔ خودش را با هرچه پیش از خودش بوده قطع کرده، خانواده‌ای ندارد و کسی بالای سرش نیست؛ اولین نفر است، دقیقاً مثل اتفاقی که به یک معنا دربارهٔ مسیح می‌افتد، مثل خلقت آدم.

اعتزال ابراهیم و آغاز شجرهٔ جدید

از نظر تکوینی انگار یک بار دیگر انسان خلق می‌شود، نه به این معنا که متولد شود. قرآن روی این تأکید دارد که مسیح مثل آدم است که خداوند او را از گل خلق کرد؛ مثل این‌که یک بار دیگر خلقت تجدید شد و اصلاً انگار انسانی جدید به وجود آمد. دربارهٔ ابراهیم هم این‌گونه است؛ مثل این‌که نسل جدیدی از بشر دارد به وجود می‌آید. این را فراموش نکنید که قرآن طوری نقل می‌کند که انگار نسل آدم از طریق قابیل ادامه پیدا می‌کند. ماجرا این است که این درخت انگار از همان اول دو شاخه داشته و یک شاخه‌اش قطع شده است.

احساس من این است — ببینید این عبارت را چگونه می‌فهمید — که وقتی داستان هابیل و قابیل ذکر می‌شود، مثل این است که درختی را در نظر بگیرید که دو شاخه دارد و یک شاخه‌اش قطع می‌شود؛ و انگار نتیجه‌ای منطقی می‌گیرد و می‌گوید: این بود که گفتیم اگر کسی یک نفر را بکشد، مثل این است که همهٔ مردم را کشته است. چون آن شاخه دقیقاً معادل این شاخه است، و به اندازهٔ همهٔ آدم‌هایی که در دنیا هستند، آن طرف هم می‌توانست وجود داشته باشد. بنابراین وقتی هابیل کشته شد، مثل این بود که دقیقاً نصف مردم دنیا مردند؛ یک قطعه از درخت از بین رفت. اگر دو تا نباشند، این به نوعی خوب درنمی‌آید. نمی‌خواهم استدلال کنم که آدم فقط دو فرزند داشته؛ اصلاً مهم نیست دو تا بودند یا نه. به نوعی این احساس هست که در نسل بشر، از آن گناهی که قابیل کرد، آدم‌های خوب کم‌اند، تا این‌که ابراهیم از آن‌ها جدا می‌شود. این اعتزال و جداشدن از کل ماجرای تکوین انسان مهم است. یک‌دفعه می‌بینید درختی هست پر از پیغمبر، که همهٔ پیغمبران از آن‌اند. انگار وقتی ابراهیم آمد، بقیهٔ آدم‌ها که از جاهای دیگر آمدند — آن شاخه‌ها — دیگر اصلاً در آن‌ها آدم خاصی نیست؛ یا هست، به معنایی که قرآن می‌گوید در آن‌ها هادی وجود دارد. اما از نظر این‌که انبیای بزرگی باشند، واقعاً بعد از ابراهیم همهٔ انبیای بزرگ در نسل ابراهیم‌اند.

با این نکته‌ای که گفتم، احساس می‌کنم می‌توانیم وارد جزئیات شویم: با همین سه دیدگاه و سه تم تودرتو که در این سوره وجود دارد، احساس می‌کنم الان می‌شود مثلاً از اول آغاز کرد و آیه به آیه خواند، یا از جای دیگری؛ نمی‌خواهم بگویم حتماً از داستان اول آغاز کنیم. تم سوم اشاره به زمان حال است.

سه لایهٔ تو در سوره

محتوای خود سوره دربارهٔ ماجرای قطع‌شدن آل یعقوب و کل سلسلهٔ انبیا و آدم‌هایی است که بعد از آن آمدند؛ یعنی به دوران فترت اشاره می‌کند، اما به‌طور واضحی هم به این‌که این دوران تمام شد؛ مثل این‌که بشارتی می‌دهد که دیگر الان در آن دوره نیستیم. اگر لایه‌های زیرین و عمیق‌تر را نگاه کنیم — هرچند به کاربردن واژهٔ «تم» ممکن است به نوعی مشکل‌ساز شود — چیز دیگری هم هست: این‌ها تودرتو هستند؛ یعنی در سراسر سوره این تم حضور دارد. مثل این‌که مدام به تو یادآوری می‌شود: یادت نرود که داری وحی می‌شنوی.

این وحی بعد از این ماجرا اتفاق افتاده و مربوط به خاندان اسماعیل است. اطلاعات ما این‌گونه به ما می‌گوید که مثل سه لایه است، پشت سر هم: خطوط کلی آمد و شد آدم‌ها، یعنی ذکرشدن و ذکرنشدن آدم‌ها و آدم‌هایی که بوده‌اند و در تاریخ گم شده‌اند؛ و تمی خاص و خیلی مهم دربارهٔ مسیح و ماجرای سلسلهٔ انبیای بنی‌اسرائیل، مخصوصاً مسیح. این را چگونه تأکید کنم؟ اگر بخواهیم در یک کلمه بگوییم سورهٔ مریم دربارهٔ چیست، دربارهٔ ماجرای تولد مسیح است؛ این مهم‌ترین و پررنگ‌ترین چیزی است که در این سوره هست و آخر سوره دوباره به آن برمی‌گردد؛ و نیز این‌که در این دورهٔ فترت ادعاهای خلافی به وجود آمده است: مصوباتی هست که او را پسر خدا می‌دانند. چند مصوبه است؛ در زمانی که قرآن نازل می‌شود، دو سه مصوبه وجود دارد: این‌که پسر خداوند است، این‌که متجسد شده است و الی آخر. این‌ها جریان‌های مدرنی نیستند؛ این ادعاها واقعاً در همان قرون اول، سه چهار قرن اول مسیحیت، پیش از حضور قرآن، دربارهٔ مسیح به وجود آمده بود. قرآن با شدت زیادی تأکید می‌کند که این حرف‌ها چیست؛ و البته خود مسیح مهم است، یعنی اگر این ادعاها هم نبود، قطعاً در قرآن بر او تأکید می‌شد.

به نوعی به نظر می‌آید که مسیح مثل درخشان‌ترین ستارهٔ این انبیا ظهور می‌کند و بعد از آن، مثل دوران سیاهی است. ولی به هر حال من احساس می‌کنم در قرآن اشاره‌هایی از این دست هست؛ یعنی احساس من این نیست که سلسلهٔ انبیا به خاطر مردم قطع شد. یعنی مسیح آخرش بود؛ انگار آخرِ این آل یعقوب همین بود که مسیح بیاید و تمام شود. دلیلش واقعاً عدم شایستگی مردم نیست؛ دلیلی خیلی خیلی اساسی‌تر دارد، جدا از این‌که مردم چه کار می‌کنند. فکر می‌کنم اصلاً واضح است که مسیح ظهور می‌کند و واضح است که مسیح فرزند نخواهد داشت. مسیح شخصیتی نیست که مثلاً چون زن خوبی نبود ازدواج نکرده باشد؛ این‌گونه است، برخلاف بقیهٔ آدم‌هاست؛ شخصیتی خاص است و حالت تجرد دارد. واقعاً این‌قدر برایش حرف درآوردند و این حرف‌ها را زدند؛ ویژگی‌های خاصی دارد: از نظر نوع معجزاتی که می‌کند، و این‌که ازدواج نمی‌کند. دربارهٔ یحیی هم، آری؛ ولی واقعاً یحیی چه؟ نه، اصلاً شخصیت یحیی این‌طور نیست که مثلاً بگوییم نمی‌توانسته ازدواج کند. اما مسیح به نظر قرار نیست ازدواج کند؛ یعنی موجودی نیست که بخواهد ازدواج کند؛ شخصیتی استثنایی است. من این‌طور احساس می‌کنم که انگار انتها به مسیح ختم می‌شود: آخرش مسیح ظاهر می‌شود و نبوت به نوعی به پایان می‌رسد یا دست‌کم دچار فترت می‌شود؛ و این، اگر هم انتهای سلسلهٔ انبیا نباشد، از قبل دانسته شده بود. این‌طور نیست که اتفاقی خاص به این دلیل باشد که مردم کارهایی کردند.

مرجعیت علم و تولدهای غیرمتعارف

می‌خواهم دربارهٔ بحث‌هایی که دربارهٔ مسائل علمی گفتم توضیحی بدهم. دفعهٔ قبل، به‌عنوان یک اظهارنظر عجیب و غریب، کوشیدم پرسشی ایجاد کنم دربارهٔ این‌که چرا به مریم «خواهر» می‌گویند. من اصلاً همان مقداری را هم که گفتم نمی‌خواستم بگویم؛ بحث پیش آمد و پشیمان شدم که چرا به چیزهای خاصی اشاره کردم. به نظر من مهم این است که این پرسش ایجاد شود؛ این قرار است یک پرسش باشد. نه، من اصلاً به این زودی‌ها درباره‌اش بحث نمی‌کنم؛ شما می‌توانید آرام‌بخش مصرف کنید! کمی بیشتر با سوره آشنا شویم، بعداً شاید راحت‌تر بشود صحبت کرد. جلسهٔ قبل واقعاً چیزهایی گفتم چون می‌خواستم این پرسش را ایجاد کنم. بعضی‌ها استدلال‌هایی کردند که رد کردنش خیلی راحت بود و من هم آن‌ها را رد کردم؛ چیزی گفتم و بعد هم به نوعی با دید مثبت صحبت کردم.

نکتهٔ ماجرا این است — این را کنار بگذارید — که مریم به‌عنوان دختر عمران و مادر مریم به‌عنوان همسر عمران، یعنی دو نشانه، در چند جای قرآن آمده است. به نظر من دست‌کم دو سه توجیه خوب وجود دارد. من به نوعی چیزی اکستریم گفتم؛ این‌که فقط و فقط قرآن خوانده باشید، در قرآن چیزهایی نوشته شده باشد و شما این را باور کرده باشید؛ چون در داستان اصحاب کهف — که اصلاً پیغمبر نبودند — می‌خوانید که با حالت تعجب می‌گوید آیا شما این ماجرا را جزو آیات شگفت ما حساب می‌کنید؟ به نظر شما شگفت‌انگیز است؟ این‌ها عده‌ای بودند که ۳۰۰ سال در غاری بودند و بعد دوباره ظهور کردند. بگذارید این‌طور بگویم: فرض کنید از نظر شما اصلاً دنیا این‌گونه است که آدم‌ها به‌طور معمول دو هزار سال عمر می‌کنند؛ این را در ذهنتان فرض بگیرید، بعد بروید قرآن را بخوانید. می‌بینید قرآن می‌گوید که مادر مریم همسر عمران است، مریم دختر عمران است و به او می‌گویند خواهر هارون. می‌خواهم بگویم اگر احساس شما این باشد که آدم‌ها به‌طور طبیعی دو هزار سال عمر می‌کنند، آیا با توجیهی می‌آیید که چرا این عمران آن عمران نیست و منظور، هارون نیست، یا مردم به طریق دیگری می‌گویند؟ آدم متن را که می‌خواند، احساس می‌کند دارد به چیزی حقیقی اشاره می‌کند.

حرف من این است که این ممکن است به این دلیل حرف خیلی عجیبی به نظر برسد که به نظر ما مثلاً عمر زیاد کردن یا دوباره ظهور کردن چیزی خیلی خیلی غیرمتعارف و عجیب است، یا مثلاً ممکن است به نظر ما با داده‌های علمی سازگار نباشد؛ بنابراین آن را کنار می‌گذاریم و بحث‌های دیگری را برای توجیهش آغاز می‌کنیم. اگر این برایتان ساده باشد، یعنی شگفت‌انگیز نباشد، به‌راحتی می‌پذیرید که وقتی دربارهٔ اصحاب کهف چنین کاری انجام می‌شود و عجیب نیست، دربارهٔ انبیا که اصلاً عجیب‌ترین اتفاقات می‌افتد. کلاً جهان از جهان اجسام شروع می‌شود و همین‌طور طبقاتی با هم بالا می‌روند تا به انسان می‌رسد؛ و آخرِ انسان‌ها، طبقات مربوط به انبیاست که دیگر به قلهٔ هرم نزدیک‌اند. خاصیت این هرم این است که هرچه بالاتر بروید، انگار وضع قوانین و شکسته‌شدنشان فرق می‌کند: دربارهٔ اجسام اصلاً می‌توانید فرمول‌هایی بنویسید و بگویید این‌ها این‌گونه حرکت می‌کنند؛ موجودیتشان به اصطلاح خیلی قانون‌مند است. اما اصولاً این همه معجزه هست، از جمله در زندگی مسیح. شما شگفت‌زده می‌شوید، شاید؛ ولی اگر ایمان داشته باشید نباید بشوید؛ این که چیز عجیبی نیست؛ این‌ها آدم‌هایی بودند که ایمان آوردند.

این را به هیچ وجه نمی‌توانم بپذیرم؛ هر بحثی می‌خواهید بکنید، اما این توجیه را که اتفاقاً برادر دیگری به اسم هارون داشته، اصلاً کنار بگذارید. نه، من نمی‌گویم که هارون زنده است. هارون همان شخصیت تاریخی است که در زمان موسی زندگی کرده و سال‌ها قبل فوت کرده است؛ ولی مریم خواهر او حساب می‌شود؛ ممکن است خواهر واقعی باشد و ممکن است نباشد. بگذارید بعضی از قول‌های دیگر را نقل کنم، چون می‌شود بحث را کمی تلطیف کرد. به هر صورت معروف‌ترین چیزی که در تفاسیر هست، حدیثی از خود پیغمبر دربارهٔ این آیه است که می‌گوید نسبت‌دادن اشخاص به بزرگان جزو رسوم آن زمان بوده است. بنابراین اصلاً عجیب نیست که به کسی مثلاً لقب «اخت هارون» بدهند.

لقب «اخت هارون» و مسئلهٔ عمران

لقب مریم «اخت هارون» بوده، شاید به این دلیل که مثلاً به دیر رفته بوده و مردم، مثل این‌که دارند احترام زیادی به او می‌گذارند، در دیر با این لقب و به این اسم صدایش می‌کردند؛ شاید مثلاً رهبران مذهبی آن دوران به مریم لقب «اخت هارون» داده بودند و طبعاً به همین اسم می‌شناختندش. و حالا خیلی عجیب است که کسی که چنین لقب بزرگی، لقب خواهر هارون، به او داده‌اند، چطور این کار را کرد. ولی مسئله این است که باز باید توجیه کنیم که عمران چطور پدر مریم است، در حالی که به نظر می‌آید عمران پدر هارون هم هست. اصلاً نمی‌خواهم بگویم استدلال‌هایی وجود دارد که حتماً بشود این چیزی را که دفعهٔ قبل گفتم، که عقیدهٔ عجیب و غریبی است، مثلاً از قرآن استخراج کرد؛ اصلاً این‌طور نیست. می‌توانید بگویید که اولاً اسم عمران، پدر موسی، در قرآن نیامده؛ ذکری از عمران نیست، و عمران ممکن است این‌جا شخصیت خاصی باشد که یک بار اسمش برده شده است. داده‌هایی هم در تورات دربارهٔ عمران وجود دارد. می‌خواهم بگویم اگر واقعاً ایدهٔ عجیب‌بودن این موضوع را کنار بگذاریم، متن ذهن آدم را بیشتر به این سمت می‌برد که این‌جا واقعیتی وجود داشته باشد؛ ولی خیلی هم بر آن تأکید ندارم.

این را جلسهٔ قبل گفتم، چون می‌خواستم دربارهٔ مرجعیت دانش صحبت کنم. این سوره ویژگی‌ای دارد — مثلاً سورهٔ نور نداشت — که در آن از وقایع طبیعی مثل تولد صحبت می‌شود، اما به شیوه‌ای که به نظر می‌آید هیچ ربطی به نحوهٔ روایت علمی‌اش ندارد. مثلاً کودک‌هایی که این‌جا متولد می‌شوند یا پدر ندارند یا مادرشان نازاست؛ اصلاً کلاً به نظر می‌آید وقایع به‌طور طبیعی اتفاق نمی‌افتد. کودک دومی که متولد می‌شود، دیگر واقعاً هر کاری به دستش انجام می‌شده: در گهواره چگونه ممکن است سخن بگوید، چطور آن اتفاق‌ها موقع تولدش می‌افتد، چطور این همه معجزهٔ عجیب می‌کند. فضا، فضای بحث دربارهٔ انبیاست، آدم‌های خیلی بزرگ که همه‌چیزشان عجیب و غریب است. از نظر علمی، اگر بخواهم مرجعیت دانش را به آن معنایی که در حقیقت به آن اشاره کردم بپذیرم، کنار آمدن با این وقایع ممکن است کمی سخت باشد.

نمی‌دانم چقدر دیده‌اید که آدم‌های مؤمنی وجود دارند که می‌کوشند معجزات را توجیه علمی کنند؛ مثلاً این‌که دریا چطور شکافته شد: توجیهاتی دارند که چطور ممکن است در آن لحظه این اتفاق به‌طور طبیعی و از نظر فیزیکی افتاده باشد. چه عیبی دارد که این‌طور باشد؟ من نمی‌گویم که عیب دارد یا ندارد. من اصلاً کلاً با این روند مشکلی ندارم. دفعهٔ قبل هم کوشیدم به همین اشاره کنم و این دفعه هم باز نرسیدم دربارهٔ این موضوع صحبت کنم: این‌که همین الان دانشی وجود دارد که این احکام را دارد و دانش همین است، و من باید هر چیزی را به زور هم که شده در آن بیاورم. این توجیه‌ها دربارهٔ شکافتن دریا را ببینید: می‌گوید اگر مثلاً سیاره‌ای این‌قدر به زمین نزدیک شده باشد که جاذبه‌اش چنان باشد، ممکن است این آب شکافته شود؛ یعنی من باید، حالا که مقداری فیزیک نیوتونی خوانده‌ام، همهٔ معجزات را به نوعی در قالب نیوتونی بریزم. ولی چیزهایی بسیار عجیب و غریب است؛ آن موجود علمی در برابر توجیه‌نشدن واقعیت‌ها مقاومت می‌کند؛ به هر حال این وجود دارد.

در کنارش، اگر ما یک سری واقعیت‌های خیلی بزرگ و مهم را قبول کنیم، پارادایم زیر سؤال می‌رود و وارد پارادایم‌های جدید می‌شویم. این خیلی خوب است؛ این روحیه که من به‌عنوان آدمی که واقعیت‌های دینی را هم قبول دارم، این‌ها را هم واقعیت‌های محکمی حساب کنم و بکوشم پارادایم‌های علمی موجود را، اگر نمی‌توانند این را توجیه کنند، تصحیح کنم؛ مثل این‌که آزمایشی انجام شده و باید آزمایش را توجیه کنند. ولی می‌خواهم بگویم آنچه الان اتفاق می‌افتد این است که فضای پارادایم غالب، یعنی آن چیزی که بر اساسش قضاوت می‌شود چه علمی هست و چه علمی نیست، به دلایل عجیب و غریبی چند قرن است که چیز ثابتی بوده است.

پارادایم لاپلاسی در برابر فیزیک مدرن

می‌خواستم در این جلسه توضیحاتی بدهم که هنوز که هنوز است به نظر می‌آید ذهن آدم‌ها دنیا را مطابق با جهان لاپلاسی می‌فهمد: ذراتی وجود دارند و نیروهایی وجود دارند و این‌ها می‌روند و می‌آیند، و زمان وجود دارد و مکان وجود دارد. بنابراین مثلاً در جهان لاپلاسی واقعاً به‌وضوح محال است که بشود تخت بلقیس را در یک چشم به هم زدن از راه دور به این‌جا منتقل کرد. الان اگر به آدم‌هایی در دانشگاه شریف بگویید، به شما می‌گویند: یعنی چه؟ مگر می‌شود؟ ذوب می‌شود! اولاً باید از سرعت نور بیشتر باشد که بنا بر نظریهٔ نسبیت نمی‌شود؛ اگر هم بشود در زمان کوتاهی آورد، این ذوب می‌شود، چون با ذرات تصادف پیدا می‌کند. واقعاً شما که مهندسی خوانده‌اید، هنوز ذهنتان نیوتونی است؛ مثلاً کمی پیشرفته‌تر، لاپلاسی است، و دانشی هم که دارید مال همین است. می‌خواهم بگویم پارادایمی که معمولاً بر اساسش قضاوت می‌شود، حتی دربارهٔ مسائل دینی، هنوز چیزی کهنه و منسوخ‌شده است.

مثلاً اگر الان به آدم‌های دانشکدهٔ فیزیک بگویید، می‌گویند: این تله‌پورت است؛ کاری ندارد؛ الان دارند روی آن آزمایش هم می‌کنند. اصلاً در نظر مکانیک کوانتوم، مکان و انتقال این‌طور نیست که چیزی از این‌جا بلند شود و بیرون بیاید. نمی‌خواهم بگویم این اتفاقی که نقل می‌شود دقیقاً همان چیزی است که الان در نظریهٔ کوانتوم به آن تله‌پورت می‌گوییم؛ ولی می‌خواهم بگویم اگر واقعاً این چیزهای جدید را قبول داریم، خیلی چیزها دیگر عجیب نیست، خیلی چیزها غیرعادی نیست. همان‌قدر که راه می‌روی و آن طرف می‌روی، ممکن است تحت شرایطی اتفاق‌هایی بیفتد. نظریه‌ای وجود دارد، که این‌ها بیشتر در استرینگ تئوری است، دربارهٔ ورم‌هول: این‌که راهی مخفی در مکان وجود دارد و ممکن است از این‌جا در زمان کوتاهی نقل مکان کنی، به این دلیل که ابعاد اضافه‌ای وجود دارد.

اصلاً این چیزها را کنار بگذارید؛ نظریهٔ کوانتومی و نظریهٔ نسبیت دنیایی را به ما نشان می‌دهند که هنوز که هنوز است در ذهن آدم‌ها جا نگرفته است. ما در دبیرستان فیزیک نیوتونی می‌خوانیم، در واقع به دلیل محدودیت. حتی می‌خواهم بگویم در بحث‌هایی که اگر به اینترنت بروید دربارهٔ مسائل و مشکلات علمیِ چیزهای مذهبی صحبت می‌کنند، تمام این اشکال‌ها علمی نیست. می‌خواهم بگویم اصلاً وقتی حرف از علمی‌بودن یا غیرعلمی‌بودن ادعاها زده می‌شود، دانشمندان این حرف‌ها را نمی‌زنند؛ معمولاً جمعیتی نیمه‌بی‌سواد که چیزهایی در دبیرستان خوانده‌اند، غالباً شلوغ‌کاری می‌کنند که نمی‌شود، این فلان و بیسار؛ کتاب‌هایی می‌نویسند و از این دیدگاه به عقاید دینی حمله می‌کنند. من میل داشتم دست‌کم چند واقعیت جدید را بگویم که خیلی واضح‌اند و می‌توانند ذهن آدم را نسبت به اتفاق‌هایی که در دنیا می‌افتد کلی اصلاح کنند. در قرآن تعبیری هست که می‌گویند دست خدا بسته است. در جهان لاپلاسی واقعاً به نظر می‌رسد که جهان خیلی بسته است و نمی‌شود راحت در آن دخالت کرد؛ ولی در جهان مدرن این‌قدر روزنه‌هایی وجود دارد که شما کارهایی می‌توانید بکنید که هر اتفاقی به نوعی قابل توجیه است. کاری که می‌خواهم بکنم این است که تعدادی واقعیت، هم از فیزیک و هم مثلاً از ژنتیک، بگویم.

جمع‌بندی و وعدهٔ جلسهٔ آینده

به نظر می‌آید فراموش شده است که سال‌هاست چیزهایی را در فیزیک و ژنتیک کشف کرده‌ایم، و هنوز که هنوز است بعضی از ادعاهای به‌ظاهر عجیب برای ما خیلی غیرممکن به نظر می‌آید.

ارجاعات این جلسه

از دو تولد تا دو شاخه

بحران جانشینیِ آل یعقوب با ظهور یحیی و مسیح پایان دائمی نمی‌یابد. شاخه اسماعیل و ادامه رسالت پس از فترت، این خوانش را تکمیل می‌کنند.

تثبیت تاریخیِ عقاید

تفاوت شوراهای مسیحی با روند شکل‌گیری عقاید اسلامی بررسی می‌شود؛ سخنران تاریخ‌مندی و اختلاف فرقه‌های امامیه را نیز می‌پذیرد.

گذشته‌ای که در کتاب می‌ماند

ذکر، سخن و اشخاصی را از گذشته در کتاب نگه می‌دارد. یوسف و همسر فرعون نمونه‌اند؛ تکرارها نگاه را به خود کتاب نیز برمی‌گردانند.

میان‌پردهٔ فرشته

سخن فرشته در خوانش سخنران پاسخ به فترت طولانی است. وقفه روایت، پیامبر را هنگام دریافت وحی پیش چشم مخاطب می‌آورد.

دیدنِ ابزار روایت

قیاس با تئاتر و سینما، توجه ناگهانی به ابزار روایت را توضیح می‌دهد. سخنران قصد قطعی فاصله‌گذاری در قرآن یا ساختگی‌بودن وحی را نتیجه نمی‌گیرد.

کتاب و آگاهی از آینده

مصداق محلی کتاب از معنای فلسفی ام‌الکتاب جداست. گمان کم‌خبری شاخه یعقوب قطعی نیست؛ انتظار بعضی یهودیان برای پیامبر نیز در ادامه پذیرفته می‌شود.

فلسفه ·بدون مقصدحقیقت ·بدون مقصدابراهیمکتاب مقدسپیامبر

اعتزال و آغازِ درخت تازه

اعتزال ابراهیم آغاز درختی تازه خوانده می‌شود. تمثیل قطع شاخه در داستان هابیل و قابیل، تعداد فرزندان آدم یا جمعیت جهان را اثبات نمی‌کند.

اخت هارون همچنان باز است

هدف طرح پرسش است؛ فرض قبلی درباره عمران از قرآن قطعی استخراج نمی‌شود. فرض عمر طولانی برای سنجش شهود است، نه ثبت واقعیت زیستی یا تاریخی.

مرجع‌ها و شاهدها

سوره۱۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۹ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۸ شاهداز متن جلسه‌ها
وحی۸ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۶ شاهداز متن جلسه‌ها
مریم۶ شاهداز متن جلسه‌ها
پیامبر۶ شاهداز متن جلسه‌ها
نبوت۵ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۴ شاهداز متن جلسه‌ها
علم۴ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۴ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۳ شاهداز متن جلسه‌ها
نماز۳ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیک۳ شاهداز متن جلسه‌ها
گناه۲ شاهداز متن جلسه‌ها
کتاب مقدس۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مسیحیت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیک نیوتنی۲ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
قیامت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
زن۲ شاهداز متن جلسه‌ها
داستانِ آفرینش۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فرهنگ۱ شاهداز متن جلسه‌ها
هدایت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اسلام۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کلیسا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مرد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مرگ۱ شاهداز متن جلسه‌ها
معجزه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
موسی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نوح۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مکانیک کوانتوم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نظریه نسبیت۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
تشیع۱ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

    دعامحیی‌الدین ابن‌عربی ·بدون مقصدمریم
  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

    علمجهان‌بینی عرفانی ·بدون مقصدپیر-سیمون لاپلاس ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیکمکانیک کوانتوم
  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

    نماد ·بدون مقصدرؤیا ·بدون مقصدتأویل ·بدون مقصد
  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

    مریمسنت ·بدون مقصدزن
  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیهمریمفیزیکتفسیر ·بدون مقصد
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.