→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۵ · سورهٔ مریم

پاکی و نیکوکاری یحیی

۱۴,۵۳۹ واژه · ۲۹ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او ادامهٔ جلسهٔ قبل را می‌گیرد و می‌گوید جهان‌بینی عرفانی‌دینی نه‌فقط با علم تعارض ندارد، بلکه علم قرن بیستمی ذهن را به نوعی به این سمت می‌برد. نخست از ساینس و دلالت‌های پنهان آموزش علمی می‌گوید و فیزیک مدرن را با لایه‌های هرم در فلسفهٔ قدیم و عرفان مقایسه می‌کند. نتیجه‌ای که می‌خواهد بگیرد این است که معنا داشتنِ هر حادثهٔ عالم با علم تعارض ندارد، و با آن راه را برای تأویل داستان‌های قرآن، مثل سورهٔ مریم، باز می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

ادامه جلسه قبل و جهان‌بینی عرفانی

جهان‌بینی متداولِ عرفانی‌دینی نه‌فقط با ساینس، به همین معنایی که ما می‌شناسیم، تعارض ندارد، بلکه علم مدرنِ قرن بیستمی حتی به نوعی ذهن آدم را به این سمت می‌برد که دنیا را کمی این‌گونه نگاه کند. هدفم در جلسهٔ قبل نشان‌دادن همین بود، هرچند شاید دقیق به آن نرسیدم. علم قرن نوزدهم برخلاف این بود: واقعاً اعتقاد دارم که علم قرن هجدهم و نوزدهم در ظاهر تعارض‌هایی داشت؛ یعنی اگر واقعاً به آن پیشرفت معتقد می‌شدیم، می‌بایست به این احساس می‌رسیدیم که موضع دین تا حدودی تضعیف شده است. برعکس، احساسم این است که از جایی به بعد همهٔ تحولاتی که در دانش پدید آمده، به نوعی در همین جهت است. نه اینکه دقیقاً جهان‌بینی عرفانی‌دینی‌ای را که در قدیم وجود داشت تأیید کند — مخصوصاً اصطلاح «جهان‌بینی عرفانی» را به کار می‌برم و فعلاً پای دین را وسط نمی‌کشم — ولی به آن خیلی نزدیک‌تر است تا به جهان‌بینی فیزیکالیستی‌ای که از قرن هجدهم و نوزدهم به نوعی بر فضای پیرامون ساینس حاکم شده بود. کلمهٔ ساینس را هم نمی‌دانم چرا کسی ترجمه نمی‌کند و واژه‌ای برایش پیدا نمی‌کند. چقدر زشت است که ما به ساینس می‌گوییم علم.

واژه ساینس و مسئله ترجمه

متوجه‌اید چه فاجعه‌ای است؟ در غرب این‌طور نیست؛ وقتی می‌گویند ساینس، به چیز خاصی اشاره می‌کنند. ما آن را دانش یا علم ترجمه می‌کنیم و بعد ذهن آدم این‌طور می‌شود که دانش همین است؛ انگار بقیه علم نیستند. باید واژهٔ خاصی برایش پیدا می‌کردیم. خود غربی‌ها برای اشاره به آن واژهٔ بسیار مشخصی دارند که با «نالج» و همهٔ چیزهای دیگری که به معنای کلیِ علم‌اند فرق می‌کند. من همیشه این گرفتاری را دارم که آدم مدام بگوید «علمِ — نمی‌دانم — تجربی». واقعاً علم تجربی چیز خیلی خاصی است که هویت تاریخی هم دارد؛ بنابراین حتماً باید واژه‌ای برایش در نظر گرفته شود. من تنها کسی نیستم که این حرف را می‌زنم؛ خیلی وقت‌ها در سخنرانی‌ها و کتاب‌ها دیده‌ام که بعضی‌ها می‌نالند که چرا واژه‌ای نیست، ولی کسی هم واژه‌ای پیشنهاد نمی‌دهد. شاید دیگر گذشته باشد از اینکه بخواهیم به‌جای ساینس چیز دیگری بگذاریم؛ این‌قدر سال‌های سال با عنوان علم شناخته شده است. حالا اگر بخواهند خیلی دقیق بگویند، می‌گویند علم تجربی؛ در حالی که خیلی از شاخه‌هایی که اکنون به نوعی جزو ساینس‌اند، واقعاً علم تجربی به آن معنایی که آدم فکر می‌کند نیستند.

فکر می‌کنم باز هم به این اشاره کرده‌ام، ولی دوباره می‌خواهم تأکید کنم که به نظر من شناختن همین ساینس و رابطه‌اش با دین، برای آدم‌های دین‌داری که خواسته یا ناخواسته درگیر دیدگاه‌های علمیِ مدرن هم شده‌اند، خیلی مهم است؛ چون همهٔ ما به نوعی در مدارس این علوم را یاد گرفته‌ایم، و ما که ادامهٔ تحصیل دادیم و به دانشگاه آمدیم، خیلی چیزها می‌دانیم. درست است که در خودِ ساینس، مثلاً در یک کتاب فیزیک یا شیمی، دلالت‌های فلسفی و جهان‌بینی به آن صورت وجود ندارد. کتاب شیمی را که می‌خوانید، هیچ احساس نمی‌کنید که با دین متعارض است؛ اصلاً چنین فکری به ذهن آدم نمی‌رسد. چیزهای خیلی مشخصی است و فرمول می‌نویسید. ولی واقعاً — و همهٔ تأکیدم همین است — جوّی وجود دارد، انگار در حاشیهٔ حرف‌هایی که زده می‌شود، که ناخودآگاه تصوراتی را دربارهٔ جهان القا می‌کند؛ تصوراتی که هرچند جزو متن ساینس نیستند، به اعتقاد من خیلی خیلی با مفاهیم دینی در تعارض‌اند. فکر می‌کنم در آن سخنرانی دانشگاه تهران و دفعهٔ قبل هم اشاره‌هایی پراکنده کردم. تأکید خیلی زیادم مخصوصاً بر این است که ما از سنی خیلی خیلی پایین با چیزی به نام مفهوم قانون علمی مرتبط می‌شویم و نمی‌پرسیم قانون چیست، چه هویتی دارد و اصلاً یعنی چه.

مفهوم قانون علمی و دلالت فلسفی

فرض کنید ما خیلی زود قانون جاذبه را یاد گرفتیم و هیچ‌وقت از معلم نپرسیدیم؛ یا اگر هم پرسیدیم، معمولاً این‌جور سؤال‌های خیلی خیلی عمیق شاید مسخره به نظر برسند و معلم هم ممکن است دانش‌آموزی را که چنین سؤالی می‌کند از سر خودش باز کند. سؤال‌هایی از این دست: دو جسم چگونه همدیگر را جذب می‌کنند؟ اصلاً مفهومِ اینکه قانونی در عالم وجود دارد چیست؟ این قانون‌ها ریاضی‌اند؛ چگونه ممکن است چنین اتفاقی در دنیا بیفتد که قوانینی ریاضی وجود داشته باشند و اشیا بر اساس آن‌ها حرکت کنند؟ کمی عمیق شوید و فکر کنید، می‌بینید که این‌ها واقعاً دلالت فلسفی دارند؛ یعنی اگر این سؤال‌ها را نادیده بگیرید، به نوعی دارید معتقد می‌شوید که جهان به‌طور خودکار کار می‌کند، و دیگر هم نمی‌پرسید که این قوانین چیستند و چطور ممکن است چنین اتفاقی افتاده باشد.

وقتی کسی قانون را به شما معرفی می‌کند و توضیحش نمی‌دهد، مثل این است که من به شما بگویم اگر این شرط و شرط دوم و سوم و چهارم را بپذیری، فلان چیز را برایت ثابت می‌کنم، و آن را طوری بگویم که آن ۴ شرطی که در اثبات از آن‌ها استفاده می‌کنم، ناخودآگاه در ذهن شما به‌عنوان درست جا بیفتد؛ آن‌وقت شما آن نتیجه را واقعاً به نوعی قبول می‌کنید. احساسم این است که از نوع آموزشی که دیده‌ایم، تصوری دربارهٔ جهان پدید می‌آید که اکنون در دوران پست‌مدرن از آن با عنوان فراروایت مکانیکی یاد می‌کنند. یکی از ایده‌های مرکزی پست‌مدرنیسم این است که در طول تاریخ فراروایت‌هایی پدید می‌آیند.

فراروایت مکانیکی و روایت لاپلاسی

مثلاً لیوتار، که معمولاً او را نخستین کسی می‌شناسند که مفهوم پست‌مدرنیسم را معرفی کرد و جا انداخت، به ماجرا این‌گونه نگاه می‌کند که ما در همهٔ دوران‌های تاریخ فراروایت‌هایی داریم که پنهان‌اند؛ یعنی همهٔ آدم‌ها — مثلاً انگار در قرن هجدهم و نوزدهم — داستانی کلی و روایتی خیلی بزرگ در ذهن خود دارند، بی‌آنکه هیچ‌وقت متوجه باشند که این‌گونه به دنیا نگاه می‌کنند. فراروایت را «روایت کلان» هم ترجمه کرده‌اند. یکی از فراروایت‌های مهم دوران مدرن، فراروایت ماشینیسم یا مکانیسم است: همه‌چیز را به ماشین تشبیه کردند. در ساینس در واقع کاری که انجام می‌دهیم این است که کل طبیعت را انگار ماشینی می‌بینیم که خودکار کار می‌کند؛ مثل اینکه چیزی تنظیم شده و دیگر خودکار کار می‌کند.

دفعهٔ قبل چیزی با عنوان روایت لاپلاسی گفتم؛ اکنون می‌خواهم بگویم فرض کنید آن روایت لاپلاسی هم درست باشد، هیچ مشکلی حل نمی‌شود. اگر فرض کنم قوانین پایه‌ای را پیدا کرده‌ام که همه‌چیز را توضیح می‌دهند، باز چون نگفته‌ام قانون چیست و چه هویتی دارد، این اصلاً به معنای آن مفهوم فیزیکالیستی‌ای نیست که می‌خواهند از آن استنتاج کنند؛ یعنی به هیچ وجه معنایش این نیست که جهان ماشینی کار می‌کند. باز مثل این است که فرض کرده‌ام چیزهایی به نام قانون وجود دارند و قرار نیست توضیح بدهم این قوانین چگونه‌اند و چگونه جهان را کنترل می‌کنند.

تنها دلالت واقعیِ روایت لاپلاسی این است که می‌شود جهان را با ریاضیات کامپیوتشنال، مثلاً معادلات دیفرانسیل مرتبهٔ ۲، بیان کرد. این دلالتی واقعی است. اگر می‌شد این کار را کرد، یعنی همهٔ وقایع عالم را با ریاضیاتی خیلی محدود بیان کرد، می‌توانستم بگویم — نه اینکه مشکل جهان را حل کرده‌ام، ولی — این‌جا دلالتی وجود دارد: قوانینی در جهان هست که بر اساس ریاضیاتی خیلی محدود نوشتنی‌اند. ما اکنون می‌دانیم که این‌طور نیست. اواخر جلسهٔ قبل به پروژه‌ای اشاره کردم که به نظر من مهم است: پروژه‌ای که پنروز پیشنهاد کرده است. پنروز آدم خیلی مهمی است؛ علت اینکه اسمش را می‌برم این است که فکر نکنید آدم‌هایی درجه‌دو از نظر علمی این حرف‌ها را می‌زنند.

پنروز و ریاضیات نان‌کامپیوتشنال

اگر پنروز تقریباً مهم‌ترین ریاضی‌فیزیک‌دانِ زندهٔ دنیا نباشد، قطعاً اگر سه نفر را انتخاب کنیم، یکی‌شان باید پنروز باشد؛ تازه این تعداد را خیلی سخت‌گیرانه گفتم. پیشنهاد پنروز این است که کوانتوم گراویتی را مثلاً در ریاضیات نان‌کامپیوتشنال جست‌وجو کنیم؛ یعنی حرکتی برای اینکه دیگر این‌قدر به آن بخش از ریاضیات که در قرن هجدهم و نوزدهم خوب جواب داد تکیه نکنیم.

ببینید، اتفاقی که افتاد این بود که قوانین نیوتن کشف شد — یا اختراع شد؛ قوانین نیوتن اختراع شدند — و این قوانین بر اساس معادلات دیفرانسیل مرتبهٔ ۲ بودند. همین‌طور که دلالت‌ها و انواع و اقسام کاربردهایشان پیش می‌رفت، به‌طور طبیعی کلکولس خیلی گسترش یافت؛ یعنی در قرن هجدهم می‌بینید که بهترین جریان علمی دنیا یافتن روش‌های معادلات دیفرانسیل و حساب تغییرات است. این گسترش خیلی زیادِ کلکولس به نوعی ما را عادت داد که با این ریاضیات به هر مسئله‌ای که می‌شود حمله کنیم. اویلر نمونهٔ واضح آن است: آدمی که زندگی‌اش عبارت بود از بسط‌دادن کلکولس و استفاده از آن در هر چیزی که فکرش را بکنید.

گسترش کلکولس و داستان‌های اویلر

مثلاً آکادمی علوم فرانسه مسابقه‌ای گذاشته بود که بهترین جای دکلِ — نمی‌دانم — کشتی بادبانی را روی فرمی به این شکل مشخص کنید، و اویلر احتمالاً ظرف نیم ساعت این کار را انجام می‌داد. دربارهٔ اویلر داستان‌های عجیب و غریب و اغراق‌شده زیاد است. داستان جالبی هست: می‌گویند دو دانشجو مسئله‌ای را که خیلی طولانی بود حل کرده بودند و آخر کار جواب‌هایشان متفاوت شد. با همدیگر هم نمی‌توانستند بفهمند کدام درست است؛ هیچ‌کدام از راه‌حل‌ها اشکال چندانی نداشت. خلاصه پیش استاد آوردند تا بگوید کدام درست است. استاد یکی را نگاه کرد، آن یکی را هم نگاه کرد و گفت این درست است. واقعاً آن‌قدر محاسبه کرده بود که می‌دانست جواب این مسئله باید حدوداً این‌طور باشد. اینکه آن یکی کجایش غلط بود مهم نیست؛ همهٔ این‌ها را از پیش می‌توانست بگوید.

داستان معروفی هم دربارهٔ مرگش هست. می‌دانید که فکر می‌کنم اویلر هنوز هم پرکارترین نویسندهٔ تاریخ است؛ مجموع دست‌نوشته‌هایی که از او مانده از همهٔ آدم‌های تاریخ بیشتر است و ۳۰۰ جلد — نمی‌دانم — کتاب عریض و طویل از او چاپ کرده‌اند. همین‌طور از صبح مشغول محاسبه بود. می‌گویند مرگش این‌طور اتفاق افتاد که نشسته بود، نمی‌دانم قهوه می‌خورد و نوه‌اش بازی می‌کرد، و گفت: «من مردم.» دقیقاً همین جمله را گفت؛ طبق محاسباتش، پیش از آنکه بمیرد می‌توانست پیش‌بینی کند که به این‌جا که برسد، می‌میرد. داستان جالبی است؛ با توجه به زندگی‌ای که اویلر داشت، پایان جالبی برای زندگی‌اش بود: اعلام کرد که «من مردم»، کاملاً دقیق، و خیلی بلافاصله هم اتفاق افتاد.

حوزه علم و دین و آموزش پنهان

به نظر من این بحث‌ها خیلی مهم‌اند. آدم‌هایی هستند که به نوعی از اظهارنظر دربارهٔ علم و دربارهٔ رابطهٔ دین و علم طفره می‌روند و می‌خواهند به نوعی توجیه کنند که نه، حوزهٔ علم از دین جداست. به نظر من حوزهٔ علم و دین واقعاً به یک معنا جداست، و سعی می‌کنم در همین دقایق آینده کمی روشن کنم که چرا می‌شود گفت علم در واقع از دین جداست؛ ولی نه این چیزی که ما آموزش می‌بینیم. می‌خواهم بگویم آموزش علمی‌ای که می‌بینیم — علم به همین معنایی که اکنون می‌شناسیم — دلالت‌هایی پنهان دارد که جزو علم نیستند؛ مثل همین وجود قوانین: اینکه قوانینی در عالم حکم‌فرما هستند، قوانین ریاضی‌اند و ریاضیاتی خاص‌اند. این‌ها دلالت‌های فلسفی هم دارند.

یکی هم این حس است که جهان به‌طور خودکار کار می‌کند. توضیحش سخت است؛ خوب است آدم‌ها را دعوت کنیم که کمی فکر کنند اصلاً یعنی چه که جهان خودکار کار می‌کند. این حس هست که اگر من قانون جاذبه را می‌دانم، دیگر مشخص شد که منظومهٔ شمسی چگونه می‌چرخد. کمی فکر کنید: این هیچ ربطی به بیان قوانین حرکت ندارد. فرض کنیم جهان لاپلاسی درست است، قوانین نیوتن کاملاً درست‌اند و عطارد و همه‌چیز به خوبی و خوشی تحلیل شده است؛ این هیچ ارتباطی به این سؤال ندارد که چرا این‌طور است و علت اینکه منظومهٔ شمسی این‌گونه حرکت می‌کند چیست. توصیفی است از حرکتی که آن‌جا اتفاق می‌افتد، تا بتوانم آینده را پیش‌گویی کنم؛ چون هیچ توضیحی دربارهٔ خودِ جاذبه نمی‌دهد. مثل این است که دستگاهی فرمال درست کنم، یک سری مقدمات بنویسم و در این دستگاه فرمال بتوانم شکل منظومهٔ شمسی را از نظر ریاضی دقیقاً دربیاورم. دستگاه‌های فرمال دیگری هم ممکن است وجود داشته باشند که با همین دقت کار کنند. فکر می‌کنم آن‌قدر ریاضی خوانده‌اید که بدانید این اتفاق می‌تواند بیفتد: ممکن است ده دستگاه فرمال پدید بیاید با اصول موضوعهٔ کاملاً متباین، و همه‌شان شکل منظومهٔ شمسی را دربیاورند؛ و این اصلاً به این معنا نیست که این درست است یا آن. درست است که با قوانین نیوتن روشی پیدا کرده بودم که این حرکات را خیلی خوب توصیف کنم، ولی معنایش این نبود که آن‌ها را توجیه می‌کردم و به این شکل می‌فهمیدم. تازه این جدا از آن است که خودِ مفهومِ وجود قانون، و اینکه قوانین در عالم حکم‌فرمایی می‌کنند، سؤالی خیلی خیلی اساسی است که اصولاً جزو ساینس نیست؛ و ما همیشه ته ذهنمان این است که وقتی قوانین توصیف‌کننده را به دست آوردیم، به نوعی مسئله را حل کرده‌ایم.

در حالی که مسئلهٔ ما این نیست که توصیف کنیم این حرکات از نظر ریاضی طبق چه اصول و نظمی‌اند. کاری که علم به معنای نیوتنی‌اش انجام می‌دهد این است که در یک دستگاه اصل موضوعی، با حداقل تعداد اصول موضوعه، حرکت سیارات را به‌صورت ریاضی توصیف می‌کند؛ یعنی رگولاریتیِ موجود در جهان، جهان مکانیکی را، به نوعی توصیف می‌کنیم. در جهان لاپلاسی، جز مسئلهٔ قوانین و خودکاربودنِ این جهان با فرض اینکه این قوانین وجود دارند، دلالت‌های دیگری هم هست؛ اینکه جهان را به‌صورت اتمی ببینیم، نوعی دلالت فلسفی در خود دارد. همهٔ این‌ها رد شده‌اند. نکتهٔ مهم، که سعی کردم بر آن تأکید کنم، این است که تمام آن تصورات ابتدایی قرن هجدهم و نوزدهم مطلقاً رد شده‌اند؛ یعنی اکنون مطمئنیم که آن‌ها نادرست‌اند.

رد دیدگاه کلاسیک در فیزیک مدرن

نه اینکه مطمئن باشیم دیدگاه مدرن ما درست است، ولی دست‌کم می‌دانیم که دیدگاه‌های کلاسیک غلط بوده‌اند و همهٔ آن دلالت‌های فلسفی در واقع باید دور ریخته شوند؛ ولی دور ریخته نمی‌شوند. همهٔ حرفم این است که ببینید ما در آموزش‌های خودمان هنوز انگار در علمِ دو قرن پیش گیر کرده‌ایم و به نوعی همان دلالت‌های فلسفی در سنین خیلی پایین در ذهن ما ایجاد می‌شود. می‌خواهم بگویم این‌گونه نگاه‌کردنِ ماشینی به دنیا با نگاه عارفانه به دنیا به نوعی تعارض‌هایی دارد؛ یعنی به نوعی مانع می‌شود که شما جهان را به آن شکلی که باید نگاه کنید، چون پیش‌فرض‌ها و زمینه‌هایی در ذهنتان ایجاد شده است؛ مثل اینکه زاویهٔ دیدی پیدا کرده‌اید که مانع از رسیدن به آن حقایق واقعی است.

به نظر من خیلی مهم است که آدم در فلسفهٔ علم واقعاً به این دلالت‌های فلسفیِ پیرامون علم و نوع تعارضی که با بینش دینی و عرفانی دارند توجه کند. اینکه این را در گوشه‌ای از ذهنمان بگذاریم و آن را در گوشهٔ دیگر، و مدام میان این دو سوئیچ کنیم، خیلی جالب نیست؛ به نظر من آن تعارض‌ها به هر حال کار خودشان را پنهانی انجام می‌دهند. برای آدم‌هایی که در کشورهای دینی به دنیا آمده‌اند یا در خانواده‌های مذهبی بزرگ شده‌اند، احساسم این است که تعارض میان دین و علم، تعارض میان پدرشان و معلم مدرسه است. یعنی دو بخشِ سوپرایگو در ذهن ما هست: یکی انگار از جایی آمده و کپی شده، و بعد به مدرسه رفتیم. ظاهراً این‌ها با هم دوست بودند — خانواده‌ها با مدارس، در انجمن اولیا و معلمان — ولی واقعاً، می‌خواهم بگویم آنچه در مدرسه به‌عنوان دانش آموزش داده می‌شود، بی‌آنکه کسی بداند، بخشی از سوپرایگوی ما را تشکیل می‌دهد که با آن بخشی که در خانه و مسجد و رادیو و تلویزیون شنیده‌ایم تعارض دارد. به نظر من هرچه این‌ها در خودآگاهیِ آدم روشن‌تر شوند — چون این تأثیرها ناخودآگاه‌اند و در لایه‌هایی پنهان اثر می‌گذارند — و هرچه آدم بیشتر به آن‌ها دقت کند و آن‌ها را به لایه‌های خودآگاه بیاورد، بهتر می‌تواند تصمیم بگیرد که واقعاً وقتی به دنیا نگاه می‌کند، به کدام بیشتر معتقد است.

بگذارید اول روشن کنم: وقتی حرف از علم است — چون اصولاً علم وقتی می‌خواهد توضیح بدهد، دانشِ پایه‌اش فیزیک است — و وقتی این حرف‌ها را می‌زنم، خیلی به رشته‌هایی مثل علوم اجتماعی یا روانکاوی نگاه نمی‌کنم؛ اصلاً فرض کنید دربارهٔ فیزیک بحث می‌کنیم، چون دلالت‌های فلسفی از فیزیک می‌آید: این حس که قوانینی ریاضی وجود دارند که می‌توانیم کشفشان کنیم و وقتی کشفشان کردیم، جهان را می‌توانیم توجیه کنیم؛ همان حسی که در دورانی پس از نیوتن دست‌کم تا دو قرن وجود داشت. ببینید، واقعاً در قرن نوزدهم اصلاً احساسشان این نبود که این یک توصیف است؛ احساسشان این بود که مسئله را حل کرده‌اند. می‌خواهم بگویم این اتفاق عجیبی است. به‌هرحال احساسی به آن‌ها دست داد که قواعد پایه را به‌کلی به دست آورده‌اند، و آدمی مثل لاپلاس احساس می‌کرد دیگر همه‌چیز حل شده و کافی است این را بسط دهیم. در قرن نوزدهم به نوعی دیدگاه‌های نیوتنی بسط پیدا کرد: در شاخه‌های نزدیک‌تر به فیزیک مثل شیمی، کم‌کم در زیست‌شناسی و اواخر قرن در روانکاوی؛ انگار همهٔ حوزه‌های دانش کم‌کم از پایه‌ای فیزیکی تغذیه می‌شوند و قواعدشان کشف می‌شود. مثلاً ترمودینامیک به‌وضوح و به زیبایی هرچه تمام‌تر با دیدگاه لاپلاسی قابل توجیه است؛ بعد هم شیمی فوق‌العاده موفق است — موفق به این شرط که مثلاً در حد توجیه جدول مندلیف موفقیت‌هایی دارد.

واقعاً شیمی بی‌نهایت وابسته است: توجیه شیمی و قواعد شیمیایی صددرصد وابسته به دیدگاه کوانتومی است. با دیدگاه کلاسیک مطلقاً نمی‌توانید ساختار اتم را توجیه کنید؛ اصلاً کوانتوم از همین‌جا آمد. به نظر می‌آمد که مبدأ دیدگاه کوانتومی تا حد زیادی همین‌جاست: اگر فرض کنید آن آرایش‌های الکترونیِ اطراف هسته وجود دارند، جدول مندلیف و نحوهٔ واکنش‌های شیمیایی بی‌نهایت خوب توجیه می‌شوند؛ پس این‌جا حقیقتی وجود دارد. ولی مکانیک کلاسیک نمی‌توانست توجیه کند که چگونه چنین سیستم‌های پایداری با ذرات باردار پدید می‌آیند. موفقیت بزرگ مکانیک کوانتوم، مدل اتمی بور بود؛ دست‌کم در آن دوران برای خودش ساختاری بود. مدل اتمی بور که پدید آمد، سیگنال‌های نور را توجیه می‌کرد. نمی‌دانم؛ گاهی اتفاق‌های تاریخیِ هیجان‌انگیز در کتاب‌ها خیلی بی‌حال می‌آیند و آدم می‌گوید: مدل اتمی بور. واقعاً مدل اتمی بور در زمان خودش شاهکاری بود. هرچند اکنون ممکن است مدلی خیلی عقب‌افتاده به نظر برسد، به نظر می‌آمد که پایهٔ شیمی گذاشته شد؛ یعنی همه‌چیزِ شیمی را کاملاً می‌شود به فیزیک فروکاست.

پس در حرفی که می‌زنیم، به نوعی دربارهٔ فیزیک حرف می‌زنیم: دربارهٔ این تصور که قواعدی ریاضی وجود دارند و فیزیک آن‌ها را کشف می‌کند. واقعیت این است که پس از آنکه انقلاب نسبیتی و کوانتومی پدید آمد و دیدگاه‌های نیوتنی به‌کلی رد شد، اکنون مطلقاً نمی‌توانیم بگوییم که در آن دستگاه اصل موضوعیِ نیوتنی حقیقتی بوده است. اکنون احساسمان این است که دستگاه‌هایی پدید می‌آوریم و توصیف می‌کنیم؛ ولی در قرن هجدهم و نوزدهم واقعاً احساسشان این بود که جهان را همین‌طور که هست کشف می‌کنند. اصطلاحی هست که فکر می‌کنم ماکس وبر خیلی از آن استفاده می‌کرد: یکی از اتفاق‌هایی که در جهان مدرن می‌افتد، راززدایی از عالم است.

یعنی دیگر همهٔ رازها دارد روشن می‌شود؛ احساسشان این بود که علم واقعاً پیش می‌رود. اگر نمی‌دانستیم صاعقه چیست، اکنون می‌دانیم صاعقه چیست؛ و همین‌طور مثلاً اینکه آدم چرا به این شکل درآمده، این مواد چرا این‌گونه‌اند و رنگ چیست. برای رنگ، با استفاده از مدل اتمی بور توجیهی بی‌نهایت زیبا داریم. چه کسی می‌دانست رنگ چیست؟ ساختار اطراف اتم و تفاوت انرژی میان لایه‌های الکترونی می‌تواند به من بگوید رنگ چگونه پدید می‌آید؛ و این‌ها دقیقاً و به‌شدت کوانتومی‌اند، یعنی به هیچ وجه تعبیر کلاسیکی برایشان وجود ندارد.

پرسش شما این بود که ما این‌جا فقط توصیف می‌کنیم. حرف من این است که متوجه باشید دست‌کم دو قرن این احساس را نداشتیم؛ دو قرن به‌شدت این احساس را داشتیم که همهٔ رازها را پیدا می‌کنیم. ببینید، به نوعی ابلهانه به نظر می‌رسد — شاید واژهٔ خوبی نباشد — که چرا این احساس پدید آمد؛ چون این سؤال خیلی واضحی است، و خود نیوتن و آدم‌هایی که در آغاز زندگی می‌کردند متوجه بودند که نگفته‌اند قانون جاذبه چیست. ولی کمی که گذشت، وارد آموزش عمومی شد؛ و ببینید، در آموزش عمومی همیشه این حالت هست: در سن پایین کسی چیزی به شما می‌گوید، در ذهنتان می‌رود و سؤال‌ها برطرف می‌شود؛ یعنی اصلاً یادتان می‌رود که سؤالی خیلی اساسی این‌جا باقی مانده است. در همهٔ نظام‌های آموزشی این مشکل هست؛ یعنی جاهای خالی‌ای هست، و معلم‌ها به نوعی این را وظیفهٔ خودشان می‌دانند. من خودم اگر چیزهایی را درس می‌دهم که اشکال‌های خیلی اساسی در آن‌ها هست، واقعاً ممکن است حتی به این فکر کنم که چگونه بگویم تا دانشجو این را نفهمد؛ وقتی قرار نیست در آن درس آن را بفهمد، یا اصلاً چیزی است که هنوز خودمان نفهمیده‌ایم چیست.

یک بار در جلسات اول مثالی از تجربه‌ای زدم که خودم در اولین تجربهٔ تدریسم در دانشگاه به دست آوردم؛ خیلی وقت پیش — نمی‌دانم چند سال پیش بود، سال ۶۹ — اولین بار که در دانشگاه درس ارائه کردم. شما به دنیا آمده بودید، ولی خیلی کوچک بودید. درس ست‌تئوری بود، از روی کتاب اندرتون. یک بار این را گفته‌ام؛ برای من واقعاً تجربهٔ فوق‌العاده‌ای است.

تجربه تدریس نظریه مجموعه‌ها

درس مبانی ریاضی بود و دانشجوها ترم ۲ بودند؛ بنابراین هنوز خیلی کوچک‌تر از آن بودند که بشود دربارهٔ معقولات با آن‌ها صحبت کرد. حتی تا آخر لیسانس هم این چیزها را بگوییم، هنوز خیلی زیادی معقولات حساب می‌شود. ست‌تئوری آن قسمتِ مبنایی ریاضیات است که مشکلات اساسی دارد: پارادوکس‌هایی در آن پیدا شد و ثابت شد که نمی‌شود ریاضیات را بر مبنایی گذاشت که بگوییم در آن پارادوکسی پیدا نمی‌شود؛ یعنی همین الان هم ممکن است پارادوکسی پیدا شود. این واقعاً نکتهٔ خیلی جالبی است: مثلاً به سمینارهای معادلات دیفرانسیل بروید؛ آدم‌های خیلی مطمئنی هستند و می‌آیند قضیه‌هایشان را ثابت می‌کنند. بعد به سمیناری بروید که موضوعش ست‌تئوری است؛ جوّ خیلی فرق می‌کند. ترسِ پیدا شدن پارادوکس کاملاً وجود دارد؛ شب می‌خوابند، صبح بیدار می‌شوند و حتی اخبار گوش می‌کنند ببینند در این مدل ZF خلاصه پارادوکسی پیدا شد یا نشد. کاملاً ممکن است در این دو سیستم اصل موضوعیِ مشهور که اکنون ریاضیات بر مبنای آن‌ها بیان می‌شود، پارادوکس باشد. حتی جالب است که درصدی از همین آدم‌ها اصلاً دنبال پارادوکس‌اند؛ یعنی شغل اصلی زندگی‌شان همین نشان‌دادن است.

من هم کتابی را در دانشکدهٔ ریاضی درس می‌دادم که از اول، اصل موضوعی شروع می‌کرد. یعنی به دانشجویی که ست‌تئوری را تا حدودی بلد است، درسی در ست‌تئوری بدهید که با این شروع می‌شود که اصل موضوعِ مثلاً دوم این است که مجموعهٔ تهی وجود دارد. کسی از دبیرستان به دانشگاه آمده و کتابی جلویش می‌گذارید که یک سری اصول موضوعه در آن نوشته شده: مجموعهٔ تهی وجود دارد؛ اگر الف و ب مجموعه باشند، اجتماع الف و ب هم مجموعه است. دانشجو فکر می‌کند این‌ها همین‌طوری وجود دارند. من چند جلسه مقدمه گفتم تا متوجه شوند چرا باید اصل موضوعی بگوییم، یعنی حسش را پیدا کنند. داستانش را گفتم که ست‌تئوری از کجا شروع شد؛ بعد دو سه جلسه نظریهٔ کانتور را گفتم، همان‌طور که کانتور می‌گفت، و کلی کیف کردند. آخر یک جلسه، یک دقیقه گفتم: اما مثلاً این اتفاق افتاد که راسل این پارادوکس را پیدا کرد و کل این ماجرا زیر سؤال رفت. شما هم شاید ندانید که از نظر تاریخی این چه فاجعه‌ای بوده است.

ماجرایی تاریخی بگویم تا متوجه شوید جریان چگونه بوده است. فرگه، که احتمالاً می‌دانید مهم‌ترین ریاضی‌دان و منطق‌دان آن دوران بوده، یکی از آدم‌های خیلی خیلی مهم است. حوزه‌های کارش جاهایی بوده که خیلی جنبهٔ محاسباتی ندارد و خیلی به‌عنوان ریاضی‌دانی خیلی بزرگ نمی‌شناسندش، ولی آدم فوق‌العاده مهمی در تاریخ ریاضیات است.

فرگه، پارادوکس راسل و مبانی ریاضی

فرگه جلد اول کتابی را که دربارهٔ ست‌تئوری نوشته بود و در آن کوشیده بود نظریهٔ کانتور را به‌طور دقیق بیان کند، برای چاپ داده بود و چاپ شده بود. جلد دومش را هم برای چاپ داده بود که پارادوکس راسل پیدا شد، و جلد دوم را از چاپ پس گرفت، با این احساس که بیش از این مفتضح نشود؛ احساس می‌کرد اشتباهی کرده است. آن احساسِ نظریهٔ زیبا و پرهیجان کانتور کلاً از بین رفت. این جملهٔ هیلبرت که گفته است هیچ‌کس نمی‌تواند ما را از بهشتی که کانتور ما را به آن رسانده بیرون کند، احساس آن دوران را نشان می‌دهد: ما در بهشت زندگی می‌کردیم و شیاطینی آمدند؛ پارادوکسی آمد. بعد به تلاش افتادند و سرانجام معلوم شد نمی‌شود کاری کرد: نمی‌توانید مبنایی برای ریاضیات داشته باشید؛ تنها کاری که می‌توانید بکنید این است که آن را اصل موضوعی کنید و بکوشید همه‌چیز را با دقت بیان کنید. من این‌طور درس دادم.

بعد یکی آمد و دربارهٔ اینکه به رشتهٔ ریاضی آمده بود به من گفت: اگر واقعاً این‌طور است، فردا ممکن است در همهٔ این چیزهایی که خوانده‌ایم تناقض پیدا شود؛ اصلاً چرا بخوانیم؟ ترم بعد که درس دادم، دیگر این ماجرا را این‌قدر نگفتم؛ مقدمه را گفتم، ولی کمی سربسته. اگر بخواهید واقعیت را بگویید، اکنون کوانتوم این همه مشکل دارد. بروید ببینید دانشجوها در کلاس‌هایشان این حرف‌ها را می‌شنوند: این همه مشکل در مکانیک کوانتوم از اول تا آخرش وجود دارد؛ تعبیر که ندارد، هیچ؛ این همه پارادوکس وجود دارد، پارادوکس‌های جدی؛ پارادوکس‌هایی که واقعاً به نظر می‌رسد رفع‌شدنی نیستند. مخصوصاً این بحث‌های کوانتوم فیلد تئوری که واقعاً فاجعه است: انتگرال‌هایی می‌گیرید که از نظر ریاضی معتبر نیستند، ولی می‌گیرید. نمی‌دانم چقدر این چیزها را می‌دانید، ولی فیزیک مدرن پر از ابهام است، حتی در ریاضیاتی که به کار می‌برد؛ یعنی فیزیک‌دان‌ها کارهایی می‌کنند که هیچ ریاضی‌دانی نمی‌فهمد این کار یعنی چه. انتگرال‌هایی که در کوانتوم فیلد تئوری، مثلاً در فضایی پیوسته، می‌گیرند، در هیچ شاخهٔ ریاضی توجیهی ندارد؛ ولی حسی هست که خلاصه روزی ریاضیاتش پدید می‌آید.

به‌هرحال در آغاز، یعنی وقتی خود نیوتن و این‌ها بودند، متوجه بودند که کاری که کرده‌اند توجیه عالم نیست و بیشتر جنبهٔ توصیفی دارد؛ یا حتی اگر به توجیه تبدیل شود، در آغازش جاهای خالی اساسی وجود دارد: قانون‌ها چیستند؟ چگونه کار می‌کنند؟ معنای قانون چیست؟ ولی بعداً فراموش شد. وقتی وارد نظام آموزشی شد، انگار اصلاً این ماجرا وجود ندارد. ذهن ما طوری پرورش یافته که انگار وقتی قانون نیوتن را می‌خوانیم، فهمیده‌ایم در منظومهٔ شمسی چه اتفاقی می‌افتد: چون همدیگر را جذب می‌کنند و سرعت اولیه‌ای هم برای پیدایش این منظومه پدید آمده، عین یک ماشین کار می‌کند. همان حرفی که لاپلاس زد: در پاسخ به اینکه چرا اسمی از خدا نبرده، گفت نیازی به چنین حرفی پیدا نکردم؛ این‌ها قوانین‌اند و این هم مثلاً کرات‌اند که بر اساس این قوانین راه افتاده‌اند؛ تصادفاً اتفاقی افتاده و این سیستم این‌گونه پدید آمده، پایداری‌اش هم که ثابت شده، بنابراین کار می‌کند.

این‌گونه نگاه‌کردن مشکلات فلسفی خیلی اساسی دارد. به بچهٔ دبستانی نمی‌شود گفت؛ در دبیرستان هم نباید حواس مردم را پرت کرد؛ ولی در سن و سالی باید حواس آدم‌ها به این موضوع جلب شود؛ یعنی دانشجو باید با حقیقتِ کاری که دارد می‌کند مواجه شود. ما در دورانی زندگی می‌کنیم که این بحث‌ها خیلی متداول است؛ یعنی از زمانی که نظریهٔ نسبیت اینشتین پدید آمد، فلسفه با کارهای پوپر راه تازه‌ای را آغاز کرد. اکنون در دوران پست‌مدرن، به شکلی افراطی، مبانی علم زیر سؤال است. افراطی می‌گویم، از نظر من؛ یعنی برعکسِ قرن ۱۸ و ۱۹ که تمام واقعیت در علم بیان می‌شد، بعضی از دیدگاه‌های پست‌مدرن اصلاً این‌طورند که دانش اصلاً ربطی به جهان خارج ندارد. نمی‌دانم؛ ویژگی پست‌مدرن‌ها این است که شورِ همه‌چیز را درمی‌آورند. یعنی اگر واقعیتی هست، مثلاً نقطه‌ضعفی وجود دارد — مثلاً رابطهٔ علم با واقعیت آن‌طور که فکر می‌کنیم شفاف نیست و مشکلاتی دارد — می‌آیند و اصلاً این ایده را می‌دهند که کلاً هیچ ارتباطی میان دانش و واقعیت نبوده، نیست و نخواهد بود؛ یا پست‌مدرن‌ترش می‌گوید اصلاً نه واقعیتی وجود دارد و نه علمی که بخواهیم دربارهٔ رابطه‌شان با هم حرفی بزنیم.

کتاب کوچکی هست، مصاحبه‌ای با ژان بودریار با عنوان «فوکو را فراموش کن». اولین بار که آن را خواندم، دیدم در جواب هر پرسشی، مثلاً اینکه نظر شما دربارهٔ تاریخ چیست، می‌گوید تاریخ اصلاً وجود ندارد؛ انسان وجود ندارد؛ زندگی وجود ندارد. یادم نیست دقیقاً چه چیزهایی، ولی آن‌قدر جمله دارد که هرچه از او بپرسند، می‌گوید این وجود ندارد؛ نه اینکه بگوید چیست. هرچه بپرسید، احساسش این است که وجود ندارد: تاریخ وجود ندارد؛ نمی‌دانم، فوکو هم وجود ندارد، یا فوکو وجود داشته و فراموشش کرده‌ام.

به‌هرحال، به‌شدت تأکید دارم که مهم است آدم کمی در فلسفهٔ علم و مبانی علم تفکر کرده باشد تا آن ضایعاتی که در ذهن ما هست — یعنی آن دلالت‌های پنهانی که درس‌خواندن و مطالعه در ذهن ما پدید آورده — دست‌کم کم‌رنگ شود؛ یعنی بتوانیم تأثیرهایی را که می‌گذارد از بین ببریم. جلسهٔ قبل خیلی مفصل کوشیدم دیدگاه‌های لاپلاسی را بیان کنم؛ یعنی دیدگاه‌های قرن هجدهم و نوزدهم که در آن‌ها به نظر می‌آمد همه‌چیز را با موفقیت زیادی پیش می‌بریم.

مرور دیدگاه لاپلاسی و مقدمه عرفانی

پیش از آن هم به‌عنوان مقدمه چیزهایی گفتم دربارهٔ اینکه دیدگاه عرفانی چگونه است. اساس بحثم این بود که در دیدگاه عرفانی انگار معانی و غایت‌ها هستند که وقایع جهان را پدید می‌آورند؛ دیدگاه عرفانی این‌گونه است که انگار معانی‌ای وجود دارد و صورت‌هایی. بگذارید نکته‌ای بگویم؛ این‌ها چیزهای خیلی کلاسیکی است و کتاب‌های خوبی هست که می‌توانیم در این زمینه‌ها بخوانیم. ببینید، حرفم دربارهٔ انقلاب علمی است. یکی از اتفاق‌هایی که در انقلاب علمی افتاده، از آن چیزهایی است که واقعاً تأثیر ناخودآگاه می‌گذارد؛ چون علم ویژگی‌هایی دارد که شما متوجهشان نمی‌شوید.

انقلاب علمی و مقولات جدید

یعنی درس را می‌خوانید — مثل همین که قانون وجود دارد — و دیگر هیچ‌وقت نمی‌پرسید. یکی از پنهانی‌ترین چیزهایی که در دانش هست و در انقلاب علمی رخ داده، پدید آمدنِ به اصطلاح مقولات جدید است. بگذارید چند چیز بگویم. در دانش طبیعیات که نگاه می‌کنید، مقوله‌ها جوهر و عرض و این‌جور چیزهاست؛ مثلاً در دیدگاه دینی، معنا و صورت. این مقوله‌ها برای اینکه انقلاب علمی پدید بیاید از بین رفته‌اند. بعضی‌ها انگار احساسشان این است که طبیعیاتی وجود داشت که به نوعی دانشی مقدماتی بود، بعد وارد دوره‌ای شدیم که این خیلی پیشرفت کرد و ساینس پدید آمد. اصلاً این‌طور نیست.

طبیعیات قدیم در برابر ساینس

یعنی من اکنون می‌توانم ساینتیست باشم و کاملاً به طبیعیاتِ مثلاً قدیم هم معتقد باشم؛ آن چیز دیگری است و این چیز جدیدی است؛ نه هدف‌هایشان یکی است و نه مقوله‌هایی که از آن‌ها صحبت می‌کنند. بگذارید نکتهٔ خیلی ساده‌ای بگویم: در دانش ماقبل ساینس، وقتی به طبیعیات نگاه می‌کنید، طبیعیات به هیچ وجه محاسباتی نیست و هیچ دلیلی ندارد که بخواهند طوری به دنیا نگاه کنند که به جایی برسند که بتوانند چیزی را پیش‌گویی کنند. در نگاه دانشمندِ طبیعیات قدیم، دنیا در یک لحظهٔ خاص است؛ زمان اصلاً آن محوریتی را که در ساینس دارد، در طبیعیات قدیم نداشته است. ساینس بیش از هر چیز تحول را در جهان بررسی می‌کند. اگر عکسی یادگاری از جهان بگیرید و به یک ساینتیست نشان دهید، چیزی ندارد به شما بگوید؛ اگر هم چیزی بگوید، نگاه می‌کند و می‌گوید اگر سرعت اولیه این باشد، عکس بعدی این‌طور می‌شود. اینکه خودِ این عکس چه چیزی به من می‌دهد، چیزی نیست که ساینتیست درگیرش باشد. ساینتیست درگیر تغییرات است، چون می‌خواهد پیش‌گویی کند؛ زیرا این نوعی وسیله برای کنترل جهان است. تمام علت اینکه از ساینس تکنولوژی درمی‌آید همین است: توصیف‌هایی دارید که به شما می‌گویند اگر این شرایط را ایجاد کنید چه می‌شود؛ بنابراین می‌توانید آن شرایط را ایجاد کنید و نتیجه‌ای واقعی از آن بگیرید. مثلاً می‌توانید گلوله‌ای را جایی بگذارید و باروت بریزید؛ دانشی هست که به شما می‌گوید این گلوله می‌رود و چنین کاری انجام می‌دهد. اصولاً بررسی تحول، یعنی دیدگاه تحولی نسبت به جهان، ویژگی اساسی ساینس است که در طبیعیات وجود ندارد. طبیعیات انگار عکسی از جهان را در یک لحظه ثابت کرده و شما درباره‌اش صحبت می‌کنید؛ این‌طور نیست که خیلی به گذشته و آینده ربط داشته باشد.

اصلاً طبیعیات به آن معنایی که شما فکر می‌کنید تجربی نیست. مثالی در کتاب ژرژ گاموف هست، مثال خیلی زیبایی برای اینکه حسِ بحث‌های مثلاً یونانی و فرقشان با بحث‌های جدید را بفهمید. دقیق خاطرم نیست، ولی می‌گوید یکی از بحث‌های مورد علاقه در آکادمی‌های علوم یونان، شاید به مدت ۲۰۰ سال، این بود که اگر کسی بالای دکل کشتی‌ای که در حال حرکت است بایستد و گلوله‌ای یا شیئی را رها کند، شکل هندسیِ این گلوله‌ای که به سمت پایین می‌آید چیست: سهمی است، بخشی از سهمی است یا چیز دیگر؟ منظور این است که از مقاطع مخروطی هست یا نیست. گاموف می‌گوید ۲۰۰ سال در آکادمی یونان این بحث با شور و هیجان ادامه داشت و هیچ‌کس بالای دکل یک کشتی نرفت تا چیزی را پایین بیندازد و بکوشد واقعاً بداند این چیست. اصلاً برایشان مهم نبود که این چیست؛ مهم این بود که آیا می‌توانند با مبانی عقلی بفهمند چیست یا نه. می‌فهمید منظورم چیست؟ اینکه جوابش را این‌طور پیدا کنید، به نوعی تقلب حساب می‌شد؛ مهم این بود که آیا می‌توانم با استدلال عقلی درک کنم این پدیده‌ای که اتفاق می‌افتد چیست یا نه. بنابراین طبیعیات اصلاً این‌گونه تجربه‌محور نیست.

ببینید، از نظر تاریخی طبیعیات اصلاً چه بود؟ واژه‌های فیزیک و متافیزیک را همه‌تان شنیده‌اید. اکنون متافیزیک را انگار به معنای ماورای طبیعت به کار می‌برند و مثلاً می‌گویند بحث متافیزیکی نکن؛ بعضی‌ها در بحث‌های عوامانه چیزهایی از این دست می‌گویند. متافیزیک یعنی بعد از فیزیک؛ یعنی درسی که بعد از فیزیک خوانده می‌شد. چنین معنایی می‌دهد: متا به معنای ماورا نیست، به معنای بعد است. فیزیک می‌خواندند، طبیعیات می‌خواندند، بعد می‌رفتند متافیزیک می‌خواندند. هدفشان از خواندن فیزیک بیش از هر چیز این بود که اول استدلال‌کردن را در جاهایی مخصوص یاد بگیرند تا بتوانند متافیزیک را بفهمند. تا قرن نوزدهم ساینس همین حالت را دارد؛ یعنی مقدمه‌ای است تا ذهن شما را آماده کند که چیزهای اصلی را بخوانید و بفهمید. نیوتن نامه‌ای دارد که اواخر عمرش به یکی از دوستانش نوشته است. می‌گوید تمام این کارهای علمی‌ای که کرده‌ام — فکر کنم دقیقاً این واژه در جمله‌اش هست — حداکثر ارزشش به اندازهٔ حل جدول کلمات متقاطع است؛ این کارها را کردم تا ذهنم آمادگی پیدا کند که الهیات را بفهمم. اصلاً احساسِ اینکه کار مهمی انجام شده، در نیوتن نبود؛ در قرن‌های بعد بود که کم‌کم این‌ها چیزهای خیلی مهمی شدند، مخصوصاً وقتی به تکنولوژی منجر شد.

در طبیعیات، تست‌کردن این است که در استدلالت صحیح باشی. این‌طور نیست که بعداً بروم آزمایش کنم؛ باید بتوانم با قوهٔ استدلال ثابت کنم که این‌جا باید یک سهمی وجود داشته باشد. قرار است چیزی مثل فلسفهٔ طبیعی باشد: من نوعی مبانی عقلی دارم که می‌خواهم با آن‌ها طبیعت را درک کنم و چیزهایی را بیان کنم. اصولاً تست‌کردن به این معنایی که در ساینس وجود دارد، واقعاً در طبیعیات نیست؛ هدف‌ها و نگاه‌ها جور دیگری است. در ساینس دقیقاً چون این‌گونه نگاه می‌کنید که چیزهایی به دست می‌آورید که به شما قدرت پیش‌گویی می‌دهد، بعد مسئلهٔ تست پیش می‌آید. یعنی من چیزی دارم که به من قدرت پیش‌گویی داده است. مثل اینکه کسی بیاید بگوید من پیش‌گو هستم؛ می‌گویم: چیزی دربارهٔ فردا بگو؛ باید صبر کنیم فردا شود و تست کنیم ببینیم راست می‌گوید یا نه. اینکه ساینس را می‌شود تست کرد، دقیقاً به این دلیل است که پیش‌گویانه است. من قواعدی را کشف می‌کنم که به من قدرت می‌دهد آزمایشی ترتیب دهم: اگر این را این‌جا بگذارم و آن را آن‌جا، و شرایط را این‌گونه ترتیب دهم، در این شرایط چنین پدیده‌ای اتفاق خواهد افتاد.

طبیعیات این‌گونه نگاه نمی‌کند؛ انگار به عکسی یادگاری از دنیا نگاه می‌کند و توصیف می‌کند که عالم چیست. در طبیعیات، این مفهومِ نزدیک‌بودن به توجیه معنایی وجود دارد.

نکته‌ای که دفعهٔ قبل گفتم این بود که چیزی معمولاً فراموش شده است: اینکه ماکسول چقدر ضد دیدگاه نیوتنی و لاپلاسی بود؛ در حالی که معمولاً اگر نگاه کنید، این‌ها جزو فیزیک کلاسیک محسوب می‌شوند.

ماکسول و دو جوهر فیزیکی

فیزیک مدرن را از نسبیت و کوانتوم می‌دانند و هیچ‌کس معادلات ماکسول را از فیزیک کلاسیک بیرون نمی‌آورد؛ در حالی که این‌ها بی‌نهایت مهم‌اند، چون هویتی غیر از ذرات را وارد فیزیک می‌کنند. اگر بخواهیم به اصطلاحِ طبیعیات قدیم بحث کنیم، این جهانی است با دو جوهر، و این دو جوهر با هم تعامل دارند. این‌طور نیست که دو عالم جدا باشند. در طبیعیات قدیم، در این هرم هستی که به اصطلاح وجود داشت، بحثی دربارهٔ اینکه چگونه از طبقات پایین‌تر به طبقات بالاتر تأثیراتی منتقل می‌شود واقعاً نبود؛ اولاً همه‌چیز انگار از بالا به پایین اتفاق می‌افتاد، و دوم اینکه این عالم‌ها به نوعی خیلی جدا از هم وجود داشتند. ولی معادلات ماکسول واقعاً فیزیک را وارد مرحله‌ای می‌کند که از آن دیدگاه ذره‌ای کاملاً خارج می‌شوید؛ به‌علاوه قواعدِ تعامل امواج الکترومغناطیس با ماده را دقیقاً مطرح می‌کند. فکر می‌کنم بد نیست دربارهٔ اشاره‌های کوتاهی که دفعهٔ قبل نشد بکنم صحبت کنم. من بر این تأکید کردم که اگر معادلات ماکسول، یعنی توصیف ماکسولیِ میدان، را داشته باشید و بعد نظریهٔ نسبیت را هم بخوانید، اگر واقعاً خوب بفهمید، احساسی به شما دست می‌دهد که این عالمِ امواج الکترومغناطیس به نوعی به آن عوالم غیرجسمانی‌ای که در فلسفهٔ قدیم وجود داشت شباهت دارد.

امواج الکترومغناطیس و عوالم مجرد

به نوعی انگار توصیف‌هایی که در فلسفهٔ قدیم از موجودات مجرد، عالم مثل و این حرف‌ها داشتیم، شباهت‌هایی دارد با توصیف‌هایی که اگر نسبیتی نگاه کنید، از موج الکترومغناطیس می‌بینیم. دلیل عمده‌اش این است که اولاً حضورِ امواج الکترومغناطیس در مکان، به معنای واقعی کلمه، نکتهٔ اصلی نیست؛ چون در نسبیت سرعت نور سرعتِ حد حساب می‌شود و زمان وابسته به سرعت است؛ بنابراین چیزی که با سرعت نور حرکت می‌کند به هیچ وجه احساسی از طی‌شدن زمان ندارد؛ یعنی زمان اصلاً برایش معنا پیدا نمی‌کند. بنابراین اگر مثلاً موجی الکترومغناطیسیِ هوشمند را در نظر بگیرید، نباید تصوری از زمان داشته باشد. از عالم مثل هم همین را انتظار داریم. اعداد به‌عنوان موجوداتی مجرد در عالم مثل‌اند؛ وقتی من اعداد را درک می‌کنم، عدد را به‌عنوان موجودی زمان‌مند درک می‌کنم: در لحظه‌ای خاص مثلاً به دو فکر می‌کنم. ولی مهم این است که خودِ آن هویت در زمان واقع نیست، نه اینکه من آن را در زمان نمی‌بینم. این چیزی است که معمولاً پیش می‌آید: به چند نفر کوشیدم توضیح دهم که امواج الکترومغناطیس اگر هوشمند باشند، زمان برایشان معنا ندارد؛ می‌گفتند: ما آن‌ها را در زمان درک می‌کنیم. این اصلاً ربطی ندارد. من همه‌چیز را در زمان درک می‌کنم؛ ذهن من این‌گونه است: در زمان واقع شده‌ام و همه‌چیز را در زمان می‌بینم. حتی اگر بخواهم به عالم مثل ادراکی کلی پیدا کنم، این کار را در زمانی خاص انجام می‌دهم و کار من جنبهٔ تاریخی پیدا می‌کند؛ ولی معنایش این نیست که عالم مثل در زمان واقع شده است. آن‌ها وقتی می‌گفتند این خارج از زمان است، منظورشان این نبود که در زمان درک نمی‌شود؛ خودش هویتی است که انگار زمان برایش معنا ندارد. یک به‌اضافهٔ یک مساوی با دو قاعده‌ای است که من ممکن است در زمانی خاص درکش کنم یا بنویسمش، ولی قاعده‌ای است که بیرون از زمان وجود دارد. نمی‌خواهم ادعا کنم که مثلاً عالم الکترومغناطیس همان عالم مثل است؛ می‌گویم فیزیک مدرن را که می‌خوانید — و فیزیک مدرن به نظر من از ماکسول شروع می‌شود — به نوعی دلالت‌های فلسفی‌ای دارد که بیشتر به فلسفهٔ قدیم شبیه است تا به فلسفهٔ مثلاً فیزیکالیستیِ قرن هجدهم. شباهت‌ها را می‌گویم؛ نه اینکه بگویم این دلالت دقیقاً ثابت می‌کند که حرف‌هایی که آن‌ها می‌زدند درست است.

مثالی خیلی ساده: فلسفهٔ ریاضی مشکلات خیلی اساسی دارد و یکی از مشکلاتش هویتِ موجودات ریاضی است. آن‌هایی که افلاطونی نگاه می‌کنند معتقدند موجودات ریاضی واقعاً در عالمی وجود دارند؛ ریاضیات در عالم وجود دارد؛ من آن را اختراع نمی‌کنم، کشف می‌کنم. این دیدگاه افلاطونی است: افلاطون معتقد بود که ریاضیات در عالمی به نام عالم مثل وجود دارد.

عالم مثل و فلسفه ریاضی

وقتی آن‌ها را درک می‌کنم، انگار به آن عالم وصل می‌شوم: همان‌طور که با نگاه‌کردن به عالم اجسام وصل می‌شوم، با فعالیتی ذهنی به آن عالم وصل می‌شوم و چیزی را آن‌جا می‌بینم. وقتی قضیه‌ای ریاضی را ثابت می‌کنم، کشف می‌کنم؛ واقعاً انگار چیزی را در جهان دیده و کشف کرده‌ام، نه اینکه چیزی را اختراع کرده باشم. در بحث‌های فلسفهٔ ریاضی، بزرگ‌ترین مشکلِ آن‌هایی که افلاطونی نگاه می‌کنند این است که اگر می‌گویید عالم مثل وجود دارد، عالم مثل چیست؟ و به فرض که گفتید چیست، باید به ما بگویید اگر موجودیت فیزیکی ندارد و مثلاً چیزی غیرفیزیکی است، آن‌وقت ذهن من چگونه می‌تواند با آن در ارتباط باشد؟ مشکل فلسفی عمدهٔ دیدگاه افلاطونی این است: ارتباط میان عالم مثل و عالم ذهنی من، که موجودی فیزیکی‌ام، چگونه است؟ یا باید مثل قدیمی‌ها فکر کنید که من اصلاً موجودی فیزیکی نیستم؛ روح من در عوالم دیگر هم حضور دارد و می‌تواند ارتباط برقرار کند و از این حرف‌ها. این به نظر می‌آید با فیزیک چندان سازگار نیست؛ یعنی در برابر دیدگاه‌های فیزیکالیستی، آدم باید مثلاً به ماورای طبیعت قائل شود، که در فلسفهٔ ریاضی اصلاً مد نیست. البته بعضی‌ها واقعاً همین‌طور نگاه می‌کنند، ولی عده‌ای از آن‌هایی که افلاطونی‌اند می‌کوشند بگویند که این ایراد را می‌شود به نوعی برطرف کرد.

می‌خواهم چیز خیلی ساده‌ای بگویم. هر بار از این حرف‌ها می‌زنم این مشکل پیش می‌آید؛ نمی‌خواهم چیز دقیقی بگویم. ذهن ما عادت کرده که از تخیل و از چیزهای غیردقیق انگار فاصله بگیریم؛ انگار بی‌ارزش‌اند. جمله‌ای از ویتگنشتاین هست که می‌گوید چیزی را که نمی‌شود به دقت بیان کرد، اصلاً نباید درباره‌اش حرف زد. این واقعاً فاجعه است؛ پس کلاً نباید حرف زد، چون به نظر من هیچ چیز را نمی‌شود به دقت بیان کرد. پیشنهادی خیلی ساده می‌خواهم بکنم تا بفهمید این بحث‌ها ممکن است به نوعی راهگشای چیزهایی باشند؛ شاید روزی دقیق‌تر شود. فرض کنید من رسماً ادعا کنم که عالم ریاضیات در واقع عالمی الکترومغناطیسی است، و بخواهم اعداد را توضیح دهم. فرض کنید بگویم که وقتی دربارهٔ عدد یک فکر می‌کنم، یک یعنی مثلاً یک میدان مغناطیسی، چیزی مثل یک لوپ این‌شکلی در یک میدان مغناطیسی؛ دو هم مثلاً چیزی شبیه این. بعد بگویم قواعد جمع یعنی مثلاً میدان‌ها کنار هم قرار می‌گیرند؛ بارهای الکترونی با نظمی اعداد را می‌سازند؛ و خیلی از هویت‌ها را ممکن است بشود با ساختارهایی ساده و فیزیکی توجیه کرد. ادعا می‌کنم که ذهن من پر از الکترون و چیزهای الکترومغناطیسی است؛ وقتی دارم دو را ادراک می‌کنم، یعنی در جایی از ذهن من که آن دو دارد تصور می‌شود، جریانی الکتریکی ایجاد می‌شود و چنین لوپ‌هایی تشکیل می‌شود و من به عالم مثل وصل می‌شوم؛ به همین سادگی. یعنی در ذهن من، چون ویژگی‌های الکتریکی دارد، در اثر حرکت الکتریکی به نوعی یک سری اشکال و فرم‌های الکترومغناطیسی — هرچقدر هم ظریف و ضعیف — تشکیل می‌شود، و ادراک‌کردنِ این فرم‌ها و رابطه‌ای که با هم دارند، به معنای فهمیدن ریاضیات است. یعنی لازم نیست از قالب علم روز خارج شوم و مثلاً به روح و چیزهای مذهبی معتقد شوم؛ خیلی ساده می‌توانم این را بگویم. بعد ببینید، این فرم‌ها یونیورسال هم هستند؛ یعنی در ذهن من با ذهن شما فرقی ندارند؛ دویی که من می‌فهمم با دوی شما تفاوتی ندارد؛ مثل اینکه واقعاً فقط یک دو در عالم هست.

چیز دیگر، چیزی خیلی مهم در مکانیک کوانتوم است. واقعاً برای من عجیب است که چرا این دلالت‌های عجیب و غریب مکانیک کوانتوم در کتاب‌های درسی نمی‌آید؛ عجیب است — برای اینکه حواس‌ها پرت نشود. ببینید، یکی از نتایج منطقی نظریهٔ کوانتوم این است: وقتی به مرز ذرات می‌رسید، در جهان لاپلاسی هر ذره‌ای ممکن است با ذرهٔ دیگر فرق داشته باشد؛ هویت‌ها به نوعی هرکدام برای خودشان انگار شیئی‌اند. مکانیک کوانتوم اصلاً این‌طور نیست. از نظر فرمالیسم کوانتوم، انگار بیش از یک الکترون در عالم ندارید؛ یعنی وقتی یک سیستم کوانتومی را به‌طور فرمال بیان می‌کنید، این الکترون و آن الکترون نداریم. طبق قضیه‌ای، اگر هر دو ذره، فرض کنید دو الکترون، را در یک سیستم با هم جابه‌جا کنم، این سیستم همان سیستم است؛ هیچ تفاوتی میان دو ذرهٔ بنیادی نیست. دقت می‌کنید؟ به نوعی این‌جا خیلی واضح‌تر می‌شود گفت که من اصلاً نمی‌توانم بگویم این دویی که ادراک کرده‌ام دوی من است. آیا ریاضیاتی که من درک می‌کنم همان ریاضیات ذهن شماست؟ با توجه به ابهام‌هایی که در تصوراتمان داریم، اگر عالم مثلی وجود داشته باشد، آدم‌ها باید ریاضیات را به‌طور خیلی ثابتی درک کنند؛ در حالی که ممکن است این‌طور نباشد.

می‌خواهم بگویم با همین بحث‌ها — اینکه مثلاً هویت دیگری با معادلات ماکسول بیان شده است — اگر به دلالت‌های فلسفی‌اش دقت کنید، ممکن است بعضی مشکلات فلسفی کلاً حل‌شدنی باشند. نمونه‌اش مسئلهٔ دوآلیسم دکارتی است، که آن‌جا حرف از جسم و ذهن است: دکارت به‌وضوح بیان می‌کند که ما یک جسم داریم و یک ذهن، و این ذهن و جسم قواعد مختلفی دارند: جسم امتداد دارد، ویژگی هندسی دارد، ذهن ندارد و الی آخر. همیشه به دوآلیسم دکارتی این ایراد گرفته می‌شود که اگر این‌طور است و دو جوهر مختلف در انسان وجود دارد، یک جسم و یک ذهن، این‌ها چگونه با هم تبادل دارند؟ اگر اکنون بگویم بخشی از آن ذهن — وقتی دکارت می‌گوید جسمانی نیست — مثلاً هویتی از نوع الکترومغناطیسی است، به‌راحتی می‌توانم طبق قوانین فیزیک بگویم این‌ها چگونه می‌توانند با هم تعامل داشته باشند. به نظر من خیلی مهم است این را درک کنیم که مدت‌هاست دیگر در فیزیک یک هویت، یک جوهر، وجود ندارد، و خودِ ذرات هم که کلاً زیر سؤال‌اند. در مکانیک کوانتوم می‌بینید چیزهایی که فکر می‌کردیم ذره‌اند و می‌شناسیم، آن‌ها هم اصلاً خیلی ذره نیستند؛ یعنی هرچه پایین‌تر می‌رویم، تمایز میان ذره و موج از بین می‌رود.

من به دلیل علایق شخصی‌ام تأکید زیادی بر این دارم که پدیدهٔ انتنگلمنت در مکانیک کوانتوم به نظر من باز دلالت فلسفی خیلی مهمی دارد؛ یعنی به نظر من به معنای درک‌کردن و معتقدشدن به جوهری سوم در جهان است. دلالت فلسفیِ ماکسول را هم کسی خیلی به رسمیت نمی‌شناسد. پدیدهٔ انتنگلمنت تا مدتی پیش مشکوک بود که اصلاً واقعاً وجود دارد یا نه؛ اکنون که شک و شبهه به‌طور کامل برطرف شده و دلایل تجربی خوبی هم برایش داریم، باز واضح است که در برابر پذیرفتن دلالت فلسفی‌اش احتمالاً مقاومت زیادی پدید می‌آید.

انتنگلمنت و جوهر سوم

فکر می‌کنم همان‌طور که دیدگاه ماکسول فیزیک‌دان‌ها را مجبور می‌کند به دو هویت در عالم قائل باشند، پدیدهٔ انتنگلمنت دقیقاً جوهر سومی را هم وارد کار کرد. بنابراین باز به آن طبقاتِ عالم جسمانی، عالم مثال و عالم عقول شباهت دارد. در فلسفه‌های مختلف که نگاه کنید، این طبقه‌بندی اسم‌های مختلفی دارد؛ من عالم مجردات می‌گویم. در عرفان ما ناسوت و ملکوت و جبروت می‌گویند: ملکوت عالم مثال است، یعنی مثلاً عالم دوم، و جبروت عالم سوم. دفعهٔ قبل اشاره کردم که برای خود من خیلی خیلی جالب است که حتی در عرفان به معنای مثلاً یونانی‌اش، مخصوصاً در آثار فلوطین، چقدر بحث‌های جالبی دربارهٔ اینکه خودِ این طبقات چه لایه‌هایی دارند هست. کلاً یکی از وظایف فلسفه و عرفان قدیم این بود که این هرم را خیلی قشنگ توصیف کند و فقط به اینکه سه جوهر در جهان وجود دارد اکتفا نکند.

حسی دارید که آن‌ها این چیزها را چگونه می‌فهمیدند و طبقه‌بندی می‌کردند؟ من که کاملاً فکر می‌کنم از نظر علمی به جایی رسیده‌ایم که داریم چنین چیزهایی پیدا می‌کنیم. چه چیزی برایشان بدیهی بود که عالم باید دست‌کم سه جوهر داشته باشد؟ این برایشان بدیهی بود. سکوت شما و شاید تعجبتان از همین است که عادت‌های ذهنی عجیب و غریبی دارید؛ اگر یک یونانی ذهن شما را تجزیه و تحلیل کند، احساس می‌کند چقدر موجودات عجیب و غریبی هستید. این همان فراموش‌کردن اونتولوژی است: اینکه وقتی قانون می‌شنویم، کسی نمی‌پرسد قانون چیست، کجاست، هویتش چیست و چه جنسی دارد. کسی که پیش از این دوران مدرن زندگی می‌کرد، به‌راحتی می‌گفت: من اجسام را نگاه می‌کنم؛ بعد نگاه می‌کنم و می‌بینم فکرِ من هست، معانی در عالم وجود دارند، ذهن وجود دارد، نمی‌دانم، احساساتی دارم. احساسات از نوع جسم نیست؛ نه سنگینی دارد و نه می‌شود لمسش کرد؛ پس به‌طور بدیهی در عالم دیگری قرار دارد. یعنی همهٔ چیزهایی که درک می‌کردند از نظرشان رسمیت داشت؛ وقتی وجود دارد، جایی هست.

ببینید، خیلی خیلی ساده است: وقتی می‌گویید احساسی دارم، یعنی احساسی وجود دارد؛ وجود داشتن را برای هر چیزی که صرف کنید، باید ببینیم کجا وجود دارد و چه جنسی دارد؛ و روشن است که از نوع جسم نیست. اگر دکارت اکنون زنده شود و ببیند عده‌ای به دوآلیسمش ایراد می‌گیرند، تعجب می‌کند که این‌ها چقدر آدم‌های احمقی‌اند؛ ساده‌ترین چیزی که گفتم این بود که جسم و ذهن با هم فرق دارند. جمله‌های دکارت را هم بخوانید؛ این را به‌عنوان بدیهی‌ترین چیز می‌گوید: جسم این است و این ویژگی‌ها را دارد؛ ذهن این ویژگی‌ها را ندارد و ویژگی دیگری دارد؛ پس این دو یکی نیستند؛ دو جوهر متفاوت‌اند. ما به شکل عجیبی فکر می‌کنیم؛ واقعاً جدی می‌گویم. اگر این عادت محو شود، یعنی کمی این عادت عجیب و غریب را کنار بگذارید، همین حالت را خواهید داشت: چیزی وجود دارد؛ ریاضیات وجود دارد؛ قوانین ریاضی وجود دارند؛ واحدهای ریاضی وجود دارند. ما اکنون هر چیزی جز عالم اجسام را این‌گونه یاد گرفته‌ایم که بگوییم این‌ها در ذهن وجود دارند؛ قوانین فیزیک در ذهن وجود دارند و بعد بر عالمِ بیرون از ذهن من حکومت می‌کنند! آخر این حرف یعنی چه؟

این اشکال مطرح شد که دو مفهومی ذهنی است و آنچه در عالم وجود دارد مصداق‌هاست. ولی قوانین ریاضی، قضیه‌های ریاضی و قانون‌های فیزیکی در عالم حکومت می‌کنند. اگر انسان نباشد، منظومهٔ شمسی وجود ندارد؟ این نظم وجود ندارد؟ اگر معتقدم که رگولاریتی‌ای در عالم وجود دارد، به نوعی دارم می‌گویم قاعده‌ای انگار در عالم هست که بر حرکات در عالم فیزیکی حاکم است. ببینید، احساس آدم‌های قدیمی این‌گونه است؛ حتی نیوتن وقتی دربارهٔ قوانین فیزیکی صحبت می‌کند، دارد کشف می‌کند، نه اینکه چیزهایی را که در ذهنش هست مرتب کند. یعنی در عالم قواعدی وجود دارد که به عالم نظم داده و من آن قواعد را کشف می‌کنم؛ اگر من نباشم، آن قوانین وجود دارند. دقت می‌کنید؟ یعنی چیزهایی کلی وجود دارند. به‌علاوه، وقتی همین الان می‌گویید دو در ذهن من وجود دارد، خودِ این ذهن شما چیست؟ احساس آدم‌هایی که در گذشته زندگی می‌کردند این بود که وقتی دو، این مفهوم کلی، در ذهن من پدید می‌آید، یعنی من با عالمی که آن مفهوم کلی در آن هست ارتباط دارم. دو به‌اضافهٔ دو مساوی چهار را خلق نمی‌کنم، کشف می‌کنم؛ جایی هست که انگار به آن وصل می‌شوم و آن را می‌بینم. ببینید، هر چیزی که دربارهٔ دیدن حقایق مجرد و بحث‌کردن دربارهٔ حقایق مجرد بگویید، از نظر قدیمی‌ها شبیه دیدنِ عالم است.

خودِ ذهن چیست؟ وجود داشتن در ذهن چیست؟ یکی از مهم‌ترین بحث‌های فلسفهٔ اسلامی دربارهٔ وجود ذهنی است: وجود ذهنی چیست؟ می‌گویم دو در ذهن من وجود دارد؛ تمام شد. چه چیزی تمام شد؟ تازه شروع شد: وجود ذهنی چیست؟ هویتی در عالم هست به نام ذهن، به نام ادراک. همهٔ این‌ها را ما کلاً فراموش کرده‌ایم. در جلساتی دربارهٔ روانکاوی که در دانشگاه تهران دارم، در آخرین جلسه که دربارهٔ فروید و نقد نظریهٔ فروید بود، صحبتی کردم که فکر می‌کنم ایدهٔ خوبی در آن هست: اینکه روانکاوی مقدم است یا فیزیک، و ریداکشن باید از روانکاوی به فیزیک انجام شود یا برعکس. نمی‌خواهم آن حرف‌ها را تکرار کنم.

ببینید، نکته‌ای بگویم که به نظر خودم مهم است؛ باز از دلالت‌های مکانیک کوانتوم. در جهان لاپلاسی، هویت‌های واقعی‌ای که دارید ذرات‌اند، و هر چیزی به نام سیستم، هر چیزی غیر از ذرات، به نوعی هویت ذهنی دارد. یعنی وقتی من از یک میز صحبت می‌کنم، این میز واقعاً وجود ندارد؛ چیزی که در عالم وجود دارد یک سری ذرات است. مثل این است که جهانی دارید از نقطه‌هایی که مثلاً در صفحه پخش شده‌اند؛ حالا می‌توانید به دلخواه خودتان دور بعضی‌شان خطی بکشید و بگویید این یک میز است. اینکه این «یک» میز است معنایی ندارد؛ تعداد زیادی ذره است. متوجه‌اید؟ تنها چیزی که می‌توانم «یک» را بر آن اطلاق کنم، یک ذره است؛ بقیه‌اش عادتی ذهنی پیدا می‌کند. این افرازکردن جهان به اشیا واقعی نیست. منظورم را می‌فهمید؟ آنچه به‌راستی در جهان وجود دارد مجموعه‌ای از ذرات است؛ ذهن من می‌آید و روی این مجموعهٔ ذرات اسمی می‌گذارد، روی آن مجموعهٔ ذراتی که آن‌جاست اسم صندلی می‌گذارد؛ و جهان را می‌شود جورهای دیگری هم افراز کرد. مثل اینکه مجموعه‌ای از نقاط دارم و حق دارم از میانشان مجموعه‌هایی تشکیل بدهم و برایشان اسم بگذارم. واقعیت فقط ذرات است؛ بقیه‌اش ساختهٔ ذهن ماست.

دیدگاه مکانیک کوانتوم به جهان اصلاً این‌گونه نیست؛ یعنی وقتی حرف از یک سیستم می‌زنید، یک سیستم در مکانیک کوانتوم هویت دارد؛ هویتی غیر از ذراتی که آن را تشکیل داده‌اند. دقت می‌کنید؟ همین پدیدهٔ انتنگلمنت به نوعی ضرورتاً به شما می‌گوید که این‌گونه به جهان نگاه کنید. این خیلی مهم است؛ چون وقتی من در مثلاً عرفان یا دیدگاه دینی‌ام، احساسم این است که زبان، یعنی افرازی، در جهان وجود دارد که خارج از حیطهٔ ذهن من است.

سیستم کوانتومی و هویت زبان

من با استفاده از زبان چیزی را در جهان کشف می‌کنم. وقتی از یک درخت صحبت می‌کنم، این نیست که آن‌جا هویتی به نام درخت وجود ندارد و فقط یک سری ذرات‌اند که من برای خودم اسمشان را درخت گذاشته‌ام؛ آن واقعاً انگار یک سیستم است. دربارهٔ موجودات زنده خیلی واضح است، ولی حتی دربارهٔ موجودات غیرزنده هم می‌توانید چنین کاری کنید. بنابراین جهانِ کوانتومی به نوعی می‌تواند افراز شده باشد، و از یک سری هویت‌های ذره‌ای تشکیل نشده، بلکه هویت‌های گلوبال دارد. در جهان لاپلاسی نمی‌توانید بگویید زبان چیزی است که در عالم خارج وجود دارد؛ زبان چیزی است که فقط در ذهن ما موجود است؛ زبان جهان را افراز می‌کند و اشیای جهان را هم شکل می‌دهد: این میز است، این صندلی است؛ همین‌طور من اسم می‌گذارم و مجموعه‌ای از ذرات را به اسمی می‌خوانم. در خود عالم فقط ذرات وجود دارد و این کاری کاملاً ذهنی و تحمیل‌شده به جهان است. اما در جهان کوانتومی اصلاً این‌طور نیست؛ این‌طور نیست که جهان از ذره یا موج تشکیل شده باشد؛ سیستم هویت دارد. یعنی وقتی از شیئی به‌عنوان یک سیستم صحبت می‌کنم، واقعیت این است که انگار این ذرات با هم هاله‌ای هم دورشان دارند که به آن‌ها به‌عنوان یک مجموعه هویتی مستقل می‌دهد. این اصلاً در مکانیک لاپلاسی وجود ندارد.

بگذارید اشاره‌ای شبیه آن بحثی که در آن جلسهٔ دانشگاه تهران کردم بکنم، چون این‌گونه نگاه‌کردن خیلی راحت‌تر است. در فلسفهٔ قدیم مثلاً عالم اجسام، یعنی عالم موجودات جسمانی، هست؛ عالم مثال هست. همه می‌گویند؛ از نظر قدیمی‌ها بدیهی است و اصلاً کسی بحثی ندارد در اینکه مثلاً عالم مثال وجود دارد و عالم عقول وجود دارد. ببینید، منطق در عالم حاکم است؛ اینکه جمع نقیضین غیرممکن است. قواعد منطقی‌ای در جهان داریم؛ نه در ذهن من، در جهان این‌گونه است. واقعاً وقایعی که در عالم اتفاق می‌افتد انگار از قواعدی کلی‌اند و آن منطق جایی در هرم دارد: بالاهای عالم، مثلاً عقول. بنا به تقسیم‌بندی‌های فلوطین، در آن عالم سوم، جایی خیلی خیلی بالا، عالم قواعد منطقی است که بر همهٔ قوانین و قواعد حاکم است، بر ریاضیات هم حاکم است. تقسیم‌بندی‌ای واضح به سه عالم وجود دارد: عالم جسم هست، عالم مثال هست و عالم مثلاً مجردات، عقول مجرد؛ حالا نمی‌دانم، هزار اسم برایش می‌گذارند. وقتی حرف از عالم مثل افلاطونی می‌زنیم، فکر کنم در این تقسیم‌بندی سه‌گانه باید ناحیه‌ای در عالم دوم و سوم مشخص کنیم؛ چون مثلاً مفاهیم کلی‌ای مثل زیبایی یا عدالت در عالم مثل وجود دارند. من فکر می‌کنم بنا به تقسیم‌بندی مثلاً فلسفهٔ اسلامی، این‌ها جزو عالم سوم‌اند، نه عالم دوم. ولی همین‌طور که من توصیف کردم، شما ممکن است هویت‌های عددی را در عالم دوم بجویید. ولی فکر می‌کنم اصولاً عالم مثل بیشتر به عالم سوم می‌خورد.

دربارهٔ اینکه آیا افلاطون و مولانا و دیگران همه به این چیزها معتقد بودند: اصلاً ببینید، نزدیک‌ترین چیز برای آدم‌ها این بود که دست‌کم دو جوهر وجود دارد، مثلاً جسم و ذهن، که برای همه اصلاً واضح و مبرهن بود. این‌طور نیست که آن آدم‌ها به عالم مثل، به آن معنای اخلاقی که عدالت وجود دارد، معتقد بوده باشند؛ ولی نه اینکه این تقسیم‌بندی جوهرهای متفاوت را قبول نداشته باشند. ما اکنون به شکل عجیبی نگاه می‌کنیم. پیش از این سال‌های اخیر هیچ آدمی را نمی‌بینیم که به وجود جوهرهای متفاوت قائل نباشد، حتی اگر مذهبی نباشد و به خدا معتقد نباشد؛ وقتی مفهوم جوهر را می‌فهمد، بدیهی است که جوهرها یکی نیستند. این مفهوم جوهر، مفهومی ساینتیفیک نیست؛ یکی از مقوله‌های حذف‌شدهٔ طبیعیات قدیم، مفهوم جوهر است.

کتابی هست که عبدالکریم سروش ترجمه کرده و کتاب خیلی خوبی است. چند کتاب فلسفهٔ علم هست که کتاب درسی دانشگاه‌اند و بحث‌های متداول فلسفهٔ علم را مطرح می‌کنند. بعضی آدم‌ها کتاب‌های خاصی نوشته‌اند که درسی نیستند، ولی چیز خاصی را دربارهٔ علم بررسی کرده‌اند. یک بار کتابی را معرفی کردم و دوست دارم یک بار دیگر اسمش را ببرم: کتابی با عنوان «شناخت عمومی علم» از نویسنده‌ای معروف؛ اسمش، فکر می‌کنم، برونو ستی است. کتاب خیلی خوبی است و تمرکزش بر این است که بگوید دقت کنید ساینس چیز خیلی خاصی است: نگاه‌کردن به دنیاست در جهت پیش‌گویی.

کتاب‌های فلسفه علم و چرخش زبانی

البته این در ذات ساینس هست و معمولاً شاید خیلی درباره‌اش بحث می‌شود: شناختی است که به شما قدرت پیش‌گویی می‌دهد. این کتاب اکنون نسبتاً خیلی قدیمی است؛ امروز در بحث‌های جدید، معطوف‌بودنِ ساینس به تکنولوژی دیگر به نوعی جزو بدیهیات است، و این کتاب کمی زودتر کوشیده این را به شما نشان دهد. کتاب خیلی جالبی است، به دلیل اطلاعات خوبی که از تاریخ علم در آن هست و ارجاعات جالبی که می‌دهد. کتابی که اکنون می‌خواستم معرفی کنم و آقای سروش ترجمه کرده، اسمش «مبانی مابعدطبیعی علم تجربی» است؛ اسمش را درست یادم نبود. نویسنده‌اش آدم معروفی است و ممکن است کتاب در بازار هم باشد. تمرکزش بر مسئلهٔ تغییر مقولات از دانش قدیم به دانش جدید است و خیلی بر این تأکید می‌کند که مقوله‌های علم اصلاً فرق کرده‌اند: جوهر و عرض و، نمی‌دانم، کم و کیف و این‌ها. اصلاً هدف‌های آن دانش با هدف‌های این دانش فرق می‌کند.

نکته‌ای بگویم که باز به نظرم مهم است: در قرن بیستم، تحولات نسبیت و کوانتوم را کنار بگذارید، واقعاً تحول عمده‌ای در نگاه انسان به جهان پدید آمد؛ چیزی که به آن «لینگوئیستیک ترن» می‌گویند، یعنی بشر به اهمیت زبان توجه کرد. در دوران قدیم زبان به نوعی موضوع فلسفه نبود؛ دربارهٔ عالم بحث می‌کردیم. اینکه در بحث ما دربارهٔ عالم، زبان خودش واسطه است و مهم است این واسطه را بشناسیم، و خیلی از چیزهایی که در عالم می‌بینیم نتیجهٔ زبان است، چیزی است که در قرن بیستم در حوزه‌های مختلف خیلی به آن توجه شده؛ فقط در فلسفه نیست. در فلسفه شاید بیشترین شهرت را در توجه‌دادن به زبان ویتگنشتاین دارد. او در دو دوره دو نظریه دربارهٔ زبان دارد که کاملاً ضد همدیگرند و هر دو به‌شدت تأثیرگذار بوده‌اند؛ و اکنون معمولاً وقتی حرف ویتگنشتاین می‌شود، می‌گویند ویتگنشتاین متأخر؛ انگار دو فیلسوف به نام ویتگنشتاین وجود دارد، چون در دو دورهٔ عمرش دو نظریهٔ کاملاً متفاوت داشته است. خیلی‌ها، مثلاً راسل، به همان نظریهٔ اول علاقه داشتند و نظریهٔ دومش را کاملاً بی‌اهمیت می‌دانستند.

چیز خیلی جالب این است که یک بار کسی از کانادا آمده بود و می‌گفت جایی، شاید در اینترنت — نمی‌دانم — رأی‌گیری شده و ۱۰ کتاب فلسفی را که هر کسی که می‌خواهد فلسفه یاد بگیرد باید خوانده باشد تعیین کرده‌اند، و هر دو کتاب ویتگنشتاین در آن بود: هم رساله‌اش و هم «پژوهش‌های فلسفی»اش. نمی‌توانید فلسفه را خوب بفهمید مگر این دو نظریهٔ ویتگنشتاین را فهمیده باشید؛ در حالی که هر دو با هم تعارض دارند. آنچه می‌خواهم بگویم، و به مناسبت‌های مختلف بر آن تأکید کرده‌ام، این است که در شناختمان از عالم نمی‌توانید بدون واسطهٔ زبان به جهان نگاه کنید و چیزی را درک کنید. حتی دانش فیزیکتان را هرچقدر می‌خواهید فرمال بنویسید، آخرش وقتی می‌فهمید که انگار کسی با زبان آدمیزاد به شما توضیح می‌دهد. می‌خواهم تأکید کنم که همین زبانی که اکنون با آن صحبت می‌کنیم، به نوعی انگار تنها واسطه‌ای است که برای ادراک از آن استفاده می‌کنیم. محال است بتوانید به یک آدم یا یک بچه زبانی فرمال یاد بدهید. منظورم را می‌فهمید؟ حتی دربارهٔ ساینس، یعنی علم دقیقه، ادراک من از خودِ ساینس هم واسطهٔ زبان روزمره را دارد. درست است که دلالت‌های دانش را ممکن است نهایتاً بتوانید به‌صورت فرمال بنویسید؛ ولی دربارهٔ درک‌کردن این دلالت‌ها: من می‌توانم زبانی فرمال یاد بگیرم و محاسباتی بر اساسش انجام دهم، ولی چنین کاری به‌عنوان معنا دلالتی برای من ندارد. اگر بخواهم بگویم ساینس دلالت‌هایی دربارهٔ جهان دارد، باید درباره‌اش حرف بزنم و این حرف باید به نوعی در قالب زبان روزمره قرار بگیرد.

حالا این را کنار این بحثِ تثبیت‌شده بگذارید که تقریباً در زبان‌شناسی وجود دارد: گرامری یونیورسال هست؛ به نوعی انگار زبان مادرِ یونیورسالی برای انسان وجود دارد که ذاتی است. نظریهٔ چامسکی را اکنون تقریباً همه بی‌اشکال قبول دارند، دست‌کم دربارهٔ گرامر: اینکه پیش از آنکه به دنیا بیاییم، انگار اصول گرامر در ما هست و به هیچ وجه گرامر را با سعی و خطا یاد نمی‌گیریم. به نظر من خیلی نکتهٔ مهمی است که در نیمهٔ دوم قرن بیستم متوجهش شدیم.

زبان ذاتی و تلفیق علم و عرفان

آنچه می‌خواهم بگویم این است که هر نوع معنا و دانشی به‌وسیلهٔ این زبان اتفاق می‌افتد؛ حتی چیزی که من از ساینس و از سیستم‌های فرمال می‌فهمم. محاسبه در سیستم‌های فرمال ممکن است به‌طور خودکار و بدون درک و معنا انجام شود؛ ولی اگر بخواهم دربارهٔ سیستم فرمال چیزی درک کنم، یا دربارهٔ رابطهٔ فیزیک با جهان چیزی درک کنم، باید در قالب زبان باشد. این چیزی فراموش‌شده است. آدم‌ها به نوعی احساس می‌کنند زبان علمی زبانی مستقل است و خودش دلالت‌هایی دارد؛ اصلاً این‌طور نیست. این همان اصطلاح معروف ویتگنشتاین در دورهٔ متأخرش است: بازی زبانی. از نظر ویتگنشتاین، دانش، هر نوع دانشی، حوزه‌ای از بازی‌های زبانی است که در آن شرکت می‌کنیم و به هیچ وجه استقلال یا اهمیت خاصی ندارد. بازی اخلاق دارم، مثلاً بازی فیزیک دارم؛ رشته‌های علمی برای خودشان بازی‌هایی‌اند؛ البته این اصطلاحِ بازی را به معنای خاصی به کار می‌برند. ولی چیزی که به نظرم در قرن بیستم خیلی به آن توجه شد این است که ما بیش از آنکه انگار در عالم فیزیکی زندگی کنیم، در زبان زندگی می‌کنیم؛ در عالمی درونی زندگی می‌کنیم و این زبان به نوعی ما را محصور کرده، طوری که ادراکی بیرون از آن نمی‌توانیم پیدا کنیم. اگر بپذیریم که این زبان به نوعی ذاتی هم هست، به نظر من این دلالت‌های خیلی مهمی دارد و به‌شدت به آن نگاه نزدیک‌تر است که زبان انگار در عالم خارج وجود دارد. اواخر جلسهٔ قبل سرانجام کوشیدم توضیح دهم که اگر بخواهم دیدگاه‌های علمی را با دیدگاه‌های گذشته به نوعی تطبیق دهم، احساسم این است که تفاوت‌هایشان را بگویم: اینکه این چگونه نگاه می‌کند و آن چگونه. در دیدگاه‌های عرفانی، زبان و معنا به نوعی در عالم وجود دارد و اصلِ چیزهایی که می‌بینم، انگار صورت‌های تحقق‌یافتهٔ آن معناهاست.

زبان، فرم و هرم معانی

به این نکته دقت کنید: چرا ریاضیات موفق است؟ دنیا را همان هرم در ذهنتان در نظر بگیرید: معانی‌ای وجود دارند که به‌تدریج انگار به صورت‌هایی درمی‌آیند و سرانجام صورت‌های جسمانی پیدا می‌کنند. هر چیزی که در عالم هست، مثلاً صورتِ تحقق‌یافتهٔ معنایی است. فکر کنید در آن عالمِ معنا واقعاً زبانی وجود دارد و قواعد و قوانینی کلی وجود دارد. ببینید، وقتی می‌گوییم صورت، در واقع همان واژهٔ «فرم» در زبان انگلیسی است؛ ما عالمی از فرم‌ها داریم؛ فرم‌هایی که آن معانی را در خودشان جا داده‌اند. دقیقاً در این عالمِ فرم‌ها و صورت‌هاست که ریاضیات خیلی خوب عمل می‌کند. ریاضیات چیزی صوری است، چیزی فرمال؛ یعنی آن چیزهایی که آن بالا هستند، قواعدی کلی‌اند که این پایین ظاهر می‌شوند، و به دلیل وجود آن قواعد کلی، این‌جا نظمی در پدید آمدن این صورت‌های فرمال می‌بینیم. دانش می‌تواند با ریاضیات این نظم صوری را که در عالم هست به‌خوبی توصیف کند، بی‌آنکه پی ببرد این نظم چگونه پدید می‌آید؛ دقیقاً کاری که دانش می‌کند همین است. ریاضیات به این دلیل مهم و موفق است که دقیقاً دانشی صوری است و به کار می‌آید، چون در کف آن هرم این صورت‌ها قرار دارند: فرم‌هایی که معانی و چیزهای کلی از آن بالا به این صورت تجلی کرده‌اند. ریاضیات را برای توصیف خوبی از این لایهٔ پایین می‌توانیم به کار ببریم، چون اصلاً ریاضیات همین است: دانشی که انگار صورت‌ها و رابطهٔ میان صورت‌ها را بیان می‌کند.

آنچه دربارهٔ این هرم می‌خواهم خلاصه کنم این است که اکنون به نظر من دانش به اینکه سه جور جوهر در عالم وجود دارد اعتقاد پیدا کرده است؛ یعنی نظریهٔ کوانتوم به نظر من چنین دلالت‌هایی دارد. در فیزیک مدرن کاملاً اعتقاد داریم، و حتی مکانیسم‌هایش را تا حدودی می‌شناسیم، که این لایه‌ها، این جوهرها، چگونه با هم در تبادل‌اند؛ به زبان فیزیکی، تبادل انرژی است، حالا به هر شکل. یا حتی در نظریهٔ نسبیت می‌بینید که انگار بیان می‌کند جرم به نوعی می‌تواند به چیزی در لایه‌ای بالاتر تبدیل شود. اگر انرژی را چیزی در این لایهٔ بالاتر در نظر بگیرید، فقط مسئلهٔ تبادل انرژی و تأثیرگذاری نیست؛ مسئله این است که این لایه‌ها انگار به نوعی به همدیگر تبدیل‌پذیرند؛ از آن طرف هم ممکن است بتوانیم انرژی را به نوعی به جرم تبدیل کنیم. رابطهٔ میان جرم و انرژی از این دست است. در طبیعیات قدیم یا فلسفهٔ قدیم بحث از این لایه‌ها می‌شد، ولی کسی نمی‌دانست این‌ها چه هستند و چگونه با هم ارتباط دارند؛ قانونی دربارهٔ ارتباطشان شناخته نشده بود. ولی اکنون، اگر بپذیرید که این جوهرهای فیزیکی به جوهرهایی که در قدیم از آن‌ها صحبت می‌شد شباهت دارند، به نوعی چنین قواعدی را هم داریم کشف می‌کنیم. در دیدگاه نظری عرفانی، قوانین عالم واقعاً در این هرم وجود دارند. چیزی در اصطلاح عرفان اسلامی هست: عالم امر.

انگار عالمی زبانی داریم که امر الهی واقعاً در آن وجود دارد؛ یا در خود قرآن، به چیزهایی مثل ام‌الکتاب، چیزهایی از این دست، واقعاً به‌عنوان موجودات معتقدیم. انگار جایی هست که موجوداتی با هویت زبانی در آن وجود دارند؛ انگار در آن بالا قرار گرفته‌اند و همه‌چیز را تحت کنترل دارند. همهٔ چیزهایی که در این عالمِ پایین می‌بینیم و تحول پیدا می‌کنند، به نوعی تحت کنترل آن قواعدی‌اند که آن بالا وجود دارد، و اصلاً صورت‌یافتهٔ آن معانی‌ای‌اند که در عالم دیگری وجود داشت. بنابراین خودِ این قوانین، حتی قواعد منطق، انگار در این عالم جایگاهی برای خودشان دارند؛ و احساس این است که از نظر عرفانی، در هر عالمی که هستید، انگار بر عوالم پایین مسلط‌اید. و انسان موجودی است که انگار از همهٔ این عالم‌ها بهره برده است.

ویژگی انسان این است که انگار در تمام لایه‌های این هرم حضوری دارد: هم به عالم مثال وصل است و هم جسم دارد؛ چیزی است که از پایین تا بالا همهٔ ویژگی‌های این جوهرها در آن وجود دارد و همه‌چیز را می‌تواند درک کند. در عرفان اسلامی تأکید بر این ویژگی است، چون آن عالم معانی در واقع بالاترین لایهٔ هرم است. در این توصیف‌ها، مخصوصاً در عرفان ابن‌عربی، در رأس هرم چیزی هست به نام هویت احدیت یا هویت غیبی؛ آنچه اصلاً ناشناخته است و شناخته‌شدنی هم نیست: ذات خداوند، به نوعی با عنوان احدیت؛ چیزی که انگار هنوز تجلی نکرده است. در لایهٔ پایین‌ترش اسمای الهی‌اند. ویژگی عرفان اسلامی این است که به نوعی به جهانی از اسما قائل است؛ بعد در آن مثلاً کلام و کلمات و معانی پدید می‌آیند، و بعد هم این‌جور چیزها در عالم منتشر می‌شوند؛ یعنی در همهٔ عالم‌های پایین ظهور پیدا می‌کنند. و انسان، به دلیل آن ویژگی‌ای که در قرآن توصیف می‌شود که جامع اسماست، جز آن رأس هرم که بیرون از عالم اسماست، می‌تواند انگار به تمام این هرم از نظر علمی دسترسی پیدا کند؛ و این ویژگی خاص انسان است.

از این حرف‌ها چه می‌خواهم نتیجه بگیرم؟ جز اینکه فکر می‌کنم این حرف‌ها کلاً بخش‌های متمایز علم و دین را به نوعی با هم درهم و قاطی می‌کند — حالا خوب یا بد — و همین که عادت کنید این چیزها را با هم مخلوط کنید، عادت خوبی است. یکی اینکه اگر معتقد باشید که قوانین و قواعد عالم جایگاهی در هستی دارند و چیزی بالاتر از قوانین عالم هم وجود دارد، یعنی انگار جاهایی از این هرم هست که بالاتر از منطق قرار می‌گیرد، تصور عرفانی مثلاً از وقوع معجزات این است: انسانی که از نظر روحی رشد کند و روحش به جاهایی از آن هرم برسد که بالاتر از قوانین مثلاً طبیعت قرار دارند، اصلاً می‌تواند انگار از قوانین رها باشد. نه اینکه رها باشد؛ مسلط شود: همان‌طور که خداوند قوانین را پدید آورده، من می‌توانم به نوعی در جایی قرار بگیرم که انگار این قوانین را بتوانم به هم بریزم. یعنی برخلاف این تصور که هیچ چیزی در طبیعت اتفاق نمی‌افتد مگر آنکه از آن قاعده‌های خاص پیروی کند، چیزی فراتر از آن قوانین و مسلط بر آن قوانین وجود دارد و انسان می‌تواند از آن قوانین هم بالاتر برود. خداوند قوانین را خلق کرده است؛ و طبق این اصطلاح قرآنی که خدا به هر چیزی می‌گوید «کن فیکون»، آن عالم امر مافوق هر چیزی قرار دارد. خداوند می‌تواند هر قانونی را دور بزند و قوانین دیگری ایجاد کند؛ و انسان هم از نظر روانی می‌تواند از حدی بالاتر برود که بتواند صاحب معجزه شود؛ نه اینکه بگوییم به نوعی از عالم قوانین خارج شده، بلکه انگار بر قوانین مسلط شده است. همان‌طور که می‌توانیم با شناختن چیزهایی بر بعضی از امور جسمانیِ تحت آن قانون مسلط شویم، انسان حتی می‌تواند به جایی برسد که انگار به نوعی بر خودِ عالمِ آن قانون‌ها سلطه پیدا کند.

ولی نکتهٔ مهمی که به نظرم می‌آید، و همهٔ این حرف‌ها را برای آن زدم، این است که اگر وقایع عجیب و غریبی در عالم اتفاق بیفتد، اصلاً چیزهای عجیبی نیست. یعنی وقتی برای خودِ قوانین هم در جهان جایگاهی قائل شدید و چیزی بالاتر از قوانین دیدید، این قوانین به هر حال طوری خلق شده‌اند که در یک لحظه ممکن است به هم بریزند و اتفاق‌های دیگری بیفتد.

معجزه، عالم امر و یدالله

دست خدا در عالم خیلی باز است؛ یعنی کل عالم را با قوانینش ساخته و هر لحظه می‌تواند هر کاری انجام دهد. این دیدگاهِ ناشی از علم — که دقیقاً همان دیدگاه لاپلاسی است: جهانی داریم با قوانینی خیلی سفت و سخت و هر چیزی تحت این قوانین اتفاق می‌افتد — اکنون در علم وجود ندارد. بنا به همان چیزهایی که در کوانتوم می‌بینیم، خیلی از قوانین کم‌کم حالت احتمالی پیدا کرده‌اند؛ بنابراین قانون‌بودنشان اصلاً از نظر مفهومی به نوعی زیر سؤال است؛ و دیگر اینکه خودِ قوانین جزو جهان‌اند. این نکته خیلی مهم نیست؛ نکتهٔ خیلی مهم این است که از همهٔ این حرف‌ها می‌خواهم این نتیجه را بگیرم: اولاً دقت کنید که هیچ تعارضی میان توصیف علمی جهان و این چیزهایی که ما می‌گوییم نیست. نکتهٔ خیلی اساسی این است: لازم نیست معتقد باشم که قوانین طبیعت قوانینی ریاضی‌اند، وقتی دارم علم را مطالعه می‌کنم. متوجه هستید؟

عدم تعارض توصیف علمی با معنا

این باز یادآور همان دلالت‌های پنهان آموزش علمی است. مثلاً اگر واقعاً معتقد باشم که قانون جاذبه وجود دارد، یعنی معتقدم قانونی ریاضی در عالم وجود دارد. ولی می‌توانم جور دیگری نگاه کنم: قوانینِ عالم ممکن است ریاضی یا غیرریاضی باشند؛ ولی برای چیزهایی که در طبیعت، در عالم جسمانی، می‌بینم و مطالعه می‌کنم و مثلاً قواعدشان را می‌نویسم، می‌توانم قوانین ریاضی خوبی درک کنم. مثالی دارم که می‌خواهم تکرارش کنم: یک کتاب خیلی خوب و قشنگ، کتابی خیلی خوب و منظم نوشته‌شده، مثلاً قرآن، را بردارید و اصلاً متوجه نباشید که این‌ها کلماتی‌اند و معنا دارند. قبول دارید که با مطالعهٔ زیاد می‌شود کلی قاعدهٔ ریاضی برای فرمِ این حروفی که پدید آمده نوشت؟ حتی ممکن است بتوانید آن را در حدی قاعده‌مند کنید که اگر نصف قرآن را خیلی خوب مطالعه کنید و قواعدش را دربیاورید، از نصف دیگر یک جمله به شما بگویم و شاید بتوانید اصلاً تکمیلش کنید؛ یعنی بگویید بعد از این کلمه حتماً باید این بیاید، به این دلیل که در جاهای دیگر این را مشاهده کرده‌ام، یا حتی ممکن است استدلال‌های پیچیده‌ای داشته باشم. من می‌توانم دانش را کلاً این‌گونه ببینم: قواعدی در عالم، ریاضی یا غیرریاضی، وجود دارد؛ من قوانین ریاضی را برای کشف و بیان رگولاریتی‌ها به کار می‌برم و این‌ها به من کمک می‌کنند که حوادث را پیش‌گویی کنم و بنابراین تکنولوژی داشته باشم؛ و هیچ دلالت فلسفی‌ای در ساینس نیست که با این حرفی که می‌زنم تعارض داشته باشد.

دقت می‌کنید؟ یعنی ساینس اصلاً شامل این ادعا نیست که قوانین جهان فیزیکی‌اند یا قوانین جهان ریاضی‌اند. همیشه می‌گویم این چیزی دلالت علم نیست؛ اگر شک دارید و کسی می‌گوید نه، جزو دلالت‌های علم است، جزو علم است که قوانین جهان ریاضی‌اند، باید بگوید جزو کدام ساینس است و در کدام شاخهٔ ساینس چنین حرفی زده شده؛ یا مقاله‌ای معرفی کند، مثلاً در شیمی، که جایی چاپ شده و این را نوشته باشد و جزو متنشان باشد. می‌فهمید منظورم چیست؟ ممکن است یک علم‌شناس ادعا کند که قوانین جهان ریاضی‌اند؛ خود فیزیک چنین ادعایی ندارد. فیزیک عبارت است از پدید آوردن یک سری دستگاه اصل موضوعیِ فرمال برای بیان و توضیح رگولاریتی و پیش‌گویی و این حرف‌ها. خود فیزیک‌دان‌ها که ادعایی ندارند که سیستم‌های توصیف‌کننده حتماً باید فرمال باشند؛ فعلاً با سیستم‌های فرمال کار می‌کنند. دفعهٔ قبل اشاره کردم و دوباره هم اشاره می‌کنم به این موضوعی که امروز هم مطرح شد: اینکه ممکن است بخشی از قوانین جهان نان‌کامپیوتشنال باشد. کسی نمی‌تواند بگوید جزو فیزیک، جزو علم است که ریاضیات حتماً باید کامپیوتشنال باشد؛ نه، چنین ادعایی نیست.

ممکن است فردا ببینید در قوانین فیزیکی جایی از ریاضیات نان‌کامپیوتشنال هم استفاده کرده‌اند. هیچ ادعایی در علم وجود ندارد که قوانین باید ریاضی باشند. ساینس در فیزیک قوانین ریاضی را می‌نویسد؛ تا حالا فقط کامپیوتشنال نوشته و ممکن است بعداً نان‌کامپیوتشنال بنویسد؛ ممکن است بعداً دانش‌های دیگری پدید بیاید که اصلاً این محدودیتِ ریاضی‌بودنِ قوانین را بردارد و جور دیگری به پدیده‌ها نگاه کند. فعلاً فقط با ریاضی نگاه می‌کنیم. آنچه می‌خواهم بگویم، و می‌کوشم نشان دهم جزو دیدگاه دینی و عرفانی است و با علم تعارضی ندارد، این است که ما نه‌تنها معتقدیم جوهرهای مختلفی وجود دارد، بلکه معانی در عالم وجود دارند و آنچه در عالم واقع می‌شود به نوعی نتیجهٔ آن عالمِ معناست که به صورت‌هایی ظاهر می‌شود. در دیدگاه عرفانی مهم است که من برای هر چیزی که در دنیا هست، به معنای واقعی کلمه و نه به معنای ذهنی، معنا قائلم. مهم‌ترین نتیجه‌ای که می‌خواهم از این حرف‌ها بگیرم این است که بی‌آنکه تعارضی با علم داشته باشیم، می‌توانیم به این معتقد باشیم، و این جزو دیدگاه به اصطلاح دینی و عرفانی ماست، که هر موجودی که در عالم وجود دارد، هر نوع رابطه‌ای که در عالم وجود دارد و هر حادثه‌ای که در عالم اتفاق می‌افتد، معنا دارد.

به معنای واقعی کلمه؛ نه اینکه من همین‌طوری در ذهنم معنایی به آن نسبت بدهم. نه‌تنها معنا دارد، بلکه معنا مقدم بر ظهور این واقعه است. بنابراین باید معتقد باشم که هر چیزی که مثلاً در زندگی خودم اتفاق می‌افتد انگار تعبیری دارد؛ یعنی اگر بیمار می‌شوم، یا نمی‌دانم، اتفاق خوبی برایم می‌افتد. معمولاً آدم‌های دین‌دار هم همین‌گونه به دنیا نگاه می‌کنند: وقایعی که در اطرافشان می‌گذرد انگار تعبیر دارد؛ درکی فراتر از اینکه تصادفی برایشان اتفاق افتاده است. هیچ چیزی به نام تصادف در جهان وجود ندارد. همهٔ حوادثی که در عالم واقع می‌شوند به نوعی معنادارند؛ و آدمی که به درجه‌ای از معرفت و عرفان رسیده باشد، حتی لایه‌های پنهان وقایع روزمره را درک می‌کند. دقت می‌کنید؟

می‌خواهم مثال‌هایی بزنم تا منظورم کمی روشن شود؛ این چیز خیلی مهمی است. من واقعاً از اول به همین منظور و با تأکید بر همین موضوع شروع کردم و میل دارم خیلی جا بیفتد که معنادار فرض‌کردنِ حوادث عالم هیچ ربطی به هیچ تعارضی با اینکه داریم قوانین علمی را کشف می‌کنیم ندارد.

معنی‌داری حوادث عالم

اگر اتفاقی در زندگی‌ام بیفتد، از نظر من معنا دارد؛ و همیشه، در تمام عالم، معانی انگار مقدم بر ظهور حوادث و اشیا و هر چیز دیگری‌اند. اول مثالی بزنم که شاید کمی دیر شد؛ زودتر می‌گفتم بهتر بود. یک بار به نظرم رسید این مثال خوبی است: موجودی بیاید که هیچ ادراکی از اینکه روی کرهٔ زمین چه می‌گذرد و چه موجوداتی این‌جا زندگی می‌کنند نداشته باشد، و با چیزی مثل ماهواره شهری را نگاه کند و اصلاً نداند موجوداتی که در آن زندگی می‌کنند انسان‌اند و این‌ها اتومبیل‌اند.

مثال شهر از آسمان

تصاویر هوایی یک شهر را به موجودی بدهید و سال‌ها آن‌ها را مطالعه کند؛ قبول دارید که می‌تواند قوانینی بسیار، گاهی دقیق، قوانین آماری دقیق، دربارهٔ حوادثی که اتفاق می‌افتد به شما بدهد؟ مثلاً یک پریود ۲۴ ساعته وجود دارد؛ ماشین‌ها سر ساعتی با چنین نظمی به این‌جاها می‌آیند و می‌روند. شهر را از بالا نگاه کنید: آدم‌ها مثل این است که اشیا یا چیزهایی‌اند؛ و کم‌کم ممکن است اصلاً دنیایی ذهنی برای خودتان بسازید که دارید می‌فهمید این‌جا چه اتفاقی می‌افتد: این‌جا مثلاً دو جور ذره داریم، مثلاً سه چهار جور ذره؛ اتوبوس‌ها کمی بزرگ‌ترند، اتومبیل‌ها کوچک‌تر، و چیزهایی مثل انسان‌ها که حرکت می‌کنند. پس آن چراغ قرمز برای خودش هویتی دارد: ذره‌ها این‌جاها می‌آیند و گیر می‌کنند؛ پریودهایی زمانی وجود دارد و رد می‌شوند. همین‌طور اگر واقعاً فکر کنید، یعنی مثلاً سال‌ها مطالعه کنید، با مطالعه‌های آماری کلی ممکن است قواعدی کشف کنید که ما اکنون نمی‌دانیم در شهر چنین اتفاق‌هایی می‌افتد.

مثلاً هر روز چگالی‌هایی به شکلی تغییر می‌کنند. می‌دانید که ترافیک اکنون کلی مدل ریاضی دارد؛ آن موجود ممکن است از آن بالا، در اثر مطالعه، کلی قوانین ریاضی برای مدل‌های ترافیک بنویسد و بتواند چیزهایی را پیش‌بینی کند؛ مثلاً اینکه اگر روزی ساعت ۷ صبح باران بیاید، چنین پدیده‌ای آن‌جای این شهر اتفاق می‌افتد. هیچ‌کدام از ما ممکن است نفهمیده باشیم که این پدیده از نظر آماری همیشه اتفاق می‌افتد. می‌فهمید منظورم چیست؟ و این موجود ممکن است به این احساس برسد که فهمیده این‌جا چه خبر است؛ در حالی که آدم‌ها دارند زندگی می‌کنند، صبح سر کار می‌روند، زن و بچه دارند؛ این‌ها را که دیگر نمی‌بیند. ولی این‌طور نیست که هیچ نفهمد؛ کلی چیز می‌فهمد. من واقعاً وقتی فیزیک ذرات می‌خوانم، گاهی این احساس به من دست می‌دهد که وضع همین است: اصلاً هیچ نمی‌دانیم این‌جا این‌ها واقعاً چیستند. مثل این است که از راهی خیلی دور حساب می‌کنیم؛ کلی قاعده هم پیدا کرده‌ایم؛ کلی هم اینکه اگر این به این بخورد، یکی از این‌ها بیرون می‌آید؛ دیاگرام می‌کشیم و بعد، نمی‌دانم، این‌طور می‌شود. این‌ها کاملاً ممکن است چیزهای خیلی معناداری باشند و ما اصلاً هیچ توجهی به معنا نداریم؛ فقط از راه دور نگاه می‌کنیم و قاعده‌های صوریِ بسیار دقیق و جالبی پیدا می‌کنیم که هیچ‌وقت کامل نیستند؛ همان قواعدی که آن موجود از آسمان پیدا می‌کند.

یک آدم ممکن است روزی سر کارش نرسد؛ یا روزی مثلاً اتفاق عجیبی می‌افتد: شخصیتی مهم، مخصوصاً در ایران، از دنیا می‌رود و تعطیل عمومی اعلام می‌شود. این هم جزو قواعد است؛ گاهی این‌طور می‌شود. پس ممکن است برای این‌ها هم نظمی پیدا کنیم: هر ۱۰ سال یک بار مثلاً چنین اتفاقی در این شهر می‌افتد و همیشه به بهشت زهرا می‌روند؛ جایی است که وقتی این اتفاق می‌افتد، این‌ها آن‌جا جمع می‌شوند و رنگشان مثلاً سیاه می‌شود. این هم قانون است؛ بعد دوباره اتفاق می‌افتد و مثلاً ممکن است بتواند بر اساس این چیزها پیش‌گویی‌هایی کند. احساس می‌کنم ما تقریباً جهان ذرات را همین‌گونه دیده‌ایم؛ و اصلاً اینکه می‌شود قواعدی نوشت، معنایش این نیست که آن‌جا هیچ معنایی وجود ندارد، حتی در جهان ذرات. آنچه می‌خواهم بگویم این است که معنادار بودن وقایع عالم بیشتر به عالم انسانی برمی‌گردد. یک بار وقتی داستان یوسف را بحث می‌کردیم، دربارهٔ این ماجرا صحبت کردم که چطور پرتاب‌شدنِ یوسف در چاه با اینکه مثلاً یوسف تأویل احادیث بلد است ارتباط معنایی دارد؛ اینکه این واقعه‌ای تمثیلی در عالم است: چرا به ذهن برادرها رسید که این کار را بکنند؟

تمثیل یوسف و ناخودآگاه

توجیهی که آن‌جا کردم، اگر یادتان باشد، توضیح خیلی ساده‌ای بود: در ناخودآگاه ما نوعی نظام تمثیلی وجود دارد و در آن نظام تمثیلی، مثلاً تأویل احادیث بلد بودن با رفتن در چاه و این حرف‌ها ممکن است با هم ارتباط داشته باشند؛ چون نظام تمثیلی مشترک است و ناخودآگاه انسان‌ها، از نظر روانکاوی، با هم نوعی ارتباط‌های پنهانی دارد. بنابراین در ناخودآگاه برادرها القا می‌شود — چون در ناخودآگاه می‌دانند که این یوسف تأویل احادیث بلد است یا یاد خواهد گرفت — که این به نوعی با پرتاب‌کردن در چاه ارتباط پیدا می‌کند. آنچه به ذهنشان می‌رسد، ناخودآگاه به ذهنشان می‌رسد و با واقعیتی که در عالم وجود داشت ارتباط دارد. یادم نیست دقیقاً در چه جلسه‌ای، کمی حرفی زدم که به‌طور تلویحی معنای دیگری داشت. این‌جا خیلی واضح است که من از این استفاده می‌کنم که انسان ناخودآگاهی دارد، زبانی تمثیلی وجود دارد و آن واقعهٔ تمثیلی که اتفاق می‌افتد از فیلتر انسان رد شده است.

عملِ انسان، عمل برادرهاست که معنایی تمثیلی دارد؛ ولی نه اینکه مثلاً اگر در جهان سیاره‌ای به سیارهٔ دیگری بخورد، معنایی داشته باشد. از استدلالی که کرده بودم، که چگونه چنین معانی تمثیلی‌ای ممکن است در جهان وجود داشته باشد، به هیچ وجه این نتیجه نمی‌شود که مثلاً درخت‌ها معنای تمثیلی دارند؛ اینکه به سمت آسمان می‌روند معنای تمثیلی دارد. دقت می‌کنید؟ آن‌ها که ربطی به زبان تمثیلیِ ناخودآگاه به معنای یونگی ندارند. کوشیدم این تمثیلی‌بودنِ عمل برادرها را در به اصطلاح نظام یونگی توجیه کنم، که خیلی ساده توجیه‌شدنی است؛ ولی واقعیت این است که چیزی فراتر از این وجود دارد: همهٔ اشیا و همهٔ وقایع عالم تمثیلی‌اند. اتفاقی که در زندگی برای شما می‌افتد، حتی اگر انسان خاصی در آن نقشی نداشته باشد، باز معنایی تفسیری دارد؛ یعنی به نوعی معنایی پنهان دارد؛ و فکر می‌کنم این در دیدگاه عرفانی خیلی اهمیت دارد. بگذارید کتابی معرفی کنم؛ بحث‌ها مدام به نوعی به عرفان اسلامی و مخصوصاً ابن‌عربی کشیده می‌شود. کتابی هست از ایزوتسو — برای اینکه این آدم را کمی بهتر بشناسید: فقط زبان‌شناس نبوده و بیشتر عارف است تا زبان‌شناس — کتاب خیلی خوبی است و ترجمهٔ خوبی هم دارد؛ عنوانش «صوفیسم و تائوئیسم» است.

ایزوتسو: صوفیسم و تائوئیسم

ایزوتسو آدمی است که عرفان شرقی، مثلاً ژاپنی، را خیلی خیلی خوب بلد است؛ و به یک معنا بلدبودن نیست، عارف است. عرفان اسلامی را هم در حدی بلد بوده که خیلی از آدم‌های مهمی که اکنون می‌بینید از چهره‌های مطرح فلسفه و عرفان نظری در ایران‌اند، شاگردهای ایزوتسو هستند. ایزوتسو سال‌ها در تهران زندگی می‌کرد و در شمال شهر جلسه‌های خصوصی داشتند؛ این‌ها، مثلاً آقای یونانی و دیگران، به آن‌جا، به محضرش، می‌رفتند و او عرفان، عرفان اسلامی، به آن‌ها درس می‌داد. این کتاب فوق‌العاده خوبی است، چون آن غامض‌بودنِ زبان عرفان را ندارد و می‌کوشد چیزهایی را خیلی ساده توضیح دهد؛ تمرکزش هم بر ابن‌عربی و مقایسه‌اش با بحث‌هایی در تائوئیسم است. نخستین فصل این کتاب دربارهٔ این است که ابن‌عربی و اصولاً عرفان، جهان و وقایعی را که در جهان می‌بینید، مثل یک رویا، نوعی رویا، می‌بینند. یعنی همان‌طور که وقتی رویا می‌بینید رویایتان تعبیر دارد، در بیداری هم که دنیا را می‌بینید، همهٔ وقایعی که می‌بینید تأویل دارد؛ قواعد تأویلش هم ممکن است دقیقاً آن قواعد نباشد، ولی به نوعی به آن قواعد شباهت دارد. انگار در بیداری هم به نوعی می‌توانیم فکر کنیم خوابی می‌بینیم؛ خوابی کاملاً معنادار. یعنی اگر مثلاً در این عالم بیداری اتفاقی افتاد، می‌توانم آن را تأویل کنم: معنایش چه بود و چرا این‌طور شد.

فصل اول را خیلی قشنگ نوشته و شروع خیلی جالبی دارد. جالبی‌اش این است که هر کتاب عرفانی را نگاه کنید، از جاهایی استاندارد شروع می‌کنند و پیش می‌روند و مثلاً ممکن است از اسمای الهی شروع کنند؛ این کتاب اصلاً جور دیگری نگاه می‌کند و خیلی روان‌تر و واضح‌تر است. فکر می‌کنم خیلی مهم است کسی که می‌خواهد عرفان بخواند از همین‌جا شروع کند: عرفا دنیا را این‌گونه نگاه می‌کنند؛ به عالم، به همین وقایع روزمره که نگاه می‌کنند، عارف، یا عارف کامل، کسی است که همه‌چیز را تأویل می‌کند. ببینید، یک بار در داستان یوسف به اصطلاح تأویل احادیث اشاره کردم: علم یوسف تأویل رویا نیست، تأویل احادیث است؛ تأویل هر چیزی که رخ داد. احادیث یعنی مثلاً رخدادها، و رخدادها ممکن است در رویا و خواب باشند یا در بیداری؛ یوسف تأویل رخدادهای بیداری را هم می‌داند. تأویل در متن قرآنی یعنی برگرداندن به اول؛ چون همهٔ اتفاق‌های دنیا از آن بالا شروع می‌شود. دقت می‌کنید؟ از بالای هرم چیزی پایین می‌آید و به صورت حادثه‌ای ظاهر می‌شود.

تأویل رخدادها و اسماء الهی

تأویل یعنی من این را به آن عالمِ معنا برگردانم؛ صورت ظاهری یک رخداد را بفهمم که پشتش چه معنایی بوده است. عارف کامل کسی است که آن عالم معنا را هم به عالم اسما برمی‌گرداند و به جایی می‌رسد که در زندگی و در دنیا هیچ چیزی جز اسمای الهی نمی‌بیند. در عرفان اسلامی، عارفِ مثلاً واصلِ کامل کسی است که واقعاً از صبح که بیدار می‌شود با خداوند و اسمای خداوند سروکار دارد. جمله‌ای دارد، فکر کنم از ابوسعید ابوالخیر، که خیلی جالب است؛ می‌گوید: «این خلق را ببین؛ من سه سال است با خداوند سخن می‌گویم و ایشان می‌پندارند با ایشان سخن می‌گویم.» کسی که این حرف را زده — یعنی، اگر اشتباه نکنم، ابوسعید ابوالخیر — در عالم خودش اصلاً فقط با خداوند سروکار دارد؛ سه سال است اصلاً یادش رفته که جور دیگری هم می‌شد به این دنیا نگاه کرد؛ همان‌طور نگاه می‌کند. برایش دنیا کلاً خداوند و تجلی اسماست: من خودم تجلی برخی از اسمای الهی‌ام، کلماتم، و شما هم همین‌طور؛ این سخنی هم که می‌گویم چیزی نیست جز اینکه انگار خداوند با خداوند سخن می‌گوید؛ چیز دیگری در عالم وجود ندارد.

عبارت معروف ابن‌عربی این است که هر سخنی که در عالم هست سخن خداوند است؛ و فهمیدنِ اینکه چرا این حرف را می‌زند سخت است. دربارهٔ فصوص کسی به من ایمیل زده بود که این حرف‌ها چیست، و فقط جواب دادم که فهمیدنش سخت است. راستش خیلی توصیه نمی‌کنم آن را بخوانید. من خیلی آدمی نیستم مثل بعضی‌ها که آن را می‌خوانند و همه‌اش را قبول دارند؛ فکر می‌کنم کاملاً اشتباهاتی در آن وجود دارد، ولی پرت و پلا نیست. مهم این است که دست‌کم می‌شود به نوعی فهمید چه می‌گوید؛ چیزی هست برای فهمیدن، و خیلی جالب است که بفهمید یعنی چه وقتی می‌گوید هر سخنی سخن خداست. ببینید، همهٔ مشکل این است: اعتقاد به اینکه چیزی جز خداوند وجود ندارد، با این تفرقه چگونه جور درمی‌آید؟ نمی‌شود توجیه ساده‌ای داشت. بنابراین اگر بخواهید برای کسی این‌گونه توضیح دهید، حتماً باید چیزهای عجیب و غریبی بگویید: اصلاً قوم نوح هم تجلی خداوندند و چیز دیگری نیستند؛ پس اینکه نافرمانی می‌کنند یعنی چه؟ باید به نوعی این را بفهمیم: کیست که نافرمانی می‌کند و نافرمانی‌کردن یعنی چه؟

این نکتهٔ خیلی مهمی است و می‌کوشم از این پس بر این موضوع متمرکز شوم؛ چون تمام داستان‌های قرآن تأویل دارند. اصولاً عرفا وقتی دربارهٔ قرآن صحبت می‌کنند، همه‌چیزِ قرآن از جمله داستان‌ها را تأویل می‌کنند، و وقتی تأویل می‌کنند، از همین موضوع استفاده می‌کنند. اگر مثلاً کشتی نوح باید تأویل شود، نه با این نگاه که کشتی‌ای بود و سوارش شدند؛ نه‌فقط کشتی نوح، بلکه همین کشتی‌ای که اکنون در دریاست از نظر عرفا تأویل دارد.

تأویل داستان‌های قرآن و سوره مریم

چه رسد به ماجراهایی که پیرامون پیامبران گذشته و آن‌گونه که در قرآن نقل شده است. متوجه‌اید؟ یعنی دارم راه را برای این باز می‌کنم که اگر دربارهٔ داستان‌ها، مثلاً سورهٔ مریم، صحبت می‌کنیم، هیچ تعجب نکنید که هر اتفاقی که می‌افتد تعبیرهای تمثیلی دارد؛ و اینکه هر چیزی که در عالم هست دلالت تمثیلی دارد، چه رسد به افرادی مثل پیامبران و آن کسی که انتخاب شده، و آن‌گونه که در قرآن بیان می‌شود؛ اینکه مثلاً، نمی‌دانم، حرف از جانب غربی زده می‌شود، حرف از مکان شرقی زده می‌شود و الی آخر. اگر این داستان را همین‌طوری بخوانم، معنایش این است که مریم به مکانی شرقی رفت، یعنی مثلاً به سمت چپ رفت؛ همین؛ رفت آن‌جا. ولی یکی باید جواب بدهد که این چرا در قرآن ذکر شده است. مهم این است که این جزو اصول نگاه عرفانی به دنیاست که هر حادثه‌ای تعبیر دارد؛ بنابراین هر داستانی، دست‌کم در قرآن، تعبیر دارد. و لازم نیست به این اکتفا کنیم که عاملی انسانی در کار باشد تا من آن را به‌طور تمثیلی تعبیر کنم؛ اشیای عالم معنای تمثیلی دارند، چه رسد به حوادث.

من در مجموعه‌ای از جلسات دربارهٔ داستان یوسف صحبت کردم و تأکید کردم که فقط دربارهٔ جنبه‌های دراماتیک داستان صحبت می‌کنم؛ جز یک مورد، که همان اشاره به ماجرای رفتن در چاه بود، هیچ کاری به این نداشتم که تأویلِ خودِ این داستان چیست. چون اصطلاح تأویل احادیث آمده بود، اشاره‌ای به این موضوع کردم. ولی جالبیِ داستان‌های قرآن به این است که جز آن صورت ظاهری که دارند، چیزی در ورایشان هست؛ و اگر کسی بخواهد کمی عمیق بفهمد، چاره‌ای ندارد جز اینکه کمی به اصطلاح تأویل‌کردن را بداند. منتها مشکلی که وجود دارد این است که تفسیرهای عرفانی زیادی هست که تأویل‌های خیلی بی‌قاعده‌ای کرده‌اند و این کلاً ماجرا را به نوعی لوس کرده است. مثلاً تفسیرهای اسماعیلیه را نگاه کنید ببینید چه می‌گویند؛ آن‌قدر آزادند که از هر داستانی اصول عقاید خودشان را درمی‌آورند، طوری که آدم کلاً به تأویل‌کردن بدبین می‌شود. می‌خواهم بکوشم نشان دهم که می‌شود نظم و قاعده‌ای هم برای تأویل داشت. آنچه می‌خواهم بگویم این است که این جزو اصول نگاه‌کردن به دنیاست، چه رسد به اصول خواندن قرآن؛ بکوشید پشت هر واقعه‌ای چیزهایی پیدا کنید. این مقدمات من برای این بود که بگویم این‌ها غیرعلمی و ضدعلمی نیستند؛ به نظر من کاملاً با همین علمی سازگارند که اکنون با آن سروکار داریم.

ارجاعات این جلسه

قانون را می‌نویسیم؛ چه چیزی را فهمیده‌ایم؟

قانون جاذبه حرکت را توصیف می‌کند؛ سخنران می‌پرسد خود قانون چه هویتی دارد. حتی فرض صحت مدل لاپلاسی، پاسخِ خودکار به این پرسش نیست.

آنچه آموزش بی‌صدا منتقل می‌کند

نام‌گذاری science و آموزش فرمول‌ها می‌توانند مفروضات پنهان بسازند. سخنران روشن‌کردن این لایه‌ها را پیشنهاد می‌کند؛ تعبیر روانکاوانه‌اش تشخیص افراد نیست.

روایت یک کلاسِ مبانی ریاضی

داستانِ تدریس کانتور و پارادوکس راسل، مسئله پنهان‌کردن بحران‌های مبنایی را نشان می‌دهد. نگرانی از تناقض با اثباتِ ناسازگاری ZFC یکی نیست.

طبیعیات و دانشِ پیش‌بینی

طبیعیات و science در گفتار، هدف و مقولات متفاوت دارند. داستان‌های گاموف و نامه منسوب به نیوتن مثال‌اند؛ جزئیات تاریخی‌شان تأیید مستقل نشده است.

میدان، مُثُل و یک پیشنهاد تخیلی

میدان برای تصورِ رابطه ذهن و مجرد مثال می‌شود. موجِ هوشمند و شکل الکترومغناطیسی عدد، فرض‌های تخیلی‌اند؛ سخنران اثبات همانی با عالم مُثُل را رد می‌کند.

از ذره به هویتِ سیستم

هویت سیستم و ذرات یکسان با تصویر لاپلاسی مقایسه می‌شوند. جوهر سوم و پیوندش با طبقات عرفانی، تفسیر سخنران است؛ یکسانی ذرات، ادعای وجود فقط یک الکترون نیست.

محاسبه با فهم معنا یکی نیست

محاسبه خودکار با فهم معنا فرق دارد. ویتگنشتاین و چامسکی در تلفیقِ پیشنهادی با عرفان می‌آیند؛ این تلفیق و ادعای اجماع، مواضع همین گفتارند.

شهر را از آسمان ببینیم

ناظرِ دور، نظم شهر را می‌فهمد ولی ممکن است معنای زندگی را نداند. قیاس، فایده پیش‌بینی را می‌پذیرد و محدودیت فهم معنا را نشان می‌دهد.

تأویل؛ بازگشتِ رخداد به معنا

تأویل احادیث در این بخش خواب و بیداری را در بر می‌گیرد. سخنران همه آرای ابن‌عربی را نمی‌پذیرد و انتساب جمله به ابوسعید را با تردید بیان می‌کند.

بازگشت به مریم، با قاعدهٔ تأویل

جزئیات داستان مریم و کشتی نوح راه ورود به تأویل‌اند. سخنران از تأویل بی‌قاعده انتقاد می‌کند؛ شرح تفصیلی این نمونه‌ها هنوز برنامه جلسه بعد است.

مرجع‌ها و شاهدها

علم۱۶ شاهداز متن جلسه‌ها
فلسفه۱۲ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیک۱۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۱۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مکانیک کوانتوم۶ شاهداز متن جلسه‌ها
آیزاک نیوتون۵ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۵ شاهداز متن جلسه‌ها
قانون جاذبه۴ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
نظریه نسبیت۴ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
طبیعت۴ شاهداز متن جلسه‌ها
محیی‌الدین ابن‌عربی۳ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان اسلامی۳ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیکالیسم۳ شاهداز متن جلسه‌ها
روانکاوی۳ شاهداز متن جلسه‌ها
تأویل۳ شاهداز متن جلسه‌ها
رنه دکارت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ایران۲ شاهداز متن جلسه‌ها
توشیهیکو ایزوتسو۲ شاهداز متن جلسه‌ها
پیر-سیمون لاپلاس۲ شاهداز متن جلسه‌ها
لودویگ ویتگنشتاین۲ شاهداز متن جلسه‌ها
معجزه۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ناخودآگاه۲ شاهداز متن جلسه‌ها
نور۲ شاهداز متن جلسه‌ها
افلاطون۲ شاهداز متن جلسه‌ها
پست‌مدرنیسم۲ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
برتراند راسل۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عبدالکریم سروش۲ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ارسطو۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ژان بودریار۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کارل گوستاو یونگ۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نوام چامسکی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
آلبرت اینشتین۱ شاهداز متن جلسه‌ها
الهیات۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زیگموند فروید۱ شاهداز متن جلسه‌ها
غرب۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حقیقت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
جهان‌بینی عرفانی۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
کارل پوپر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
خودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مریم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نوح۱ شاهداز متن جلسه‌ها
قدرت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
سوره۱ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

    ابراهیم ·بدون مقصدموسی ·بدون مقصد
  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

    قیامت ·بدون مقصد
  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

    عیسی مسیح ·بدون مقصد
  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

    نماد ·بدون مقصدرؤیاتأویل
  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

    مریمسنت ·بدون مقصدزن ·بدون مقصد
  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیه ·بدون مقصدمریمفیزیکتفسیر
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.

    عیسی مسیح ·بدون مقصدکتاب مقدس ·بدون مقصدمریممسیحیت ·بدون مقصد