→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۶ · سورهٔ مریم

کناره‌گیری مریم و خلوت شرقی

۱۴,۰۶۹ واژه · ۱۴ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید سورهٔ مریم حال‌وهوایی عرفانی دارد و داستان‌هایش گرهٔ دراماتیک ندارد، و به گفتهٔ خودش مقدمات تأویل را فراهم می‌کند. نخست از جهان‌بینی لاپلاسی، فیزیک جدید و حاشیهٔ اجتماعی علم می‌گوید، سپس جهان را بر پایهٔ اسمای الهی و هرم هستی توصیف می‌کند. بعد با مثال‌هایی از سیاست، رفتار آدم‌ها و رویا نشان می‌دهد وقایع چه معنایی دارند، و در پایان به جزئیاتی در داستان‌های قرآن می‌رسد که به نظر او باید تأویل شوند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

سورهٔ مریم، چنان‌که فکر می‌کنم چند بار و در جلسات اول هم گفته‌ام، این ویژگی را دارد که حال‌وهوایی به اصطلاح عرفانی دارد. در سه جلسهٔ اول خیلی مستقیم دربارهٔ مفاهیم درون سورهٔ مریم صحبت کردم و فکر کنم به جایی رساندم که پایان چیزی بود؛ یعنی کلیات را گفتم. پیش از آنکه وارد جزئیات شوم، حرف‌هایی کمی عجیب‌وغریب زدم و برایم سؤال پیش آمده که نمی‌دانم در این دو جلسه چقدر توضیح داده‌ام که چرا این حرف‌ها را می‌زنم و آیا علتشان کاملاً روشن است. می‌کوشم علتش را بگویم: در واقع دارم مقدماتی فراهم می‌کنم تا بعداً به مشکل برنخوریم.

سوره‌های قرآن معمولاً این‌گونه‌اند که هم چیزهای آسمانی در آن‌ها هست و هم چیزهای خیلی زمینی. مثلاً سورهٔ بقره را که می‌خوانید، بیشتر دربارهٔ آدم‌هایی مثل بنی‌اسرائیل صحبت می‌کند و انبوهی از احکام مربوط به عموم آدم‌ها در آن هست. در این حالت رفت‌وبرگشت میان وحدت و کثرت، که همیشه در قرآن وجود دارد، در اکثر جاها انگار کثرت بیشتر است: از احکام سخن می‌رود و از اقوامی که کارهای بد کردند. داستان پیامبران را هم که می‌خوانید، غالباً دربارهٔ برخورد پیامبران با همین اقوام متمرد و کافر است که خودشان هم کلی حرف می‌زنند؛ یعنی تقابلی میان کفر و ایمان می‌بینید.

اما سورهٔ مریم همه‌اش انگار اصلاً از آسمان پایین نمی‌آید. پیامبران را هم که می‌بینید، خصوصی با خدا صحبت می‌کنند؛ سوره از پیامبران پایین‌تر نمی‌آید و انگار میان پیامبر و خدا نوسان می‌کند. واقعاً حکمی در آن نیست؛ کافران را هم که می‌بینید، بیشتر در آن دنیا و در حال مجازات‌اند. نهایتش چند ادعای این‌چنینی در این سوره هست. این سوره به‌شدت این ویژگی را دارد که نمی‌شود با آن مثل سوره‌های دیگر رفتار کرد: هر سورهٔ دیگری را که بخواهم بحث کنم، می‌توانم دربارهٔ قسمت‌های زمینی‌اش کلی صحبت کنم و شما را مشغول کنم که علت این احکام چیست و چه فایده‌ای برای بشر دارد. اما برای کمی بیشتر فهمیدن سورهٔ مریم، جز اینکه به نحوی واردش شوید و مفاهیمی سطح‌بالاتر از نظر معارف الهی از آن بفهمید، چیز دیگری در آن نیست که بشود با آن سرگرم شد.

داستان‌ها را نگاه کنید: من داستان یوسف را فقط از جنبهٔ دراماتیکش ۱۳ یا ۱۴ جلسه شما را مشغول کردم، بی‌آنکه هیچ تعبیری، مثلاً تعبیر عرفانی، کرده باشم. عده‌ای آدم در زمین زندگی می‌کنند؛ این پسرِ آن‌هاست، خوابی دید و خلاصه رفت؛ حالا چه می‌کند؟ اما داستان‌های سورهٔ مریم از نظر دراماتیک اصلاً گره‌ای ندارند: زکریا دعا می‌کند و خدا به او پسری می‌دهد. گرهٔ دراماتیکی ندارد؛ دربارهٔ چه می‌خواهید صحبت کنید؟ به نظر من برای نزدیک‌شدن به سورهٔ مریم و بهتر فهمیدنش هیچ راهی نیست جز اینکه همان کاری را بکنیم که دیگران کرده‌اند، یعنی بکوشیم داستان‌ها را به نحوی تأویل کنیم. احساسم این است که دارم مقدمات تأویل را فراهم می‌کنم؛ دیگران تعبیر می‌کنند، تعبیرهای عرفانی می‌کنند و مقدماتش را فراهم نمی‌کنند، و عده‌ای هم شک دارند که اصلاً این کارها مجاز است یا مجاز نیست.

ضرورت تعویل داستان‌ها

من می‌کوشم بگویم چرا مجاز است و چرا اصلاً هیچ داستانی، هیچ حدیثی، نیست که تأویل نداشته باشد. آنچه یوسف بلد بود تأویل احادیث بود، نه تأویل رویاها. وقایعی هم که برای انسان‌ها اتفاق می‌افتد تأویل دارد، چه رسد به وقایعی که برای پیامبران اتفاق می‌افتد و آن‌هایی که برگزیده شده و در قرآن ذکر شده‌اند؛ این‌ها حتماً قانون‌های معنایی خیلی قوی‌ای هستند. حدیث یعنی چیزی که حادث شده است.

یوسف تأویل احادیث را بلد است و از جملهٔ احادیث، رویا هم روی می‌دهد؛ بنابراین تأویل رویاها را هم بلد است. هر واقعه‌ای را برای یوسف تعریف کنی، می‌تواند تعبیرش کند، و تأویل‌کردن یعنی به اول برگرداندن. تعبیرها و تأویل‌هایی که عرفا در تفسیرهای خودشان ارائه می‌دهند بر بدیهیاتی استوار است: ممکن است تأویلشان غلط باشد، ولی شکی ندارند که اینجا تأویلی وجود دارد. اینکه همهٔ آنچه در قرآن هست تأویلی دارد، جزو بدیهی‌ترین چیزهای جهان‌بینی عرفانی و دینی است.

ممکن است بگویید بعضی از عرفا تأویل‌های کاملاً اشتباهی ارائه کرده‌اند. یک دلیل خیلی واضحش این است که خیلی‌ها که به عرفان شهرت دارند واقعاً عارف نیستند؛ در سنت عرفانی بزرگ شده‌اند و ممکن است کاملاً اشتباه کنند. همیشه این حرف را که می‌زنم، اسم عطار را می‌برم؛ امروز چیزی از او یادداشت کرده‌ام که خیلی جالب است و خوشم می‌آید و می‌خواهم نقلش کنم، و این را گفتم تا به هر حال جبرانی شده باشد. به هر حال خیلی‌ها را عارف حساب می‌کنیم، حرف‌های عرفانی دارند و کتاب‌های عرفانی نوشته‌اند، ولی اینکه به معنای واقعی کلمه عارف شده باشند، یعنی مشاهداتی داشته باشند و از نظر روانی از سطحی بالاتر رفته باشند، لزوماً چنین نیست. خیلی از استادان عرفان نظری ممکن است آدم‌هایی کاملاً معمولی باشند و تجربهٔ عرفانی واقعی نداشته باشند، ولی عرفان نظری را مثل یک درس خوانده‌اند و خیلی هم خوب بلدند؛ ممکن است حتی از خود عرفا بیان بهتری داشته باشند. معمولاً چنین است: کسی که خودش واقعاً به عرفان رسیده و مشاهداتی دارد، ممکن است در بیان مشکل داشته باشد؛ اما این‌ها احساسات خاصی ندارند، تلاطمی در وجودشان نیست و با فرصت می‌نشینند، و آنچه را عرفا گفته‌اند، اگر بفهمند، ممکن است خیلی تمیزتر بیان کنند.

کاری که من می‌کنم این است که وقتی بحثی را شروع می‌کنم، می‌نشینم و فکر می‌کنم که حرفی که می‌خواهم بزنم چقدر ممکن است عجیب به نظر برسد، و چرا. علتش این است که به نظر می‌رسد جهان‌بینی رقیب دیگری هم داریم که به آن جهان‌بینی علمی می‌گویند. من کلاً منکر وجود چیزی به اسم جهان‌بینی علمی هستم؛ زیرا جهان‌بینی باید حالتی کل‌نگر داشته باشد و علم چنین نیست. علم مجموعه‌ای از گزاره‌های جزئی است و کسی هم انتظار ندارد که در هیچ دانشی به جهان‌بینی برسیم؛ هر کس در حوزهٔ خودش می‌کوشد گزاره‌هایی را بیان کند.

جهان‌بینی علمی و خالی شدن از معنا

ولی واقعیت این است که ما در حول‌وحوش علم نوعی نگاه به جهان را یاد گرفته‌ایم که ویژگی اصلی‌اش خالی‌کردن جهان از معناست؛ درست ضد آنچه ما می‌خواهیم از آن استفاده کنیم، و به آن عادت کرده‌ایم. در دانشی مثل فیزیک، نه اینکه کسی این را به‌عنوان گزاره‌ای به ما بگوید، ولی یاد گرفته‌ایم که دنیا را این‌گونه ببینیم: مجموعه‌ای از ذرات بنیادی که طبق قوانینی حرکت می‌کنند. بنابراین گفتنِ اینکه همهٔ حوادثی که در عالم اتفاق می‌افتد در اثر معانی است، یا ساختاری در جهان وجود دارد که معانی در آن تحقق پیدا می‌کنند، از دیدگاه‌هایی که به‌عنوان علم عرضه می‌شود دور است.

دو جلسه در این باره کوشیدم و حالا دیگر آن کوشش را ادامه نمی‌دهم؛ می‌خواهم وارد بحث به اصطلاح تأویل و این‌گونه چیزها شوم، البته نه مستقیماً دربارهٔ سورهٔ مریم. در آن دو جلسه کوشیدم روشن کنم که از علم، دست‌کم به معنایی که اکنون از دانش داریم، آن حرف‌ها به هیچ وجه درنمی‌آید. نکوشیدم بگویم که فیزیک مدرن جهان‌بینی عرفانی را نتیجه می‌دهد یا با آن منطبق است؛ کوشیدم نشان دهم که اگر تعارضی هست، تعارض فیزیک جدید با جهان‌بینی عرفانی واقعاً کمتر از تعارض جهان‌بینی لاپلاسی با آن است. جهان‌بینی لاپلاسی همان نگاهی است که دنیا را مجموعه‌ای از ذرات می‌بیند که به‌طور تخت و تصادفی، بر اساس معادلاتی، پیش می‌روند؛ آنچه جهان‌بینی علمی می‌نامیم همین شکل نگاه به دنیاست که از قرن نوزدهم به ما به ارث رسیده است. فیزیک جدید قطعاً به جهان‌بینی عرفانی نزدیک‌تر است؛ دست‌کم به نظر می‌رسد هویت‌های سه‌گانه‌ای را قائل است و ذرات دیگر آن فرم به اصطلاح ذره را به آن معنا ندارند.

خلاصهٔ همهٔ حرف‌هایی که زدم این است که هم در فیزیک و هم در پزشکی و ژنتیک، در خیلی جاها راه برای اینکه جهان را معنادار ببینید کاملاً باز است. نمی‌گویم می‌شود ثابت کرد که معنادار است، ولی در جهان‌بینی لاپلاسی چنین راهی وجود ندارد: وقتی آن‌گونه به دنیا نگاه می‌کنید، راهی نیست که جهان‌بینی عرفانی خودتان را با آن تطبیق دهید. اما اکنون در جهان‌بینی جدید علمی، اگر اصلاً جهان‌بینی‌ای وجود داشته باشد، راه‌ها مطلقاً بسته نیست. به نظر می‌رسد تعارض‌هایی که جهان لاپلاسی، یعنی جهان‌بینی به اصطلاح علمیِ قرن نوزدهمی، با جهان‌بینی عرفانی و معنادار دیدن عالم داشت، اکنون مطلقاً وجود ندارد. این را کوشیدم بگویم، چون فکر می‌کنم مقدمهٔ لازمی است. به‌علاوه، فکر کنم همهٔ شما تجربه کرده‌اید که هر جا بهانهٔ خوبی پیش بیاید، معمولاً دربارهٔ علم و تعارضش با مفاهیم دینی حرف می‌زنم؛ چون فکر می‌کنم این مسائل مهم است و لازم است همهٔ شما کمی به این موضوعات فکر کنید.

در ادامهٔ آن بحث‌ها به پرسشی پاسخ می‌دهم. با همهٔ حرف‌هایی که زدم، فرض کنیم چنین انقلاب‌های علمی‌ای در اوایل قرن بیستم اتفاق افتاده و ما اصلاً وارد فضای علمی جدیدی شده‌ایم؛ پس چرا این در حاشیهٔ علم منعکس نشده است؟ هنوز هم که هنوز است، از آدم‌هایی که به نظر می‌رسد خیلی علم‌زده‌اند، نمی‌خواهم اصطلاح منفی به کار ببرم، خیلی علم‌دوست‌اند، چنین حرف‌هایی می‌شنوید که «علم روح را رد کرده است». آدم‌هایی که خیلی شیک می‌نشینند و به نظر می‌رسد از موضعی خیلی علمی دنیا را نگاه می‌کنند، از جهان آخرتی که وجود ندارد، از خدا، از بیگ‌بنگ و از منشأ جهان که به‌زودی توضیح داده می‌شود حرف می‌زنند. اگر چنین اتفاق‌هایی افتاده، راه‌هایی که پیش‌تر بسته بود باز شده و آن نوع نگاه به دنیا کاملاً از بین رفته است؛ در فلسفهٔ علم هم می‌بینید که علم به‌شدت محدود شده به اینکه بکوشد نظم جهان را توصیف کند. اکنون در فلسفهٔ علم عموماً معتقدند که کار دانش حتی پیدا کردن علت وقایع هم نیست؛ یعنی روابطی که کشف می‌کنند، از نظر فلسفی روابط علت و معلولی نیستند و مدل‌هایی توصیفی ارائه می‌دهند. وقتی در دانش قرن بیستم و فلسفه‌اش دانش این‌قدر محدود شده، چگونه است که هنوز عده‌ای این حرف‌ها را می‌زنند؟

حاشیه اجتماعی علم

در سخنرانی‌ای که در دانشگاه تهران داشتم، تأکید کردم که این حاشیه‌ای که پیرامون علم وجود دارد به‌شدت دلایل اجتماعی دارد، و دست‌کم ۱۰ دقیقه یا یک ربع به وقایع تاریخی پرداختم: اینکه چه شد که تحولاتی اجتماعی رخ داد و دقیقاً در برهه‌ای تاریخی که نظام موجود داشت از بین می‌رفت و نظام جدید جایش را می‌گرفت، دین و کلیسا به ایدئولوژی نظام قدیم تبدیل شده بودند و علم دقیقاً به ایدئولوژی آدم‌هایی تبدیل شد که تازه می‌خواستند به قدرت برسند.

بنابراین مجامع دانشگاهی که داشت تأسیس می‌شد، دقیقاً در ضدیت با کلیسا قرار گرفتند و در طول قرن نوزدهم جنگ‌هایی واقعی می‌بینید بر سر اینکه در بعضی موارد مرجعیت از کلیسا به دانشگاه منتقل می‌شود و آن‌ها مقاومت می‌کنند. فرض کنید الان می‌خواهید ساختمانی بسازید؛ دولت به‌عنوان قدرت سیاسی مراجعی را تعیین می‌کند که تأیید کنند ساختن این ساختمان درست است یا غلط. زمانی کلیسا همهٔ چیزهای علمی و مرجعیت علمی را هم داشت؛ اکنون می‌بینید که هیچ مرجعیت علمی ندارد. در قرن نوزدهم این مرجعیت به معنای واقعی کلمه با مبارزه و جاروجنجال و دعوا از کلیسا به مجامع دانشگاهی منتقل شد؛ یعنی جامعهٔ دانشگاهی از اول در رقابت با کلیسا شکل گرفت. بنابراین اتفاق‌های اجتماعی و تاریخی خاصی در کار است که روحیهٔ دانشگاهی را به نوعی روحیهٔ غیرعلمی یا حتی ضدعلمی بدل کرد. این را آنجا تأکید کردم.

نکتهٔ دیگری که هر بار صحبت می‌کنم می‌گویم این است که چیزهایی مثل فیزیک مدرن، یا ضعف‌هایی که پدید آمده و اینکه دانش دیگر آن ابهت قرن ۱۸ خودش را ندارد، قبول دارید که بهتر است در آموزش مطرح نشود؛ یعنی خوب است دانش‌آموز و دانشجو با این حس مواجه شود که دارد چیز خیلی خوبی می‌خواند که پایهٔ خیلی محکمی دارد. مثالی که تا حالا دو بار در این کلاس‌ها، یک بار در جلسات اول و یک بار در جلسات قبل، گفته‌ام، از تجربهٔ خودم در تدریس مبانی ریاضی است: اگر به دانشجوی ریاضیِ ترم اول یا دوم بگویید که اساس کل ریاضیات هیچ‌وقت محکم نیست و حتی ثابت شده است که نمی‌توانید پایه‌هایش را محکم کنید، از نظر روانی تأثیر خوبی بر او نمی‌گذارد. اگر به دانش‌آموزان دبیرستان بگویید که قوانین نیوتن را به شما می‌گوییم ولی همه‌اش غلط است، واقعاً خوب یاد نمی‌گیرند. برای همین خوب است همان حسی را به دانش‌آموز بدهید که در قرن هجدهم وجود داشت: اینکه تمام دنیا را با همین سه قانون توجیه می‌کنیم؛ و مثال‌های مثبت بزنید. مثلاً در کتاب‌های درسی می‌نویسند که نیوتن با قوانین خودش کل منظومهٔ شمسی و حرکاتش را توجیه کرد، در حالی که می‌دانیم سیارهٔ عطارد باقی مانده بود، توجیه نشده بود و مشکل داشت؛ ولی این‌ها جزئیات است و خوب نیست در کلاس این حرف‌ها را بزنید.

دفعهٔ قبل تأکید کردم که وقتی دانش، هر دانشی، به محیطی آکادمیک برود و قرار شود آموزشش بدهند، خودبه‌خود حرف‌هایی پیدا می‌شود که آن را محکم‌تر از آنچه هست نشان می‌دهد. بنابراین جامعهٔ دانشگاهی، نه به دلیل مبارزه با کلیسا و دلایل تاریخی، بلکه به‌طور طبیعی به این سمت رفته که در توصیف دانش حالتی اغراق‌آمیز داشته باشد و مدام اطمینان بدهد که در بهترین جای ممکن است. باور کنید، فکر می‌کنم اگر حتی از دانشجوهای فیزیک در حد لیسانس بپرسید، اصلاً آن احساسی را که فیزیک‌دانان سطح‌بالا دربارهٔ وجود مشکلات اساسی دارند، ندارند؛ در فوق‌لیسانس دیگر فکر کنم همه‌چیز لو می‌رود. به آن‌ها گفته نمی‌شود که کلی تلاش کرده‌ایم و همه‌اش به شاخه‌های بن‌بست خورده و ۸۰ سال است راه فراری پیدا نکرده‌ایم؛ اینکه مسائل حل‌نشده یا پارادوکس‌هایی در مبانی وجود دارد، معمولاً به دانشجوها گفته نمی‌شود.

فکر می‌کنم در همین دانشگاه هم این تجربه بوده است که آن یک نفری را که این چیزها را می‌گفت، کوشیدند از دانشکده دور کنند. آقای دکتر گلشنی از این حرف‌ها زیاد می‌زد، و من خودم چون تز فوق‌لیسانسم در همان دانشکده بود، مخالفانش را از نزدیک می‌دیدم که پشت سرش چه می‌گفتند: دقیقاً همین احساس که دانشجوها را منحرف می‌کند. ادعای مخالفان این بود که این بحث‌ها فلسفی است: فیزیک این است که این فرمول‌ها را به بچه‌ها یاد می‌دهیم و آن‌ها یاد می‌گیرند چگونه محاسبات را انجام دهند، و باقی‌اش جزو طرح درس مکانیک کوانتوم نیست؛ بنابراین خوب نیست این حرف‌ها زده شود، مثلاً اینکه از همان آغاز که به دانشجوی لیسانس کوانتوم درس می‌دهید، رک و راست بگویید اینجا مشکلاتی اساسی وجود دارد. فکر می‌کنم ایشان اکنون بیشتر به فلسفهٔ علم مشغول است تا به دانشکده. همان درسی را که آنجا ارائه می‌دهد، همان‌جا به‌عنوان مبانی فلسفی مکانیک کوانتوم هنوز ارائه می‌دهد. جالب است که آن را جدا کرده‌اند: درسی به اسم مبانی فلسفی مکانیک کوانتوم هست که احتمالاً اختیاری است و دانشجو می‌تواند نگیرد، و کم می‌گیرند تا منحرف نشوند. عده‌ای هم ممکن است کلاً زمینهٔ انحراف داشته باشند و اگر به آن‌ها نگویند، می‌روند کتاب‌های انحرافی می‌خوانند؛ پس بگذار کلاسی هم باشد، دردسر این‌گونه حل می‌شود. این را هم فراموش نکنید، و باز حرفم تکراری است، که همهٔ ما آدم‌ها در درون خودمان گرایشی به کفر داریم و اگر راهی باز شود که از دست دین و این‌گونه چیزها فرار کنیم، فرار می‌کنیم. در قرن نوزدهم چنین راهی باز شده بود و آدم‌ها در رفتند، با این احساس که با احساساتی مقدس این کار را کرده‌اند، و دیگر احساس گناه هم نمی‌کنند. این نسل از آدم‌ها هنوز به‌شدت وجود دارند و هنوز کتاب می‌نویسند؛ مثلاً آقای داکینز نمونهٔ آدمی است که همچنان از زیست‌شناسی و داروینیسم می‌آید و مدام کتاب‌های الحادی می‌نویسد؛ دقیقاً همان فضای ذهنی قرن نوزدهم و حالت تبلیغاتی آن‌ها را دارد. واقعاً چه چیزی بهتر از این؟ اینکه آدم با پناه بردن به چیزی مقدس مثل دانش از دست محدودیت‌های دینی فرار کند، خیلی لذت‌بخش است.

حرف تکراری دیگر این است که فراموش نکنید مکانیک نیوتنی است که به درد تکنولوژی می‌خورد، و به همهٔ ما آموزش داده می‌شود تا در خدمت نظام کاپیتالیستی باشیم. بنابراین مکانیک کوانتوم هنوز که هنوز است، جز در زمینه‌های مربوط به لیزر و برخی زمینه‌های تکنولوژیک جدید و خیلی پیشرو، برای مهندس‌ها دانستنش خیلی ضرورت ندارد؛ دست‌کم لازم نیست مبانی‌اش را خیلی عمیق بدانند و هیچ مهندسی لازم نیست تئوری کوانتوم بلد باشد. حداکثر به الکترونیک می‌رسد؛ من خودم فیزیک الکترونیک خوانده‌ام و حتی یادم نیست که در کتاب فیزیک الکترونیک معادلهٔ شرودینگر آمده باشد. کاملاً می‌شود پیش‌بینی کرد که شاید ۲۰ سال دیگر مکانیک کوانتوم درس دبیرستان باشد؛ واقعاً آن‌قدر پیچیدگی ندارد که نشود درسش داد؛ معادلهٔ دیفرانسیل مرتبهٔ دوم است. معادلات نیوتن هم معادلات درجهٔ دو هستند، ولی می‌شود کاری‌اش کرد. الان در پیش‌دانشگاهی ما معادلات ماکسول را برای بچه‌ها می‌نویسند. خیلی چیزها شهودی نیست؛ اتفاقاً برای بچه‌ها چیز غیرشهودی هم شهودی می‌شود و قبولش می‌کنند. عدد منفی هم خیلی شهودی نبود و کسی حرفی نزد؛ چند هزار سال طول کشید تا مردم عدد منفی را کشف کردند. اگر بچه‌ها را از ابتدایی با مکانیک کوانتوم بار بیاورند، دنیا را کوانتومی می‌بینند؛ قبول کنید که این بر چیزهایی تأثیر می‌گذارد، یعنی این حواشی تا حدود زیادی از بین می‌رود.

هنوز هم در مقاله‌های فلسفی که می‌خوانید این را می‌بینید. فیلسوفی هست، که اسمش را نشنیده باشید بهتر است، از این آدم‌های فعالِ ملحد، دانیل دنت؛ مقاله‌ای از او بود که در آغازش فرض کرده بود در جهانی لاپلاسی زندگی می‌کنیم و بر این پایه استدلال‌هایی کرده بود؛ اما ما در چنین جهانی زندگی نمی‌کنیم. این عقاید و افکار هنوز هست؛ هنوز فیلسوفان تراز اول دنیا انگار در ذهنشان در جهانی لاپلاسی زندگی می‌کنند. این مقدار زیادی به آموزش برمی‌گردد و ما به آن عادت کرده‌ایم. الان هرچه به مردم بگویید که جاذبه به آن معنایی که نیوتن می‌گوید اصلاً وجود ندارد، باورشان نمی‌شود؛ در ذهنشان رفته که زمین ما را جذب می‌کند و چیزها به دورش می‌چرخند، و می‌پرسند اگر وجود ندارد، پس چگونه چنین می‌شود؟ باید چیزهای پیچیده‌ای دربارهٔ فضا-زمان نسبیتی بگویید، و چه کسی حوصلهٔ این چیزها را دارد؟

این‌ها را می‌گویم چون مهم است بدانیم چرا چنین است. فکر می‌کنم این سؤال‌برانگیز است: این‌همه آدم در دنیا این چیزها را می‌دانند، پس چرا احساساتی که می‌گویم برطرف نمی‌شود و به نظرم هنوز همان حواشی پیرامون علم وجود دارد؟ می‌کوشم بگویم چرا چنین است و چرا چیزی ثابت و پایدار در آن اطراف وجود دارد؛ در عین حال، واقعاً نظرم این است که همین حرف‌ها به‌زودی از بین می‌رود. به هر حال وقتی این نوع به اصطلاح فیزیک و این‌گونه دیدگاه‌های مدرن وارد مدارس و دانشگاه‌ها شود، همهٔ آدم‌ها یادش بگیرند و نگاهشان به دنیا دیگر نگاه نیوتنی نباشد، خودبه‌خود حرف‌های عجیب‌وغریب به نام جهان لاپلاسی از ذهن همه می‌رود؛ هرچند لزوماً این چیزها جایگزینش نمی‌شود، ولی دیگر نمی‌توانند دربارهٔ برخی چیزها صحبت کنند.

الان تاریخ علمی دارید، و این خیلی مهم است، که در آن ادعا می‌شود کلیسا در تمام طول تاریخ فعالانه با علم مبارزه کرده است. مثلاً همه‌تان شنیده‌اید که گالیله را محاکمه کردند؛ هنرمند بزرگی مثل برتولت برشت، که مارکسیست بوده، نمایشنامه‌ای بر اساس همین محاکمه نوشته که خیلی شهرت دارد. دیگر همهٔ عوام هم می‌دانند که کلیسا گالیله را محاکمه کرد و مجبورش کردند از این عقیده که زمین حرکت می‌کند برگردد؛ و آن داستان معروف هم هست که مثل بعضی از احادیث جعلی ماست: می‌گویند در آخرین لحظه پایش را به زمین زد و گفت «می‌گردد».

گالیله و روایت انقلاب علمی

شباهتش به احادیث جعلی در این است که معمولاً وقتی بعضی از احادیث را می‌شنوم، به این فکر می‌کنم که چه کسی این را نقل می‌کند. مثلاً می‌گویند روزی پیامبر در جنگل می‌رفته و درختی به او سلام کرده است؛ چه کسی آنجا بوده که این را نقل کرده باشد؟ خیلی از احادیث چنین‌اند که راوی را نمی‌توانید در آن‌ها پیدا کنید؛ حتماً باید آنجا خلوت باشد تا آن اتفاق بیفتد. این هم همین‌طور است و دربارهٔ گالیله کمی مشکوک است، مگر اینکه بعداً خودش به کسی گفته باشد؛ به هر حال چیز خیلی معتبری نیست و داستان است. واقعیت این است که همه‌اش داستان است؛ یعنی ماجرا اصلاً این‌گونه نبوده است. کلیسا، به‌عنوان چیزی سنتی، مثل هر چیز سنتی با تغییر مخالفت می‌کرد. طبیعیات ارسطو جزو تعالیم حوزه‌های علمی کلیسایی شده بود؛ چون حرف‌هایی که گالیله می‌زد با حرف‌های ارسطو مغایرت داشت و نمی‌توانست جواب استدلال‌های کسانی را بدهد که علیه نظام کوپرنیکی استدلال می‌کردند، طبعاً محکوم شد. اکنون جریان‌های دادرسی در دست است و بیشتر بحث‌ها جنبهٔ علمی دارد، یعنی همان تضاد میان طبیعیات ارسطویی و علم جدید. همهٔ کسانی که انقلاب علمی را پدید آوردند، تا انقلاب فرانسه به‌طور کامل و از انقلاب فرانسه هم تا اواخر قرن نوزدهم، آدم‌هایی مذهبی بودند و نسبت به دانش احساس خیلی خوبی داشتند.

فکر کنم این حرف‌ها را در آن جلسهٔ دانشگاه تهران گفتم؛ کاملاً چنین است که یادم نمی‌آید کدامش را آنجا وقت شد بگویم. دو کتاب در این باره هست که اواخر قرن نوزدهم منتشر شده‌اند و همین دو کتاب مسئول‌اند که این داستان را به این شکل روایت کرده‌اند؛ از اواخر قرن نوزدهم این روحیه پدید آمد که در تمام طول تاریخ چنین اتفاقی افتاده است. در قرن بیستم هم آدم‌های معروفی هستند که به نوعی همین شکل روایت را ادامه دادند؛ معروف‌ترینشان جورج سارتون است، از مهم‌ترین کسانی که تاریخ علم نوشته‌اند.

فرض کنید تعبیری که من از معادلات ماکسول کردم درست باشد: معادلات ماکسول یعنی ما به هویتی غیر از ذرات قائل می‌شویم و جهان از آن حالت لاپلاسی و تخت خودش درمی‌آید؛ بنابراین نسبت به جهان‌بینی نیوتنی حالتی کفرآمیز دارد. اکنون این خیلی رسمیت پیدا نکرده که اتفاق خیلی مهمی بوده و ما را از آن حالت خام درآورده است. هنوز هم که هنوز است چنین است؛ این حرف را یک بار پیش چند دانشجوی دکترای فلسفه زدم و خیلی تعجب کردند از اینکه نتیجهٔ معادلات ماکسول واقعاً این است که میدان‌ها وجود خارجی دارند. گفتند در کتاب‌های رسمی درسی فلسفهٔ علم خودمان، وقتی می‌خواهند مثالی معروف بزنند از اینکه علم وجود چیزهایی را فرض می‌کند که وجود خارجی ندارند ولی از نظر بحث‌کردن کار را راحت می‌کنند، در کتاب‌های استاندارد میدان‌های الکترومغناطیس را مثال می‌زنند: مجموعه‌ای از چیزها که وجود خارجی ندارند، ولی اگر فرض کنید وجود دارند، بیان مسائل ساده می‌شود. در حالی که واقعاً چنین نیست؛ از زمان ماکسول به این سو، میدان‌های الکترومغناطیسی به‌عنوان هویت‌هایی موجود در جهان در نظر گرفته می‌شوند. نور سال‌هاست چیزی است که وجود دارد، مگر اینکه بگوییم نور وجود ندارد و فقط تئوری‌ای است که فرض کرده‌ایم وجود دارد تا کارمان را راحت کند؛ از نظر ماکسول، نور نمونهٔ چیزی است که موج الکترومغناطیس حساب می‌شود.

در نظر بگیرید روزی فیزیک به سمتی برود که کم‌کم آن جهان‌بینی تک‌بعدی کاملاً بشکند و به چیزهایی شبیه همان هرم هستی قائل شویم. آن‌وقت می‌شود از مشکلاتی که ماکسول در جاانداختن تئوری خودش داشت داستانی درست کرد که: ببینید، این بیچاره آمد این حرف‌ها را زد و عده‌ای با او مخالفت کردند؛ این‌ها عده‌ای کافر بودند. فرض کنید دنیا دوباره مذهبی شده و مراجع قدرت به دست آدم‌های مذهبی افتاده است؛ حالا بیایید تاریخی بنویسید که آن‌ها عده‌ای کافر بودند و متوجه بودند که تئوری او ممکن است باعث شکست فیزیکالیسم شود، پس معطلش کردند، پشت در نگهش داشتند، نمی‌دانم چه کارش کردند، به دانشگاه راهش نمی‌دادند، و حرف‌هایی از این دست.

قبول کنید که همین الان، از ۱۵۰ سال پیش به این سو، این‌گونه حرف‌هایی را که من می‌زنم خیلی از فیزیک‌دانان بزرگ و کوچک زده‌اند: اینکه ما از دیدگاه‌های فیزیکالیستی و جهان لاپلاسی خیلی دور شده‌ایم، و حتی اینکه می‌شود در مکانیک کوانتوم به اختیار انسان راه داد. هزار جور از این حرف‌ها در حاشیه وجود دارد و شما این آدم‌ها را نمی‌شناسید. بعداً تاریخ‌هایی می‌نویسند که ببینید، آدمی بود که حرف‌هایی به این جالبی زد و او را از دانشگاه بیرون انداختند. یعنی جریان‌های علمی که عوض شود، تاریخ‌های جدیدی نوشته می‌شود و این جریان‌های جدید شهدایی پیدا می‌کنند: آدم‌هایی که از دانشگاه اخراج شدند و بلایی سرشان آمد، به دلیل اینکه حرف‌های درستی زدند.

هر وقت حرف‌های غیرعادی و مخالف با سنت موجود بزنید، آن سنت در مقابلش عکس‌العمل نشان می‌دهد؛ کلیسا هم همین کار را کرده است. نوع دانش جدیدی که گالیله پدید می‌آورد واقعاً با سنت تعارض داشت؛ نه با سنت کلیسایی، بلکه با سنت ارسطویی که در کلیسا جا افتاده بود. آن‌ها هم پیرمردهایی بودند، آدم‌هایی مسن که دلبستگی داشتند، و آدم‌های مسن نسبت به جوانان عکس‌العمل خوبی نشان نمی‌دهند. به هر حال ممکن است روزی ماکسول و خیلی از آدم‌هایی که الان نمی‌شناسیم، به‌عنوان شهدای دانشی جدید دیده شوند. فرض کنید انقلابی علمی واقعاً رخ دهد؛ احساسم این است که خیلی دور نیستیم از اینکه چنین اتفاقی بیفتد: دیدگاه‌های جدیدی بیاید و جانشین دیدگاه‌های قدیم شود و نظام فلسفی‌ای که انگار در حول‌وحوش علم به آن اعتقاد پیدا کرده‌ایم، به هم بریزد. آن‌وقت می‌بینید که تاریخ‌های جدیدی نوشته می‌شود و کلی آدم معرفی می‌شوند. فکر کنید در قرن سیزدهم چند نفر گالیله را می‌شناختند؟ الان همه‌مان می‌شناسیم، چون اگر انقلاب علمی‌ای که راه انداخته بود در جهت درستی نبود و به نتیجهٔ خوبی نمی‌رسید، گالیله را نمی‌شناختیم. خیلی‌ها ممکن است در مقابل کلیسا و نظام ارسطویی ایستاده و ادعاهایی کرده باشند و کارشان هم به دادگاه کشیده باشد، منتها واقعاً پرت‌وپلا می‌گفتند و ما الان هیچ اسمی از آن‌ها نمی‌شنویم؛ ولی گالیله آن جریان درست را رهبری کرد که به چنین موفقیت‌هایی رسید که الان می‌بینیم.

پزشکی کل‌نگر و آلترناتیو

همیشه می‌گویم فکر می‌کنم اتفاق‌های مهم در پزشکی و چیزهای مربوط به انسان رخ می‌دهد، از جمله همین پزشکی‌های کل‌نگر: در جاهایی معنادار فرض کردن بیماری‌ها واقعاً می‌تواند به درمانشان کمک کند. اکنون انواع و اقسام پزشکی‌های آلترناتیو داریم و از آن‌ها استفاده می‌کنند؛ به هیچ وجه با مکانیسم‌های توصیف‌شده در آناتومی و فیزیولوژی معلوم نیست که چرا خوب کار می‌کنند، و نظام پزشکی هم به‌شدت علیه آن‌ها مبارزه می‌کند و می‌کوشد دورشان نگه دارد. یکی از این جریان‌ها این است که به اصطلاح نشانگان بیماری را معنادار فرض می‌کنند و اصولاً حتی به بیماری‌های جسمانی جنبهٔ روانی می‌دهند. این شاخه‌ای است که رشد می‌کند و وقتی رشد کرد، انگار از آنجا معنا وارد بخشی عمده از ساینس می‌شود. این پزشکی هم چیزی نیست که اگر درمان‌های موفق داشته باشد، بشود جلویش را گرفت؛ به دلایل کاپیتالیستی، آن‌ها هم دکان خودشان را می‌زنند و پول درمی‌آورند. دنیا هم این‌گونه نیست که الان بشود جلوی تبلیغات را گرفت؛ هر کس هست کتابش را می‌نویسد. همین الان در تهران درمانگرهای هومیوپاتی داریم، و طب سوزنی را، که در آمریکا اصلاً رسمیت پیدا کرده؛ کلینیک‌های طب سوزنی داریم.

از نظر دانش پزشکی هیچ معلوم نیست که طب سوزنی چرا کار می‌کند. چون اینجا به زندگی آدم‌ها مستقیماً مربوط می‌شود، معمولاً از همین جاهاست که احتمالاً چیزی شروع می‌شود. به نظر من همین الان داده‌های فیزیکی کافی هست برای اینکه جهان‌بینی‌مان تغییر کند، ولی می‌گویند ما اصلاً چه کاره‌ایم؟ اکنون حرف فیزیک‌دان‌ها اصولاً این است که ما معادله می‌نویسیم، نظام‌های فرمال به دست می‌آوریم و آزمایش می‌کنیم؛ از زمان هایزنبرگ و دیگران، جریان رفتن به سمت تعبیر تا حدود زیادی کنار رفته است.

بد نیست این حرف را هم بزنم: واقعاً در دو دههٔ اخیر در فیزیک اتفاق‌های مهمی افتاده است. پس از پنجاه‌شصت سال که بحث‌های هایزنبرگ و بور از یک طرف و انیشتین از طرف دیگر شروع شد و جنگ بر سر تعبیر، مثلاً تعبیر کپنهاگی، خیلی فروکش کرده بود، از دو دهه پیش به این سو کاملاً بحث‌های جدیدی شروع شده و تعبیرهای جدیدی آمده است. اگر تعبیر فلسفی خیلی موفقی در آنجا پیدا شود، حتی می‌تواند جریان‌هایی از آن شروع شود. ولی من بیشتر به این چیزهای انسانی امید دارم. در هنر، پست‌مدرنیسم از کجا شروع شد؟ از معماری. مردم در خانهٔ مدرن زندگی می‌کردند و خانهٔ مدرن کم‌کم به قوطی‌کبریت‌هایی تبدیل شده بود، مثل کندو: ساختمانی مکعب‌مستطیل بسازید با پنجره‌های مربعِ یک‌شکل و هم‌اندازه، و همهٔ آدم‌ها مثل مورچه بروند در همان خانه؛ همهٔ خانه‌ها یک‌شکل، بی‌رنگ و با حداقل تزیینات. چون به زندگی آدم‌ها مربوط بود، خسته شدند. معمولاً می‌گویند پست‌مدرنیسم از روزی شروع شد که ساختمان مدرن خیلی معروفی را در آمریکا منفجر کردند؛ نه اینکه مردم منفجرش کردند، سازنده‌اش تصمیم گرفت خرابش کند. انگار آن پروژهٔ عظیم مدرن شکست خورد؛ یعنی مردم دیگر از این چیزها استقبال نمی‌کردند. ساختمان‌های جدید با تزیینات آمدند، مثل همین ساختمانی که در میدان آرژانتین هست؛ ساختمانی موشک‌مانند که کپی یک ساختمان پست‌مدرن معروف است و عیناً در تهران ساخته‌اند.

اینکه رنگ بزنید و کمی روی تزییناتش کار کنید، برای این است که آدم می‌خواهد در آن زندگی کند و نگاهش کند. نمونهٔ ساختمان‌های مدرن، ساختمان‌های اخوانان و آپادانا است که در دههٔ ۶۰ و ۷۰ طرحشان داده و ساخته شدند: تعداد خیلی زیادی ساختمان عین هم، بی‌تزیینات، که هیچ نشاطی در آن‌ها نمی‌بینید که جای خوبی برای زندگی کردن باشد. دربارهٔ پزشکی و روان‌پزشکی فکر می‌کنم خیلی می‌شود امید داشت که درمان‌های موفق جدید چنان موفقیتی کسب کنند که آدم‌ها خودبه‌خود بروند روی تئوری‌اش کار کنند و دیدگاه‌های جدید ارائه دهند.

اگر این را از من بپذیرید که دیدگاه‌های جهان‌بینی عرفانی با دانش تضاد ندارد، شاید بخواهیم به گونهٔ دیگری به دنیا نگاه کنیم؛ نگاهی غیرعلمی که ضدعلم نیست. اساس مطلب این است که جهان‌بینی لاپلاسی این شکلی است که دنیا چیزی است که از ذرات تشکیل شده و همه‌چیز همان است، و هر معنایی که به دنیا نسبت می‌دهیم در ذهن ما شکل می‌گیرد، نه اینکه در جهان معنایی وجود داشته باشد. در جهان لاپلاسی حتی اشیا به معنای واقعی کلمه رسمیت ندارند و به این معنا تقلبی‌اند؛ در حالی که در فیزیک کوانتوم چنین نیست و سیستم‌ها به معنای واقعی کلمه وجود دارند. من همیشه تعجب می‌کنم که چگونه ممکن است عده‌ای به جهان لاپلاسی معتقد شده باشند. مثلاً در جهان لاپلاسی واضح است که ما نمی‌توانیم اختیار داشته باشیم؛ یعنی بدیهی‌ترین چیزهایی که در خودمان می‌بینیم، در آن جهان اصلاً معنایی ندارد. حتی یک انسان هم به‌عنوان مجموعه‌ای از ذرات چندان فرقی با ذرات اطراف خودش ندارد؛ یعنی وجود یک انسان به‌عنوان موجودی خاص در جهان لاپلاسی خیلی معنا ندارد و همهٔ این‌ها را باید به نوعی اعتباری بدانیم. این‌گونه بی‌معنا نگاه کردن به دنیا واقعاً برای انسان غیرممکن است؛ فکر می‌کنم آدمی موفق نمی‌شود به معنای واقعی کلمه لاپلاسی به دنیا نگاه کند. در جهان‌بینی عرفانی که می‌کوشم بگویم، کلمهٔ «دینی» را به کار نمی‌برم، چون به محتوای جهان‌شناختی اشاره می‌کنم؛ فکر می‌کنم چیزهایی که می‌گویم دقیقاً جهان‌بینی قرآنی هم هست.

نکتهٔ مهم در حرفی که من می‌زنم، به نظرم، این است که نه فیزیک نیوتنی و نه فیزیک لاپلاسی، هیچ‌کدام واقعاً این نتایج را ندارند. واقعیت این است که فیزیک نیوتنی همان نظامی فرمال برای مجموعه‌ای از محاسبات است؛ نه نیوتن آن را اثبات کرده و نه جنبه‌های فلسفی خاصی به آن داده است. حاشیه‌ای برای این دانش وجود داشته که این چرندیات را می‌گفته است. ممکن است خود لاپلاس هم این حرف‌ها را زده باشد، ولی جزو کتابش نبوده؛ یعنی این حرف‌ها هیچ‌وقت جزو فیزیک نبوده و دانش به هیچ وجه این نوع نگاه به دنیا را تولید نکرده است. جوی پدید آمده که در آن این حرف‌ها زده شده و هنوز هم که هنوز است آثارش باقی است.

جهان‌بینی عرفانی و اسماء الهی

آنچه من جهان‌بینی عرفانی می‌نامم این است که، به‌ویژه در جهان‌بینی عرفانی اسلامی، جهان اصلاً بر اساس اسمای الهی، بر اساس کلمات و معانی پدید آمده و همین‌گونه هم کار می‌کند. قوانین جهان، یعنی قوانین سطح‌بالای جهان، ممکن است خیلی‌هایشان ریاضی نباشند و معنادار باشند؛ قانون‌هایی در جهان وجود دارد.

اسمای الهی چیستند؟ در واقع نسبت و رابطهٔ خداوند با جهان‌اند؛ این‌ها را بعداً می‌کوشم بیشتر توضیح دهم. در دیدگاه‌های عرفانی، خودِ اسما ساختاری دارند؛ من از جلسهٔ اول اسم ابن عربی را آوردم، چون ابن عربی بیش از همه می‌کوشد این چیزها را توضیح دهد. اسمی بالای بقیهٔ اسما قرار دارد، اسما مراتب مختلفی دارند و با هم ارتباط‌هایی دارند؛ بنابراین میان اسما نسبت و ارتباطی برقرار است. انگار این اسما با هم ترکیب می‌شوند و کلمات در جهان پدید می‌آیند، و وقایع عالم همه تحقق و تجلی همین کلمات و اسمای الهی‌اند. هر اتفاقی که در دنیا می‌افتد و هر شیئی که وجود دارد، به‌طور معناداری به منشأ خودش برمی‌گردد و تمام وقایع و اشیا معنادارند. زبان چیزی نیست که بشر اختراع کرده باشد؛ انگار بیشتر می‌شود گفت زبان را کشف کرده‌ایم تا اختراع؛ در جهان به نوعی زبان و کلام وجود دارد. این به نظر می‌آید با توصیف علمی دنیا فرق دارد؛ من فقط کوشیدم نشان دهم که چنین به نظر می‌آید، ولی واقعیت این است که عملاً هیچ تعارضی وجود ندارد. فکر می‌کنم این چیزهایی که می‌گویم خیلی جهان‌بینی ابن عربی است و خیلی نزدیک به قرآن. دفعهٔ قبل هم گفتم و همیشه روی همین تأکید دارم که چنین نیست که جهان‌بینی عرفانیِ صددرصد درستی را مثلاً ابن عربی به ما داده بود و بشر این را نفهمید، حماقت کرد، رفت جهان‌بینی علمی برای خودش درست کرد و حالا قرار است دوباره برگردیم، همان‌ها را یاد بگیریم و از نو احیا کنیم. قطعاً این دورهٔ دوم هم حرف‌های خوبی برای گفتن دارد.

آن حرف این است که در دورهٔ دوم فهمیدیم همه‌چیز در آن هرم هستی فقط از بالا به پایین نیست؛ فقط این نیست که از معانی صورت‌ها ظاهر شوند؛ از پایین هم می‌شود چیزهایی را بالا برد. مثال خوبش دقیقاً همین است که اگر بترسید، هورمون آدرنالین در وجودتان ترشح می‌شود؛ برعکسش هم می‌توانید کار کنید: می‌توانید هورمون آدرنالین را تزریق کنید و طرف بترسد. بنابراین نگاه از پایین به بالا واقعاً وجود دارد و این می‌تواند منشأ تکنولوژی و خیلی چیزها شود که فراموش شده بود. جهان‌بینی عرفانی قدیمی خیلی خام است؛ به نوعی حالت یک‌طرفه نگاه کردن را دارد، ولی واقعاً چنین نیست. فرض کنید در این هرم، که مرتب به آن اشاره می‌کنم، چیزی اینجا هست؛ می‌تواند یک دانش باشد، یک کیفیت یا یک توانایی. وقتی این موجود می‌شود، معنایش این است که هرمی کوچک اینجا پدید می‌آید؛ دانش‌ها مثلاً این‌گونه‌اند. مثال دانش را به کار ببریم.

هرم هستی و دانش

اگر من در این هرم از سطحی بالاتر بروم و انسانی متعالی شوم، دانش‌هایی به من تعلق می‌گیرد؛ مثلاً تأویل احادیث را یاد می‌گیرم. این‌گونه نیست که جزئیات را کلمه‌به‌کلمه یاد بگیرم؛ در واقع حالتی پیدا می‌کنم که احادیث را می‌فهمم، مثل یوسف. یوسف معلم تأویل احادیث نداشته و کسی هم نبوده که نمادهای تعبیر رویا را در کتابی به او بدهد؛ به کیفیتی، مثلاً کیفیتی وجودی، دست پیدا کرده که تأویل احادیث را می‌فهمد. حالا موضوع این است که به نظر من معنای همهٔ دانش جدید این است که از آن پایین هم می‌شود به آن بالا رسید. می‌توانید تمام نمادها را جمع کنید و از آن پایین، با دانستن مثال‌های خیلی زیاد، خودتان را به کیفیتی نزدیک کنید؛ البته نه دقیقاً به همان‌جا که انگار سقف است.

فرض کنید شیئی اینجا وجود دارد، مثلاً همین ترسیدن: عواملی پدید می‌آید، شما می‌ترسید و صورت‌هایی در عالم ظاهر می‌شود. برعکسش هم ممکن است: اگر همه‌چیز را خوب بچینید، می‌توانید با ستاپ‌کردن چیزهایی در این پایین، به چیزی معنادار در مرتبه‌های بالاتر هرم دست پیدا کنید؛ موضوع این است که از بالا به پایین، این چیزها پیچیده می‌شوند. مثال ترسیدن خیلی ساده است؛ ممکن است حالت‌های روانی پیچیده‌تر را هم بشود با تزریق چند ماده و فراهم آوردن شرایطی کاملاً مادی ایجاد کرد. قرار نیست به دانشی برسیم که فقط همین هرم را، همان‌طور که ابن عربی گفت، خشک‌وخالی دوباره بازسازی کنیم؛ جزئیات بیشتری را هم می‌توانیم بفهمیم. موضوع این است که دانش به این سمت نمی‌رود که همین‌طور تخت بماند؛ قطعاً به این سمت می‌رود که همین حالت هرمی‌بودن حتی در فیزیک هم وارد شود. روان‌پزشکی و پزشکی جاهایی‌اند که به دلایل خیلی واضحی چنین است. در این نوع نگاه، به نظر من، به هر آدمی که بیماری روانی دارد فوری چهارتا قرص می‌دهند؛ وقتی می‌بینید اثر نمی‌کند، روان‌پزشک‌ها خودشان هم معتقدند که جز تسکین‌دادن کار چندانی برای بیماران نمی‌توانند بکنند. کسی اسکیزوفرنی دارد؛ اسکیزوفرنی حالتی روانی است که به دلیل وقایع معناداری که در زندگی این آدم بوده، بر او مسلط شده است. می‌توانید با یک سری مواد شیمیایی این حالت را موقتاً از بین ببرید، ولی نمی‌توانید طرف را کاملاً از این حالت درآورید و مدام باید دوز آن ماده زیاد شود. فکر می‌کنم اکنون روان‌پزشکان همه کم‌وبیش توافق دارند که روان‌پزشکی، به‌عنوان زمینه، خوب است تا آدمی را که اختلال زیادی دارد آماده کنیم که حرف بزند و مشکلاتش حل شود. این با جبر لاپلاسی نمی‌خواند.

در آن نگاه، قرص باید کار را تمام کند. چه چیزی مانده؟ یا قرص بهتری باید بیاید و کار را تمام کند. چه لزومی دارد با طرف حرف بزنیم تا معانی‌ای در ذهنش شکل بگیرد؟ می‌خواهم چند مثال بزنم از نگاه به دنیا با این فرض که پذیرفته‌ایم دنیا از بالا به پایین پدید آمده، نه از پایین به بالا. وقایع دنیا را در نظر بگیرید، مثلاً رابطهٔ والدین با فرزندان را. می‌توانم بی‌آنکه معنای خاصی برایش قائل شوم، همین‌طوری ببینمش؛ مثلاً از دیدگاهی ساینتیفیک و تکاملی بگویم که انسان موجودی است که خیلی خام به دنیا می‌آید. ویژگی نوزاد انسان این است که خیلی خام و نیمه‌کاره به دنیا می‌آید؛ فرزندان هیچ موجود زنده‌ای این‌قدر به مراقبت احتیاج ندارند، و این کاملاً ضد دیدگاه‌های داروینی است. موجودات تکامل‌یافته باید از نظر زندگی به کیفیت‌های خوبی رسیده باشند. الان تولیدمثل قورباغه‌ها خیلی پیشرفته‌تر از ماست: راحت برای خودشان ۱۰۰ تا هزار تا تخم می‌ریزند و همه‌اش هم به نوزاد تبدیل می‌شود؛ پدر و مادر هم اصلاً خبر ندارند که این‌ها چه می‌کنند، و خیلی خوب تولیدمثل می‌کنند؛ می‌بینید چقدر زیادند. سوسک‌ها الان از نظر تکاملی، از دیدگاه داروینی، پیشرفته‌ترین موجودات‌اند.

ما فوق‌العاده عقب‌افتاده‌ایم، اگر در دیدگاه داروینی تولیدمثل خیلی مهم است. از این نظر عقب‌افتاده‌ایم که بچهٔ انسان واقعاً موجودی است که به دنیا می‌آید، انگار هنوز ده سالی باید آن تو می‌ماند. نارس به دنیا آمده و پدر و مادر چند سال گرفتارش‌اند؛ این‌طور نیست که بتوانند بگذارندش و بروند. احتیاج به مراقبت دارد تا غذا به او بدهی و راه بیفتد، و تا به سنی برسد که واقعاً بتواند به‌عنوان موجودی مستقل زندگی کند، ۱۰ سال طول می‌کشد؛ حالا ۱۰ سال تقریب خوبی است. به دنیا که می‌آید هیچ است؛ اصلاً نه می‌بیند و نه می‌شنود. همهٔ پستانداران چنین وضعیتی ندارند؛ بچه‌سگ و بچه‌گربه یک‌هفته‌ای راه می‌افتد، مدتی شیر می‌خورد و چند ماه بعد کاملاً می‌تواند مستقل زندگی کند. بچهٔ انسان به‌طرز وحشتناکی به مراقبت احتیاج دارد: باید به او زبان یاد بدهی، باید مراقبش باشی، و راه رفتن را هم به همین راحتی یاد نمی‌گیرد. دیدنش هم کامل نیست؛ پترن‌هایی رنگی می‌بیند و چیزی را تشخیص نمی‌دهد. دیدن به معنای دیدن و فهمیدن را ندارد؛ فقط مجموعه‌ای از نور و چیزهای رنگی یا جرقه‌هایی است. از دیدگاه تکاملی، چرا پدر و مادر چنین حالتی نسبت به بچه‌هایشان دارند؟ از نظر داروینی برای حفظ نسل است؛ این موجودی خام است.

پدر و مادر باید غرایز پدری و مادری داشته باشند تا از آن حمایت کنند؛ بنابراین طبیعت در نهاد انسان‌ها غریزهٔ مادری خیلی قوی‌ای قرار داده، قوی‌تر از اکثر موجوداتی که می‌شناسیم، و همین‌طور در پدرها حس حمایت را. این‌ها در روان‌شناسی تکاملی این‌گونه توجیه می‌شوند؛ این دیدگاهی ساینتیفیک است و واقعاً کتاب هم می‌توانید پیدا کنید که این‌گونه توضیح می‌دهند چرا رفتارهای انسان به دلایل زیستی پدید آمده است. ولی از دیدگاه عرفانی، همهٔ انواع روابط والدین با فرزندان را می‌توانید، مثل تمام دنیا، نمایشی از تجلی اسمای الهی ببینید. اینجا ترکیبی از ربوبیت را می‌بینید که با رحمانیت خداوند ترکیب می‌شود و به حس مادری تبدیل می‌شود. بنابراین ذهنتان را کمی از موضوع زیستی دور کنید؛ آنچه واقعاً می‌بینید و به آن غریزهٔ مادری می‌گویند، تجلی اسمای الهی در موقعیتی خاص است.

تجلی اسماء در موقعیت‌ها

همهٔ دنیا همین‌گونه است. همهٔ موقعیت‌های دنیا، بلاهایی که سر آدم‌ها می‌آید، به نوعی نشانهٔ تجلی اسمای قهر و غضب خداوند است. اگر آن حالت جسمانی و صورت وقایع را کمی کنار بزنید، پشت هر چیزی می‌توانید ارتباطش را با خداوند درک کنید. معانی‌اند که باعث شده دنیا این‌گونه پیش برود؛ انسان این‌گونه رفتار می‌کند، چون در واقع نوعی جانشین خداوند است و این صفت الوهیت واقعاً در او هست. عشق میان زن و مرد را در نظر بگیرید: از نظر زیست‌شناسی، من نمی‌دانم، خیلی پیچیده است که اصلاً چرا دو جنسیت در جهان پدید آمده و بعد این‌ها به هم علاقه‌مند می‌شوند. ولی من در جلساتی که دربارهٔ سورهٔ نور بود زیاد اشاره کردم که آن رابطه‌ای که میان زن و مرد شکل می‌گیرد، در سطحی خیلی بالا ارتباط میان اسمای الهی است؛ مثل اینکه نیمی از اسمای الهی اینجا قرار گرفته و نیمی آن‌سو، و این‌ها به هم نزدیک می‌شوند و به کمالی می‌رسند. کلاً می‌توانید دنیا را بر اساس وقایع تحلیل کنید: کمی این ظاهر و صورت‌ها را کنار بزنید و ببینید که انگار همهٔ دنیا ستاپ شده است و همهٔ اتفاق‌ها می‌افتد تا این اسما تجلی پیدا کنند و با هم ارتباط یابند؛ همان‌طور که عرفا می‌بینند، جهان محل تجلی خداوند است.

حالا آنچه می‌خواهم بگویم این است که من اکنون انگار دارم زور می‌زنم تا بگویم این‌گونه هم می‌شود نگاه کرد؛ ولی حرف عرفا چیست؟ برگردیم به اینکه چرا نمادهای ثابتی در رویاهای ما ظاهر می‌شوند. در هر جای این دنیا زندگی کنید، حیوانات معمولاً در رویاها معانی خاصی دارند؛ مهم نیست کجای دنیا به دنیا آمده‌اید و چقدر با آن حیوانات سروکار دارید؛ البته باز بسته به این است که رویا در چه سطحی سمبولیک باشد. کوه و دریا و آب و آتش و همهٔ این چیزها هم برای ما معانی خاصی دارند. ممکن است در اثر تجربه‌هایی که در زندگی می‌کنیم، که ممکن است نامربوط باشند، احساسمان نسبت به طبیعت و همهٔ وقایع عالم دچار اعوجاج شود. ممکن است کسی به دلیل وقایعی که در زندگی‌اش اتفاق افتاده، از جانوری بترسد که اصلاً ترسناک نیست. مثلاً بیماری معروف ترس از عنکبوت را می‌دانید که یکی از فوبیاهای معروف است. همهٔ حیوانات این‌گونه نیستند؛ عنکبوت موجود ویژه‌ای است و آدم‌های خاصی هستند که ترسی مبهم و وحشتناک از آن دارند. یا، من نمی‌دانم، در شرق کسی را ندیده‌ام، ولی در شرق می‌گویند سوسک. کاری نداریم که این بیماری‌ها خودشان جنبه‌های روانیِ واقعاً معناداری دارند؛ می‌خواهم کلاً به این اشاره کنم که ممکن است احساستان نسبت به کوه و دریا و تمام وقایع معناداری که در زندگی انسانی شکل می‌گیرد، به دلایلی عوض شده باشد. در واقع دچار اعوجاجی شده‌اید و وقتی با واقعه‌ای مواجه می‌شوید، آن حس درستی که باید به شما منتقل شود، منتقل نمی‌شود. بچه‌ها از این نظر حس‌های بهتری از دنیا می‌گیرند: نسبت به اتومبیل و هر چیز جدیدی که می‌بینند، انگار آن وجه نمادینش به احساساتی در درونشان تبدیل می‌شود. حیوانات که به‌طور غریزی واضح است چنین‌اند. ما تحت تأثیر فرهنگ و تاریخچهٔ زندگی‌مان کاملاً ممکن است احساساتمان نسبت به وقایع و چیزهایی که می‌بینیم تغییر کند.

اما عرفا زحمتی نمی‌کشند که پشت وقایع بنشینند، فکر کنند و تجلی اسمای الهی را ببینند؛ از نظر نفسانی به جایی می‌رسند که هر واقعه یا هر شیئی که می‌بینند، همان تأثیری را که باید، بر آن‌ها می‌گذارد. یعنی دقیقاً وقتی با واقعه‌ای مواجه می‌شوند، به‌طور طبیعی از آن چیزهای ظاهری عبور می‌کنند و به برداشتش می‌رسند، نه با فکرشان؛ حسشان این است. یعنی پشت هر واقعه را می‌بینند، به جای اینکه به جزئیات و چیزهایی توجه کنند که ممکن است جنبهٔ تمایلات نفسانی داشته باشد. مثلاً درختی ممکن است تجلی کلمه‌ای الهی باشد، ولی وقتی گرسنه‌اید، آن را به شکل دیگری می‌بینید و به چشم سفرهٔ غذا به آن نگاه می‌کنید. زن‌ها ممکن است برای مردها تجلی جمال الهی باشند، ولی خیلی از مردها ممکن است دیدگاهشان نسبت به زنان این نباشد و کاملاً به چشم شیئی که می‌شود از آن استفاده کرد به آن‌ها نگاه کنند.

اگر به نوعی تهذیب نفس برسید، آن‌وقت می‌توانید دنیا را، بی‌آنکه فکر کنید، آن‌گونه که باید نظاره کنید. این‌ها مثال‌های خیلی ساده‌ای است که می‌زنم؛ خیلی خوب نمی‌شود توضیح داد که اینجا تجلیِ چیست؛ با فکر کردن نمی‌شود خیلی خوب به این چیزهای پشت پرده رسید. مهم این است که اگر نفستان را از صفات بد پاک کرده باشید و صفات انسانی در آن باشد، خودبه‌خود وقتی با وقایع مواجه می‌شوید، همان چیزی را که باید ببینید می‌بینید. پیامبران انسان‌هایی‌اند که در عالم اسما زندگی می‌کنند. جمله‌ای که نقل می‌کنم کمی مسامحه‌آمیز است؛ اگر یادم می‌آمد در کجا آمده، می‌رفتم پیدایش می‌کردم: ابوسعید ابوالخیر می‌گوید سال‌هاست که با خداوند سخن می‌گویم، ولی مردم فکر می‌کنند با آن‌ها سخن می‌گویم. انگار فقط خودشان را در محضر خداوند می‌بینند و ممکن است در خیلی مواقع فراموش کنند که این‌ها چه بود؛ این صورت ظاهری اتفاق‌هایی که می‌افتد، برایشان غرقه در مشاهداتی معنوی است. اصطلاحی دارند که به اصطلاح «تنزل می‌کنند»: می‌توانند به اختیار خودشان دوباره برگردند و دنیا را در حالتی انگار عادی ببینند، در حالی که می‌توانند در آن عالم برای خودشان ساکن باشند.

این بحث‌ها خیلی متداول است و از این حرف‌ها می‌زنند که خیلی از اولیای خدا قرار نیست پایین بیایند و پایین هم نمی‌آیند؛ شناخته‌شده نیستند، کسی کاری به کارشان ندارد و آن‌ها هم کاری به کار کسی ندارند. آنچه می‌گویم معنای اصطلاحی خاص است که عرفا به کار می‌برند؛ حرف‌های من جنبهٔ ساده‌سازی دارد و امیدوارم خیلی از معنایش کم نشود. این اصطلاح، و اصطلاحات مشابهی که به کار می‌برند، تحت عنوان فناست: عارف این‌گونه به فنا می‌رسد که آن‌قدر انگار مشغول تماشا و لذت‌بردن است و حالات شورانگیز مداوم دارد که از هر واقعهٔ ساده‌ای که پیرامونش می‌گذرد، ممکن است کلی شور و شعف به او دست دهد. به‌علاوه، جدا از دنیا، در درون خود، در انفس، کلی مشاهدات و کشفیات دارد؛ این‌گونه است که از خودشان غافل می‌شوند. فنا به این معنا نیست که این‌ها نابود شوند؛ نابود که نمی‌شوند. همان حالت از خود بی‌خود شدن است، مثل بچه‌هایی که در دنیا زندگی می‌کنند و آن‌قدر کیف می‌کنند و لذت می‌برند که واقعاً متوجه خودشان نیستند. مثالی که در بحث داستان آفرینش زدم: آدم در سینما فیلم خیلی هیجان‌انگیزی ببیند و موقتاً فراموش کند کجا هست و غرق تماشا شود. عین همین حالت‌ها به انحای مختلف و در مراتب مختلف برای عرفا پیش می‌آید که به آن فنا می‌گویند؛ یعنی از خود بی‌خود شدن در اثر لذت خیلی زیاد. آدم به یک معنا غرق شده است، و این اتفاق هیچ‌جور نمی‌افتد مگر از راه غرق شدن در همان معنا، دور شدن از چیزهای ظاهری و رسیدن به چیزهایی که در پشت پرده است.

میل به فنا

نکتهٔ خیلی ساده‌ای مربوط به همین موضوع‌ها این است که در همهٔ آدم‌ها میل به فنا شدن، به این معنا، را می‌بینید. انگار همهٔ آدم‌ها همهٔ عمرشان دنبال لحظه‌هایی می‌گردند که از شدت حالتی که به آن‌ها دست می‌دهد، از خود بی‌خود شوند؛ حالا شاید از راه لذت، وگرنه از هیجان یا ترس. الان در دنیا چرخ‌وفلک‌های عجیب‌وغریبی می‌سازند که آدم‌ها سوارش می‌شوند و جیغ می‌زنند؛ ولی همین که یک لحظه از خودشان درمی‌آیند و از حالت طبیعی خارج می‌شوند و تمام توجهشان به چیزی است که دارد رخ می‌دهد، برایشان لذت‌بخش است: از آن حالت درمی‌آیند و انگار ثقلِ کشیدن خودشان را مدتی فراموش می‌کنند. اگر بشود از راه لذت به اینجا رسید، مثلاً با مواد مخدر و چیزهایی که به این حالت‌های از خود بی‌خود شدن نزدیک می‌شوند، که بهتر؛ وگرنه حتی سرشان را به جایی هم بزنند. انگار آدم‌ها میل دارند از این ثقلِ احساس کردن و نگاه کردن به خودشان دربیایند؛ این میل خاص در انسان وجود دارد و واقعاً فکر می‌کنم از نظر تجربی چیزی مشخص است.

اصطلاح خلوص هم در قرآن زیاد به کار می‌رود. گفتم که چیزی از عطار می‌خواهم بگویم؛ از آنجا رد شدیم و دیگر ضرورتی ندارد، ولی چون این داستان عطار را نقل می‌کنم، می‌کوشم تعبیر خیلی ساده‌ای بدهم از اینکه خلوص یعنی چه و چه ارتباطی با آن حالت فنا دارد. البته من تذکرةالاولیا را کامل نخوانده‌ام؛ خوشم نمی‌آید و به‌عنوان کتابی بد از آن یاد می‌کنم؛ ادبیاتش خیلی خوب است، ولی برای من خیلی جذاب نبود. این داستان را شنیده‌ام؛ بنابراین اطمینان ندارم که حتماً در تذکرةالاولیا باشد، ولی با احتمال ۹۹ درصد هست. از عارفی نقل می‌کند که چطور شد عارف شد: آدمی معمولی بود که روزی در بیابان می‌رفت و مقداری آب همراهش بود، آن هم کم.

داستان سگ و خلوص

سگی گرگرفته دید؛ عطار همه‌چیز را اغراق می‌کند و می‌گوید احتمالاً سگی بیمار و گرگرفته بود که در بیابان داشت از تشنگی می‌مرد. دلش سوخت. نه کسی آنجا بود و نه دستوری وجود داشت که آب خودش را به آن بدهد. به معنای واقعی کلمه فقط دلش به حال آن سوخت؛ احساس کرد که این موجودی است که اگر به آن آب بدهد، می‌تواند زندگی‌اش را ادامه دهد، و ارزشی واقعی دارد: موجودی است که خداوند خلق کرده، حیات دارد و دارد می‌میرد؛ من می‌توانم زنده نگهش دارم و امیدوار باشم که شاید کمی جلوتر خودم به آب برسم. به دلیل احساسی خیلی خالص کاری کرد، و عطار این‌گونه نقل می‌کند که خداوند از این کار خوشش آمد و به او مقاماتی داد، بی‌آنکه خیلی اهل عبادت باشد و مقدماتی فراهم کرده باشد؛ در اثر عملی خیلی خالصانه، دور از نظر همهٔ آدم‌ها و دور از هر جور فکر کردن؛ فقط در اثر احساسی خیلی عمیق که الان باید این کار را انجام دهد و حقش است که کمی آب به آن بدهم تا زندگی‌اش را ادامه دهد.

واقعاً فکر می‌کنم مفهوم خلوص در این داستان خیلی خوب معنا دارد و فهمیده می‌شود. انگار این آدم یک لحظه موفق شد دست‌کم یک موجود را در این دنیا با همان احساسی ببیند که خداوند می‌بیند؛ یعنی آن لحظه خدا هم همین احساس را نسبت به آن داشت که موجودی قابل ترحم است، حق حیات دارد و باید کسی به آن آب بدهد. این احساسی است که خداوند نسبت به همهٔ موجودات دارد. انگار یک لحظه موفق شد که در موردی دنیا را همان‌گونه ببیند که خداوند می‌بیند و همان کاری را بکند که انگار ارادهٔ خداوند است که اینجا انجام شود؛ یک لحظه انگار توانست خودش را با جریان الهی همسو کند. خلوص یعنی همین: لازم نیست دستورالعمل‌هایی وجود داشته باشد و آدم‌ها به شما گفته باشند؛ این‌ها اتفاقاً می‌تواند کار را خراب کند. وقتی کاری را انجام می‌دهید، خالصانه انجام‌دادنش یعنی هرچه به همان دیدگاه الهی نزدیک‌تر شوید و کاری را بکنید که خداوند می‌خواهد انجام شود؛ انگار به آن حالت خلیفه‌بودن خودتان، یک لحظه هم که شده و در این مورد خاص و کوچک هم که شده، دست پیدا کنید. هرچه پشت کارهایتان حسابگری باشد، از خلوصش کم می‌شود. اگر مثلاً من به سگی آب بدهم به این نیت که خداوند در بهشت نهری اضافه به من بدهد، این کار خیلی خالصانه‌ای نیست؛ کار را انجام می‌دهید و واقعاً شاید خداوند نهری به شما بدهد، ولی کار خالصانه‌ای نیست. خلوص واقعاً تا اندازهٔ زیادی بستگی دارد به اینکه چقدر به آن حالت فنا نزدیک شده‌اید: دنیا را آن‌گونه که باید می‌بینید و آن‌گونه که باید در آن عمل می‌کنید. انبیا و اولیای خدا اصلاً این‌گونه‌اند: حضورشان در دنیا و نگاهشان به دنیا این‌گونه است و رفتار و عملشان در دنیا هم دقیقاً چنین است؛ به معنای واقعی کلمه انگار جانشین خدا شده‌اند، با چشم خدا می‌بینند و با دست خدا کار می‌کنند. همین‌گونه است که به آن چیزی می‌رسند که حلاج می‌گوید: «لیس فی جبتی الا الله»؛ این‌گونه که زندگی می‌کنند، احساس می‌کنند که به معنای واقعی کلمه وجود ندارند.

از این مقدمات، که خیلی ضروری نبود، بیاییم سراغ بحث دربارهٔ وقایع عالم، احادیث و طبعاً چیزهایی که دربارهٔ داستان‌های قرآن می‌شود گفت. همهٔ حرفم این بود که بکوشم بگویم به چه معنا هر چیزی که در عالم رخ می‌دهد معنادار است و قابل برگشت و قابل تأویل است؛ تأویل یعنی به اول برگرداندن، به آن قسمت‌های خیلی بالای هرم هستی. همهٔ کار عارف این است که از نظر عملی به جایی برسد که احساساتی که از جهان به او منتقل می‌شود و دیدگاهش، بی‌آنکه لازم باشد فکر کند، مستقیماً همان مشاهدهٔ چیزی باشد که در واقع پشت پرده است.

تعویل وقایع و رویا

این به‌شدت برمی‌گردد به اینکه از خیلی از آموزش‌های غلطی که دیده، و از خیلی از حالت‌هایی که در اثر رفتارهای اشتباه داشته، پاک شده باشد؛ یعنی به انسانی تبدیل شده باشد که به همان فطرت و حالت واقعی‌اش برگشته است. این برگشتن دقیقاً همان است که در داستان آدم تحت عنوان توبه آمده است: قرار است همهٔ انسان‌ها به همین معنا توبه کنند و به آن وضعیت اولیهٔ خودشان برگردند. می‌خواهم چند مثال بزنم از معنای تأویل‌کردن. ما چیزی به نام تعبیر رویا داریم؛ آیا مکانیسم تعبیرکردن در وقایع عالم هم همان مکانیسم تعبیرکردن در رویاست یا نه؟ منظورم این است که واقعه‌ای که الان در عالم اتفاق می‌افتد، چگونه می‌توانم وجه سمبولیکش را درک کنم؟ اول مثالی کمی خنده‌دار می‌زنم؛ شاید اگر اول نگویمش، دیگر نتوانم بگویم.

اتفاقی سیاسی در دنیا دارد می‌افتد. می‌خواهم بگویم همهٔ اتفاق‌های سمبولیکی که در دنیا می‌افتد از نوع سمبل‌پردازی ناخودآگاه، مثل رویاها، نیست؛ ممکن است مکانیسم‌های دیگری داشته باشند و برخوردکردن با عالم خارج پیچیدگی‌هایی داشته باشد. بنابراین مثال‌ها همه کمی جنبهٔ خنده‌دار پیدا می‌کنند، چون امکان اشتباه هست: اگر همه‌چیز را به معنای سمبل‌های ناخودآگاه بگیرید، ممکن است به نتایجی خیلی عجیب‌وغریب برسید. مثال اول من مثالی سیاسی است؛ می‌خواهم مکانیسمی را توصیف کنم که ربطی به تمثیل‌های ساختهٔ ناخودآگاه ندارد؛ ما معنای دیگری هم از سمبولیک بودن وقایع داریم. خودِ مثال ممکن است کمی خنده‌دار باشد.

مثال سیاسی جانشین کمونیسم

پیش‌تر هم در یکی از صحبت‌هایم بیرون از این کلاس‌ها، احتمالاً در بحث کاپیتالیسم، به این جریان تاریخی اشاره کرده‌ام: از اوایل دههٔ ۹۰، وقتی اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید و کمونیسم و بلوک شرق از هم پاشید، در ژورنال‌های معتبر سیاسی این بحث مطرح بود که آمریکا دچار خلأ شده و باید چیزی را جانشین شوروی کند. به‌وضوح همهٔ سیاست‌های آمریکا اصولاً حالتی تهاجمی و جنگ‌طلبانه دارد، و دست‌کم از جنگ جهانی دوم به این سو، همهٔ بهانهٔ آمریکا وجود نظام‌های کمونیستی و تبلیغ علیه کمونیسم بوده است: اینکه هر جای دنیا که می‌روم، برای آزادی می‌جنگم تا جلوی کمونیست‌های جنایتکار را بگیرم؛ هر کس هم مطابق طبیعت خودش توضیحی می‌دهد. همهٔ نظام ارتش آمریکا از نظر ایدئولوژی، و همهٔ آموزش‌ها، علیه کمونیسم بود؛ حالا کمونیسم یک‌باره از دنیا غیب شده بود. گورباچف ایدئولوژی‌اش این بود که اگر ما کنار برویم، آمریکا نمی‌تواند ناتو را حفظ کند.

ناتو در برابر بلوک شرق پدید آمده است؛ اگر ورشو را منحل کنیم، اروپایی‌ها خودشان از ناتو بیرون می‌آیند، چنان‌که فرانسه پیش‌تر بیرون آمده بود؛ برای چه در ناتو باشند وقتی خطری اروپا را تهدید نمی‌کند؟ گورباچف وقتی این حرف‌ها را زد، امیدش این بود که وقتی کمونیسم را منحل اعلام کند، پیمان ورشو را لغو کند و بلوک شرق از بین برود، کشورهای غرب اروپا تا شوروی اروپای واحدی تشکیل می‌دهند که در مقابل آمریکا می‌ایستد و منافعشان به هم نزدیک‌تر است؛ چه اشتباه بزرگی! اصلاً این‌گونه نشد. کم‌کم می‌بینید که کوچک‌ها دارند وارد ناتو می‌شوند، در حالی که ناتو همچنان زیر نظر آمریکاست؛ یعنی فقط پیمان ورشو از بین رفته و اتحاد نظامی خیلی نیرومندتری آنجا پدید آمده است.

خیلی از تحلیلگران سیاسی، به‌عنوان چیزی بدیهی، می‌گفتند راه نجات آمریکا این است که چیزی را جانشین کمونیسم کند: چیزی که باید با آن جنگید، خطری که دنیا را تهدید می‌کند. علت اینکه بارها، در خصوصی و عمومی، به این اشاره می‌کنم، دقیقاً این است که اگر شما هم آن موقع این مقاله‌ها را دیده و این حرف‌ها را شنیده بودید، الان می‌دیدید که در دنیا چه اتفاقی دارد می‌افتد. یکی از این آدم‌ها، که آدم خیلی معروفی هم بود، در مقاله‌اش گزینهٔ اول را فاندامنتالیسم اسلامی نوشته بود. پرسش این بود که کاندیداهایی که در دنیا وجود دارند و می‌شود به‌عنوان خطر جانشین کمونیسم کرد، چیست، به‌طوری‌که احساسات آمریکایی‌ها علیهشان باشد. اسلامی‌بودنش در جهان مسیحی به‌شدت می‌گیرد که این‌ها از نظر دینی غیر از ما هستند؛ و به هر حال موجوداتی‌اند که تندروی‌هایی هم دارند و می‌شود آن‌ها را تحریک کرد تا کارهایی بکنند و بعد آن‌ها را به خطری بزرگ تبدیل کرد.

ده سال بیشتر طول نکشید که آمریکا با نهایت موفقیت توانست این کار را در دنیا انجام دهد؛ یعنی خلأ کمونیسم را الان تروریسم پر کرده است، و دقت کنید که این تروریسم، یعنی فاندامنتالیسم اسلامی، از کمونیسم هم بهتر کار می‌کند؛ چون بیشتر از کمونیسم احساسات مذهبی آمریکایی‌ها و خیلی جاهای دنیا را تحریک می‌کند و به‌شدت بی‌عقلانه‌تر رفتار می‌کنند. کمونیست‌ها به هر حال از جایی دستور می‌گرفتند و رفتارهای سیاسی معقولی داشتند. شما به‌راحتی می‌توانید این جمعیت‌های مسلمان را تحریک کنید که بروند جایی را آتش بزنند و شلوغ‌بازی درآورند؛ و تروریسم واقعاً موجودی موهوم است. می‌توانید به افغانستان حمله کنید و بگویید بن لادن اینجاست؛ اینجا را که گرفتید، بگویید می‌گویند بن لادن رفته آنجا؛ پس بروید جای دیگری را بگیرید. اصلاً چیزی وجود ندارد؛ بیشتر شبیه شبکه‌ای غیب‌شده و موهوم است. می‌توانید اسنادی بیاورید و بگویید عراقی‌ها دارند به تروریست‌ها کمک می‌کنند و سلاح‌های کشتار جمعی دارند، برویم بگیریم؛ بعد پیدا نمی‌شود و عذرخواهی می‌کنید. یادتان هست اوایل می‌گفتند این‌ها را با کامیون به سوریه یا ایران فرستاده‌اند؛ حالا برویم سوریه و ایران را هم بگیریم. حربهٔ خیلی جالب‌تری است، به خاطر همین حالت دیستریبیوتیوی که دارد: هر جای دنیا بخواهید، می‌توانید بروید و برای خودتان بگویید، تا سومالی. نمی‌توانید بگویید در ایران کمونیسم وجود دارد؛ یا وجود دارد یا وجود ندارد؛ یعنی پرچم سرخی جایی بود یا نبود. بلوک شرق خطی دور خودش کشیده بود و با همان می‌توانستید مبارزه کنید و، مثل ویتنام، لشکرکشی کنید؛ نمی‌توانستید به بهانهٔ کمونیسم بگویید اطلاعاتی داریم که در ذهن صدام افکاری کمونیستی دارد شکل می‌گیرد، پس خطرناک است و برویم به اینجا حمله کنیم.

ولی تروریسم چیز خیلی خوبی است، خیلی انعطاف‌پذیر است؛ و مهم‌ترین نکته، به نظر من، همین تحریک‌پذیری مسلمان‌هاست. این اتفاقی است که مدام می‌بینید در دنیا می‌افتد: هر چند ماه یک بار، اگر مسلمان‌ها آرام شوند، اتفاقی می‌افتد تا باز این پاکستانی‌ها با ریش‌های بلند و لباس‌های تیره بیایند، پرچم‌های آمریکا را آتش بزنند، چهارتا شعار بدهند، سفارتخانه‌ای را بگیرند یا کاری بکنند؛ کاریکاتور چاپ می‌کنند. اخیراً هم، و این مثال شاید به همین مربوط باشد، همین چند روز پیش ملکهٔ انگلستان بالاترین مدال سلطنتی انگلستان را داده و دوباره مسلمان‌ها ریخته‌اند در خیابان‌ها و پرچم آتش می‌زنند.

این تصاویر باید مدام در مطبوعات و رادیو و تلویزیون غرب باشد تا این ترس و وحشتی که از پدیدهٔ تروریسم پدید آورده‌اند، در مردم و افکار عمومی رشد کند و بشود با آن کار کرد. به هر حال غرب به دلیل نظام سیاسی به اصطلاح دموکراسی‌ای که دارد، به افکار عمومی نیاز دارد؛ آمریکا نمی‌تواند بی‌پشتوانهٔ افکار عمومی به افغانستان لشکرکشی کند. البته نه اینکه نمی‌تواند؛ رئیس‌جمهور آمریکا می‌تواند این کار را بکند، ولی در خطر این است که بار دیگر رأی نیاورد و برای حزبش ممکن است تا چند دوره مشکل پیش بیاید. بنابراین به‌شدت مهم است که افکار عمومی را تحریک‌شده نگه دارید. پس این واقعه‌ای است که در دنیا دارد اتفاق می‌افتد و چیزی است که انگار مسلمان‌ها نمی‌دانند: به‌طور خیلی منظم و برنامه‌ریزی‌شده مدام تحریکاتی انجام می‌شود، این‌ها خشونت به خرج می‌دهند و باز کارها خراب می‌شود. البته در یک ماجرا مسلمان‌ها خیلی خوب برخورد کردند و من خیلی امیدوار شدم: تظاهراتی خیلی آرام در سراسر دنیا اتفاق افتاد. پس از کاریکاتورها، در ماجرایی که پیش آمد، برخورد در سراسر دنیا خیلی معقول بود و برای آن‌ها خیلی بد شد؛ یعنی به نظر من دماغشان سوخت و به آنچه می‌خواستند نرسیدند. اصلاً منظورم این نیست که شبکه‌ای هست که ملکهٔ انگلستان و فلان از آن دستورالعمل می‌گیرند؛ بعضی از این وقایع به‌طور طبیعی پیش می‌آید. دربارهٔ بعضی از اتفاق‌هایی که می‌افتد، نمی‌گویم آمریکا آن‌ها را پدید آورده، ولی در جهت برنامه‌شان بوده است؛ شاید تا حدودی اطلاعاتی داشتند و می‌توانستند جلوگیری کنند، ولی میل داشتند اتفاق‌های واقعی خطرناکی در دنیا بیفتد؛ جزو برنامه بود. بنابراین، به هر حال مسلمان‌ها موجوداتی تحریک‌پذیرند؛ اگر هر دو سه ماه اتفاق‌هایی خودجوش بیفتد، مثل کاریکاتورهای دانمارکی که شاید اتفاقی برنامه‌ریزی‌شده نبود، که بهتر.

مهم این است که این تصاویر هر فصل یک بار، هر سه ماه یک بار، به شکلی در تلویزیون پخش شود: پرچم آتش بزنند، سفارتخانه‌ای بگیرند. حالا می‌خواهم به نوعی بروز حقایق پشت پرده در دنیا به صورت سمبولیک اشاره کنم که هیچ ربطی به ناخودآگاه ندارد. در شبی که چند میلیارد نفر در تلویزیون‌هایشان فینال جام جهانی را نگاه می‌کنند، و در هیچ لحظه‌ای از دنیا چنین جمعیتی یک چیز را نگاه نمی‌کند، معروف‌ترین بازیکن فوتبال دنیا که مسلمان است دقیقاً با چنین مکانیسمی تحریک می‌شود و حرکتی خیلی وحشتناک انجام می‌دهد. می‌خواهم بگویم این به نوعی فشرده و کوچک‌شدهٔ همهٔ این واقعه‌ای است که در دنیا دارد اتفاق می‌افتد: آدمی توهینی اخلاقی می‌کند؛ ارزش‌هایی هست که برای مسلمان‌ها ارزش است و برای آن‌ها ارزش نیست. کلاً جهان غرب حالت متفاوتی نسبت به همهٔ ارزش‌های اخلاقی پیدا کرده است: کاریکاتور مسیح را هم می‌کشند، کاریکاتور پیامبر ما را هم می‌کشند و می‌خندند؛ مثلاً در مسائل جنسی برایشان هیچ محدودیتی نیست. مسلمان‌ها هنوز به‌طور سنتی محدودیت‌هایی اخلاقی برای خودشان قائل‌اند. می‌خواهم بگویم در یک لحظه، به‌طور خیلی فشرده، انگار پیامی به همهٔ مسلمانان دنیا دارد می‌رسد. فکر کنم هر کسی که آن صحنه را دید، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، احساسش این بود که ای کاش این برخورد تند را نمی‌کرد: هم اخراج شد و هم تیمش باخت.

می‌خواهم بگویم این ماجرا به نوعی عصارهٔ یکی از مهم‌ترین وقایعی است که از نظر سیاسی در دنیا دارد اتفاق می‌افتد و چیزی آگاهی‌دهنده است؛ جنبهٔ سمبولیک دارد. چرا؟ چون حقیقتی در جهان هست: غرب این‌گونه شده و مسلمان‌ها هنوز اعتقادات خودشان را دارند؛ بنابراین آن‌ها می‌توانند این‌ها را تحریک کنند، و این‌ها آدم‌هایی‌اند که از نظر روحی چنین‌اند که ممکن است حرکت‌های غیرعادی انجام دهند. این حقیقتی است که در عالم وجود دارد و آن‌ها دارند از آن سوءاستفاده می‌کنند. به هر حال این حقیقت جاهای دیگری غیر از سیاست هم بروز می‌کند؛ وقتی واقعیتی در جهان وجود دارد، نمی‌توانید آن را همیشه، آن‌گونه که دلتان می‌خواهد، در حصاری نگه دارید. این تحریک‌پذیری مسلمان‌ها، اینکه مسائل اخلاقی دو طرف با هم تضاد پیدا کرده و آن‌ها می‌توانند مسلمان‌ها را تحریک کنند، در انواع وقایع دیگر هم، در حاشیهٔ مسائل سیاسی، دیده می‌شود. در لحظه‌ای خاص، همان حادثهٔ سیاسی که از آن سوءاستفاده می‌شود، به‌طور خیلی بدیهی جایی جلوی چشم همه اتفاق افتاد. اگر مسلمان‌ها نمی‌بینند که نباید در مقابل چنین چیزهایی حرکت‌های خشن انجام دهند و این به ضررشان است، دست‌کم در مورد این بازیکن فوتبال می‌توانند ببینند. انگار مجموعه‌ای از حساسیت‌های سیاسی را که الان همهٔ ما درگیرش هستیم کنار بگذارید و همین واقعه را نگاه کنید؛ به‌وضوح، فکر کنم، هر کسی می‌تواند این تحلیل را بکند که بهتر بود این آدم این‌گونه برخورد نمی‌کرد و خویشتن‌داری می‌کرد. فرض کنید آن یکی در مسائل اخلاقی پایش را فراتر گذاشته و توهین کرده است؛ بهتر بود این آدم آرامشش را حفظ می‌کرد و این حرکت را انجام نمی‌داد؛ وقایع بعد هم برایش اتفاق می‌افتد. این شکلی از معنادار بودن وقایع دنیاست که حتی یک آدم فیزیکالیست یا طرفدار جهان لاپلاسی هم به‌راحتی می‌تواند درکش کند. وقتی چیزهای علّی و معلولی، چیزهای کلی، در عالم وجود دارد (مسلمان‌ها این‌گونه‌اند، غربی‌ها آن‌گونه، و چنین سوءاستفاده‌هایی صورت می‌گیرد)، این اتفاق جاهای دیگر هم می‌افتد و بعضی جاها خیلی واضح است.

تحلیل واقعه‌ای در شرایط پیچیدهٔ سیاسی ممکن است سخت باشد، ولی همان را به جای دیگری ببرید، به مسئله‌ای میان دو نفر، آن‌وقت خیلی راحت می‌توانید واقعیت را ببینید که چه اتفاقی دارد می‌افتد و اینکه بهتر است این آدم این کار را نکند. فکر می‌کنم این مثال خوبی است از اینکه خیلی چیزها در اطراف ما می‌گذرد که اگر دقت کنیم، بیرون از سمبولیسم ناخودآگاه و چیزهای روانی و پیچیده‌ای که انسان دارد، معنادارند و معنایی فراتر از خودشان دارند: الگویی کوچک‌شده از واقعه‌ای خیلی بزرگ‌اند که در سراسر دنیا مثال‌های دیگری دارد. نمی‌دانم توانستم این نوع سمبولیسم را خوب به شما بفهمانم یا نه: اینکه وقتی چیزی علّی و معلولی در جهان وجود دارد، تجلیات مختلفی پیدا می‌کند و بعضی جاها بهتر دیده می‌شود.

می‌توانید چیزهایی را در دنیا بفهمید. فرض کنید ما اصلاً نمی‌دانستیم که روندهای سیاسی خاصی در این زمینه وجود دارد؛ این واقعه را که خوب می‌توانیم ببینیم و تحلیل کنیم: آدمی با اخلاقیاتی مثلاً شرقی مقابل آدمی با اخلاقیات غربی قرار گرفته است؛ کلیت این جریان را که بشنوید، به‌راحتی می‌فهمید چه اتفاقی افتاده و بهتر بود این آدم چه کار می‌کرد و چه کار نمی‌کرد، در حالی که اصلاً از مسائل سیاسی اطلاعی ندارید. می‌خواهم بگویم آدمی هوشیار که فقط همین واقعه را در دنیا دیده، می‌تواند از درون همین واقعه احساس کند که جاهای دیگر هم چنین خبرهایی هست، وقتی روحیهٔ این تیپ آدم‌ها کلاً این‌گونه است؛ یعنی گسستی در دنیا پدید آمده میان الگویی که اخلاق ندارد و به گونهٔ دیگری بار می‌آید و الگویی که اخلاق دارد؛ طبعاً آن‌ها می‌توانند پایشان را از مسائل اخلاقی فراتر بگذارند و این آدم‌ها هم آدم‌هایی تحریک‌پذیرند. این واقعیتی تاریخی است که در دنیا وجود دارد، چه بدانم که از نظر سیاسی از آن سوءاستفاده می‌شود و چه ندانم. می‌خواهم بگویم اگر هم ندانم، این واقعه می‌تواند برای من معنادار باشد؛ می‌توانم از روی آن حدس بزنم که پشت پردهٔ وقایعی که در دنیا می‌گذرد، ممکن است این حقیقت جای دیگری هم، در مسائل میان کشورها، خودش را نشان دهد؛ مثل دیدن مثالی خاص و تعمیم‌دادنش به چیزهایی دیگر.

این مثال کمی جنبهٔ خنده‌دار دارد، چون از بحث‌های دینی خیلی دور است؛ ولی به نظر من مثال خوبی است از اینکه خیلی چیزها در این دنیا معنایی فراتر از خودشان دارند: اگر دقت کنید، بی‌آنکه هیچ سمبولیسم خاصی در کار باشد، با فکر کاملاً منطقی می‌فهمید که این واقعه ممکن است جاهای دیگر هم اتفاق بیفتد. در این زمینهٔ خاص، این اصلاً می‌تواند پیام خوبی برای مسلمان‌ها باشد که شاید درس عبرتی بگیرند و از این به بعد این‌گونه برخورد نکنند؛ ولی به نظر می‌رسد درس عبرت نگرفته‌اند و همان برنامه همچنان به‌راحتی قابل اجراست. شاید هم واقعاً این‌گونه باشد: آدمی که فضای ذهنی‌اش این است که در چنین مواردی باید طرف را کتک زد، لابد فکر می‌کند او مردانگی به خرج داد. از نظر منافع خودش و تیم ملی، آن هم در شب خداحافظی‌اش، و از نظر تاریخ فوتبال، واقعاً فاجعه‌ای بود؛ ولی ممکن است، به قول شما، دل مسلمان‌ها هم به نوعی خنک شده باشد.

برویم سراغ مثال‌های واقعی‌تر که کمی جنبهٔ معنوی به معنای واقعی دارند. خلاصهٔ مثال اول من این است که بی‌ساختارهای هرمی و بی‌هیچ چیز دیگر، با همین ساختارهای ساده و منطقی علّی و معلولی که می‌فهمیم، وقایع معنایی بیش از خودشان دارند؛ چون هر واقعیتی پشت خودش کلیتی دارد. سارتر جمله‌ای معروف دارد، و من جمله‌ها را همیشه با مضمون و معنایشان نقل می‌کنم: ما هیچ کاری انجام نمی‌دهیم مگر اینکه کلیتی در آن باشد. مثلاً اگر کسی به من فحش بدهد و من بزنم توی گوشش، این واقعه‌ای جزئی است؛ ولی انگار دارم حکمی کلی صادر می‌کنم که اگر کسی به تو فحش داد، بزنش؛ دارم جوابی صادر می‌کنم که این کاری است که من انجام دادم و پایش ایستاده‌ام. منظورم این است که در هر واقعهٔ جزئی کلیاتی هست؛ این هیچ ربطی به سمبولیسم به معنای روانی ندارد. در هر واقعهٔ جزئی می‌توانید قوانینی کلی، این واقعیت‌های کلی، را ببینید. این مثال اول بود.

مثال دوم همان است که در سورهٔ یوسف رویش تأکید کردم: رفتارهایی که انسان‌ها انجام می‌دهند. برای پذیرفتن اینکه رفتارهای انسان معانی سمبولیکی خیلی فراتر از آنچه به نظر می‌آید دارد، به هیچ وجه لزومی ندارد ساختار هرمی و عقاید عرفانی داشته باشید. همین که بپذیرید به هر دلیلی، مثلاً به دلایل تکاملی، ضمیر ناخودآگاهی وجود دارد که سمبولیسمی برای خودش دارد، می‌توانید بپذیرید که در رفتارها و عکس‌العمل‌هایی که نسبت به جهان خارج دارم، آن سمبولیسم دخالت می‌کند. در نظام یونگی، ناخودآگاه در سراسر حالات بیداری هم روشن است. بنابراین همهٔ کسانی که در حیطهٔ روانکاوی کار می‌کنند، این تیپ رفتارهای انسان‌ها را تعبیر می‌کنند. در کتابی دربارهٔ ناخودآگاه که آنتونی استور نوشته، مثال‌های زیادی می‌بینید از آدم‌هایی که نسبت به بعضی از وقایع عکس‌العمل‌های عجیب‌وغریبی نشان می‌دهند و خودشان هم نمی‌فهمند که چرا اینجا این‌قدر عصبانی شدند یا چرا این کار را کردند؛ و این را به نمادپردازی‌های ناخودآگاهشان برمی‌گردانند: چیزی آن‌ها را به یاد چیز دیگری انداخته و برایشان تمثیلی از چیز دیگری بوده که عصبانی‌کننده است. مثالی که در سورهٔ یوسف به آن رسیدیم و کوتاه توضیحش دادم این است که یوسف انسانی است که جایش در کنعان نیست.

یوسف و پیام سمبولیک

این حقیقتی است: جای یوسف در کنعان نیست و انگار قرار است فرمانروای مصر باشد؛ موجودی است که قرار است تأویل احادیث یاد بگیرد. ممکن است در رفتار یوسف چیزهایی را با ذهن خودآگاهتان نفهمید، ولی رفتارهای یوسف پیام‌هایی برای ناخودآگاه آدم‌های اطرافش دارد. ناخودآگاه من کلاً از وقایعی که در اطراف اتفاق می‌افتد برداشت‌هایی دارد، برداشت‌هایی خیلی دقیق که ممکن است اصلاً در خودآگاه ما ظاهر نشود. ممکن است آدمی را که خیلی خیلی موجه و خوب می‌دانم، در رویاهایم به شکلی وحشتناک ببینم؛ انگار ناخودآگاهم دارد به من اخطار می‌کند که این آدم آن‌قدر که فکر می‌کنی خوب نیست و حرف‌هایش آن‌قدر که فکر می‌کنی جالب نیست. هیچ لزومی ندارد که من به عقاید عرفانی رسیده باشم. همین که ناخودآگاهی وجود دارد و در سطحی از روان من داده‌هایی که از بیرون می‌آیند برایم جنبه‌های سمبولیک پیدا می‌کنند، حالا چه این جنبه‌های سمبولیک درست باشند و چه غلط (در نظام یونگی خیلی از این‌ها به حقیقت نزدیک‌اند)، خودبه‌خود عکس‌العمل‌هایی که در مقابل جهان نشان می‌دهم، مایه‌ای از سمبولیسم دارد.

یعنی اگر برادرها تصمیم می‌گیرند یوسف را در چاه بیندازند تا کاروانی بیاید و او را ببرد، این دقیقاً همان حقیقت یوسف است: اولاً چاه، چنان‌که توضیح داده‌ام، با تأویل احادیث ارتباطی سمبولیک دارد؛ و اینکه کاروانی بیاید و او را به سفر ببرد، همراه‌شدن با کاروان هم مثل رفتن به سمت فرمانروایی است. یعنی انگار برادرها، بی‌آنکه در خودآگاهشان نیت مثبتی داشته باشند، به‌طور ناخودآگاه به تصمیمی می‌رسند که انگار به نظرشان درست می‌رسد. هزار کار می‌توانند بکنند؛ می‌توانند یوسف را بکشند. مثل اینکه صد کار به ذهنتان می‌آید و یکی را انتخاب می‌کنید که به نظرتان بهتر از بقیه است و حس بهتری به شما می‌دهد؛ همان است که انگار با دریافت ناخودآگاهتان از محیط هماهنگی بهتری دارد. این پیشنهاد خیلی به برادرها می‌چسبد: بیندازیمش در چاه تا کاروانی ببردش. اول می‌گویند بکشیمش، ولی وقتی این پیشنهاد می‌آید، همه توافق می‌کنند که این کار را بکنند؛ انگار این کار بهتر است و حس بهتری به آن‌ها می‌دهد. چرا؟ چون این با حقیقت یوسف و با زندگی یوسف هماهنگ‌تر است. هیچ لازم نیست اعتقاداتی متافیزیکی دربارهٔ اهمیت سمبولیسم در جهان داشته باشم تا بپذیرم که رفتارهای آدم‌ها و وقایع انسانی معانی سمبولیک دارند؛ کافی است مثل یونگ یا فروید قبول داشته باشم که نظامی سمبولیک در روان من هست که حس‌هایی به من می‌دهد؛ همین کافی است. این دو مثال، مثال‌های عمیقی نیستند؛ در واقع مثال‌هایی خیلی ساده‌اند که آدمی بی‌آنکه جهان‌بینی عرفانی داشته باشد، می‌تواند یاد بگیرد پشت ساده‌ترین وقایعی را که اطراف خودش می‌بیند به نوعی تحلیل کند و حقایق دیگری را در آن‌ها کشف کند. ولی واقعیت این است که در جهان‌بینی دینی ما سمبولیسم اصلاً به حیطهٔ وقایع انسانی محدود نمی‌شود.

یعنی هفت آسمان هم، که بیرون از ارادهٔ انسان‌ها پدید آمده، معنای سمبولیک دارد؛ خورشید و ماه معنای سمبولیک دارند، و همهٔ جهان، همهٔ اشیا و همهٔ چیزهایی که خلق شده‌اند. البته نه اینکه نتوانید؛ باز به نوعی امکانش هست، ولی خیلی سخت می‌شود که به معنای سمبولیک وقایع بیرون از حیطهٔ بشری اعتقاد داشته باشید و به موجوداتی که اصلاً دور از دسترس ما هستند معانی سمبولیک نسبت بدهید. سخت است، ولی باز شدنی است. یونگ حتی تا همین حد هم پیش می‌رود: با مکانیسم‌هایی کمی دشوار می‌کوشد، مثلاً، بپذیرد که هفت آسمان هم معنای سمبولیک دارد. چگونه می‌شود این را توجیه کرد؟ چون مکانیسمی که سمبل‌ها با آن در ما، در روان ما، جا گرفته‌اند از انعکاس چیزهای بیرونی می‌آید. خورشید معنای سمبولیک دارد، چون سمبلی که ما در زبانمان برای خورشید داریم، از همین خورشید بیرونی آمده است. خورشید را ما خلق نکرده‌ایم، ولی در درون ما انعکاسی معنادار پیدا کرده است؛ بنابراین به خورشید معنایی سمبولیک می‌دهیم. بنابراین آسمانی که بالای سر ماست، زمینی که زیر پای ماست، همهٔ درخت‌ها و همه‌چیز، چون وارد حیطهٔ روان ما می‌شوند، پیرامونشان سمبل‌سازی‌هایی انجام می‌شود. ولی خیلی چیزها هست که واقعاً به دشواری می‌توانید تعبیر کنید که چگونه ممکن است معانی سمبولیک داشته باشند؛ چون این مکانیسم سمبل‌سازی چیزی مثل غذا خوردن است، یعنی مکانیسمی ثابت است و به مسائل معیشتیِ مشترک انسان مربوط می‌شود. خورشید که نور و گرما می‌دهد، برای همهٔ آدم‌ها نور و گرما می‌دهد و معنایی خوب دارد. اگر مثلاً خورشید سیاه در خواب ببینی، حتماً چیز بدی است؛ احتمالاً عقلت را از دست داده‌ای.

خورشید به نوعی نشانهٔ دانایی و عقل است، چون نور می‌دهد و روشن می‌کند، و گرما می‌دهد و حیات را میسر می‌کند. اینکه خورشید مردانه است و ماه زنانه، چیزی است که در عالم هست؛ ولی ببینید، چگونه می‌شود توجیه کرد که دوگانگی زن و مرد در عالم به صورت روز و شب و خورشید و ماه است؟ به نظر می‌رسد چیزهایی واقعی در جهان وجود دارد که به نوعی با هم هماهنگ‌اند و علم نمی‌تواند این را توجیه کند: نمی‌تواند توجیه کند که چرا، چون خورشید و ماه بوده، در زمین دو جنس پدید آمده و ویژگی‌های زن و مرد این شکلی شده که مثلاً در مرد تفکر و جنبهٔ عقلانی قوی‌تر است و در زن جنبهٔ عاطفی و زیبایی. به نظر می‌رسد جهان اصلاً به‌طور سمبولیک خلق شده است؛ این بینش عرفانی است که توجیه می‌کند چطور همهٔ این‌ها با هم هماهنگ‌اند. دقیقاً این‌گونه توجیه می‌شود که می‌گویند انسان جهان صغیر است: همهٔ عالم انگار در وجود انسان انعکاس دارد؛ انسان طوری خلق شده که برای همهٔ چیزهایی که در دنیا هست، انگار نماینده‌ای در درونش دارد. دنیا این‌گونه خلق شده و این واقعاً هست: یعنی در درونت خورشید عقل را داری که روی چیز خیلی مهمی که آنجا وجود دارد پروجکت می‌شود. جنسیت وجود دارد و یک خورشید و ماه داریم و شب و روز داریم؛ جهان بیرون را می‌شد جور دیگری تصور کرد که با این چیزها نخواند. در واقع مکانیسم‌های درونی ما با مکانیسم‌های بیرونی هماهنگی دارند و این سمبولیسم این‌گونه پدید آمده است؛ سمبولیسم در ذات جهان هست، نه اینکه انسان خلقش کرده باشد. حالا یونگ بسیار می‌کوشد، بی‌جهان‌بینی عرفانی، توجیه کند که این سمبولیسم تا هر جا که عرفا می‌گویند واقعاً وجود دارد؛ و بی‌آنکه بخواهد آن‌گونه متافیزیک را بپذیرد، می‌کوشد توجیه کند که مکانیسم‌هایی روانی وجود دارند که به همهٔ این چیزها معنا می‌دهند.

حالا به وقایعی اشاره می‌کنم که بیرون از حیطهٔ ارادهٔ انسان اتفاق می‌افتد. آدم‌های مذهبی، و حتی آدم‌های غیرمذهبی، خواسته و ناخواسته به وقایع زندگی خودشان معنا می‌دهند و ممکن است این کار را خیلی ناشیانه بکنند. دارم وارد جایی می‌شوم. در نوع دوم سمبولیسم که گفتم، مثل یوسف و چاه، آشنا بودن با سمبولیسم رویا خیلی می‌تواند کمک کند، چون همان سمبولیسم ناخودآگاهی که آنجا پروجکت شده، عملی را پدید آورده است؛ بنابراین شاید اگر معنای چاه و کاروان را در رویا بدانید، بتوانید معنای آن رفتار را هم به نوعی حدس بزنید که چه اتفاق‌هایی افتاد. وقایعی در زندگی ما اتفاق می‌افتد که به نظر می‌رسد حادثه است. مثلاً اگر در رویا ببینید که به سفر رفته‌اید و بار و بنهٔ سفرتان را گم کرده‌اید، گم‌شدن اسباب و وسایل در رویا می‌تواند این معنا را داشته باشد که، گرچه لزوماً سفری در کار نیست که بارتان گم شود، در مرحله‌ای از زندگی‌تان هستید که دارید وارد کاری می‌شوید که بخشی از سرمایهٔ زندگی‌تان، انرژی و زمان و استعدادتان، این‌گونه تلف می‌شود؛ اخطاری است که دارید وارد راهی می‌شوید که به شما آسیبی می‌زند. هرچه بار و بنهٔ بیشتری گم شود و چیزهای باارزش‌تری در آن باشد، معنای شدیدتر و لحن شدیدتری دارد؛ اگر سفر با هواپیما باشد، یعنی دارید تصمیم خیلی مهمی می‌گیرید که زندگی‌تان را خیلی عوض می‌کند. حالا فرض کنید این واقعه در عالم بیداری برایتان اتفاق افتاده است: بیرون از هر نوع اختیار و کنترل خودتان یا توطئهٔ دیگران، این واقعه واقعاً اتفاق افتاده است؛ به سفر رفته‌اید و بار و بنهٔ خودتان را گم کرده‌اید. می‌توانید تصور کنید که این معنایی دارد و اخطاری است به شما که این سفر، یا تصمیمی که گرفته‌اید، واقعاً تصمیم خوبی برایتان نیست. این‌گونه تعبیرها دربارهٔ وقایع زندگی درست‌اند یا غلط؟ می‌خواهم بگویم با احتیاط خیلی فراوان درست‌اند؛ یعنی چون ساختار جهان سمبولیک است و این زبان انسانی سمبل‌سازی می‌کند، گاهی بعضی از وقایعی که در زندگی شما پیش می‌آید معانی کاملاً سمبولیک دارد، و اتفاقاً اگر در زندگی واقعی پیش بیاید، حتی از رویا هم شدیداللحن‌تر است. کتاب‌های یونگ پر از این‌گونه مثال‌هاست؛ مثال‌هایی که در آن‌ها نمادهای رویا انگار وارد زندگی می‌شوند.

این واقعاً برای خودم پیش آمده است: کسی که دست‌کم آن‌قدر از زندگی خصوصی‌اش می‌دانستم که بفهمم الان در چه شرایطی است و چرا این رویاها را می‌بیند، چند شب متوالی رویاهایی مربوط به عنکبوت دیده بود. مردها همیشه وقتی زنی، همسرشان یا مادرشان، در زندگی‌شان از نظر عاطفی تارهایی تنیده و خطری تهدیدشان می‌کند که انگار در دامی افتاده‌اند، جنبهٔ بدِ تأثیر زن در زندگی مرد به صورت عنکبوت در رویاها ظاهر می‌شود، و این رویاها خیلی خطرناک و هشداردهنده‌اند. این آدم در ظرف یک هفته دو یا سه رویای عنکبوت برایم تعریف کرد و یک بار به من زنگ زد و گفت امروز صبح که بیدار شدم، عنکبوتی خیلی بزرگ و عجیب روی بالشم بود. این از آن مثال‌هایی است که یونگ خیلی به آن‌ها علاقه‌مند است: حادثه‌ای در جهان اتفاق می‌افتد که حتی با رویاهایی که این آدم پیش‌تر دیده هماهنگ است؛ انگار هرچه رویا عنکبوت به او نشان داد، حالی‌اش نشد، و حالا عنکبوتی خیلی بزرگ، آن هم جایی که خوابیده است. کتاب‌های یونگ را بخوانید؛ پر از این مثال‌هاست: وقایعی که در زندگی عادی اتفاق می‌افتند و معنایشان همان چیزی است که انگار رویا می‌خواهد به شما بگوید. ولی این نوع برخورد با وقایع زندگی چقدر می‌تواند اشتباه پدید آورد! با مثال‌هایی که می‌خواهم بزنم، همه‌اش دارم می‌کوشم که آدم‌ها دچار توهم نشوند. به سفر می‌روید و بار و بنه‌تان گم می‌شود؛ برمی‌گردید و دوباره وسایلتان گم می‌شود؛ هفتهٔ دیگر هم گم می‌شود. اگر کسی بیاید و به من بگوید سه بار به سفر رفتم و وسایلم گم شد، نتیجه‌ای که می‌گیرم این است که یا این آدم اصولاً بسیار حواس‌پرت است و وسایلش را گم می‌کند، یا الان در شرایطی روانی است که حواسش به بار و بنه‌اش نیست. اتفاق‌هایی که در عالم می‌افتد در درجهٔ اول دلایل منطقی دارند، نه دلایل سمبولیک.

اگر خانهٔ آدمی پر از عنکبوت باشد و یک شب بیدار شود و ببیند بالای سرش عنکبوتی خیلی بزرگ است، نشانه‌اش این است که نظافت خانه‌اش را رعایت نمی‌کند و نشانهٔ چیز دیگری نیست.

عنکبوت و تشخیص سمبول

اینکه چه وقت وقایع بار سمبولیک دارند و نشانهٔ چیزهای عمیقی‌اند، تشخیصش به این راحتی نیست. در رویا همه‌چیز سمبولیک است؛ رویا این‌گونه ساخته می‌شود؛ انگار عنکبوت همین‌طوری و مثلاً به دلیل نظافت‌نکردن وارد رویا نمی‌شود؛ عنکبوتِ رویا معنای سمبولیک خودش را دارد. ولی اکثریت وقایعی که پیرامون شما می‌گذرد دلایل خیلی ساده‌ای دارند؛ اگر ندارند، اگر به شکلی عجیب اتفاق افتاده‌اند، ممکن است بار سمبولیک داشته باشند. موضوع این است که وقایع عالم که بیرون از اختیار شماست هم سمبولیک‌اند؛ یعنی در بینش عرفانی، هر چیزی که رخ می‌دهد به هر حال انگار به چیزهایی در پشت پرده اشاره می‌کند. ولی بحث من این است که این‌ها لزوماً سمبل چیزهایی نیستند، آن‌گونه که در رویا ظاهر می‌شوند. همین است که ممکن است خیلی گمراه‌کننده باشد: ممکن است عنکبوت به دلیل نظافت‌نکردن آمده باشد و ممکن است بار و بنه به دلیل حواس‌پرتی این آدم گم شده باشد. اتفاقی برای خودم افتاد: به مشهد رفته بودم و مدتی آنجا بودم؛ هر روز به حرم می‌رفتم و با آرامش زیارت‌نامه می‌خواندم.

روزی همان‌جا ایستاده بودم که همیشه می‌ایستادم، و آن روز مدام آدم‌ها می‌آمدند و مرا به این‌سو و آن‌سو هل می‌دادند. ناخودآگاه آدم انگار به زندگی خودش معنا می‌دهد: اگر بلایی سرتان بیاید، دنبال این می‌گردید که من چه کار کرده‌ام؛ اما در جهان لاپلاسی، این اتفاق به دلیل معادله‌ای که حل شده رخ داده است. بنا به همین روحیه، یک لحظه واقعاً به ذهنم رسید که انگار امروز نباید اینجا باشم؛ انگار اتفاق بدی افتاده یا کار اشتباهی کرده‌ام که مدام نمی‌گذارند سر جایم بایستم و مدام هلم می‌دهند. یک لحظه پشت سرم را نگاه کردم: آن روز چهارپایه‌ای آنجا، کنار در، گذاشته بودند و مسیر مردم عوض شده بود؛ مجبور بودند از این‌سو بیایند و به آن سمت بروند، و من جایی ایستاده بودم که شاید روز قبل شلوغ نبود. آن روز همه مرا هل می‌دادند، چون سر راه مردم ایستاده بودم و حواسم نبود. کمی آن‌طرف‌تر رفتم و ایستادم و خیلی هم خوب پذیرفته شدم.

این مثال‌ها را برای این می‌زنم که فکر می‌کنم آدم‌ها اگر این کتاب‌ها، یا تعابیر عرفانی‌ای را که برای داستان‌های قرآن هست، بخوانند، ممکن است به گونه‌ای توهم‌آمیز شروع کنند هر روزِ زندگی خودشان را به‌طور تصنعی معنا کنند، از حالت عادی خارج شوند، مشکلات خیلی ساده‌ای را که برایشان پیش می‌آید زیادی معنادار کنند و بعد دچار اوهامی عجیب‌وغریب شوند و کارهایی عجیب‌وغریب بکنند. اکثریت وقایعی که پیرامون ما می‌گذرد به‌طور طبیعی علت‌هایی خیلی ملموس و ساده دارد، ولی وقایع خاصی هم در زندگی آدم‌ها به صورت نشانه ظاهر می‌شود، انگار پیام‌هایی در خود دارند که باید کشف شوند؛ این خیلی مهم است که این را بدانیم. آنچه می‌خواهم به آن برسم این است که داستان‌های قرآن اولاً دربارهٔ انبیاست و این‌ها آدم‌های عادی نیستند؛ ثانیاً اطلاعات خاصی از زندگی این‌ها گزینش شده و وارد قرآن شده است. بنابراین ذهنتان به‌طور طبیعی باید به این سمت برود که این داستان‌ها، این چیزهایی که برگزیده و گفته شده، معنایی فراتر از وقایع روزمره دارند. بنابراین هیچ نباید تعجب کنید که همهٔ کسانی که به قرآن معتقدند، بنا به احادیثی که دست‌کم وجود دارد و بنا به آیه‌هایی که در خود قرآن هست، اعتقاد دارند که قرآن تأویل دارد و این داستان‌ها تأویل‌هایی دارند؛ و عرفا هم که کوشیده‌اند تأویل‌هایی ارائه دهند، کل این تلاششان اشتباه نیست. این مقدمات را گفتم، چون فکر می‌کنم در این داستان‌ها باید بعضی جاها، حتی فراتر از مسئلهٔ چاه و یوسف، وارد تعبیرهایی سمبولیک شویم که به نظر من در داستان‌های قرآن ضروری است.

اگر سمبولیسم را قبول نداشته باشید، مثلاً ماجرای طوفان نوح را می‌شود همین‌طور خیلی ساده برگزار کرد: طوفانی بوده؛ کشتی بساز؛ سوار کشتی شد و رفت؛ این کشتی و طوفان وقایع واقعی عالم خارج‌اند. برای قوم نوح اصلاً چیز خاصی نبود؛ بعضی جاها طوفان می‌آمد و بعضی جاها زلزله می‌شد؛ مال قوم نوح طوفان بود و راهش هم این بود که کشتی بسازد؛ همه‌چیز منطقی است. بنابراین هیچ ضرورتی ندارد که به کشتی معنایی سمبولیک بدهم و از کل این واقعه چیزی فراتر از این بفهمم؛ قومی بودند که داشتند عذاب می‌شدند. جوابی خیلی ساده هست. اگر صرفِ بیان این است که اتفاقی افتاد و قوم نوح مجازات شدند، چرا این‌قدر با جزئیات گفته می‌شود که این طوفان چگونه آمد و کشتی ساخته شد؟ چند بار اسم کشتی را در قرآن می‌بینید؟ چند بار این داستان با تأکید آمده است: کشتی را ساخت، سوار کشتی شدند، از کشتی پیاده شدند. این شیء دارد کارکردی فراتر از خودش پیدا می‌کند. بعضی از اقوام عذاب شدند و ما فقط می‌شنویم که این‌ها عذاب شدند؛ ضرورتی ندارد جزئیاتش را بشنویم. اگر چیزی ذکر می‌شود، اگر مریم کنار درخت خرمای خشکیده‌ای رفت و این در قرآن ذکر می‌شود، پس معنایی دارد. برای چه گفته می‌شود؟ این همین‌طوری و لغو نیست. این عبارت را از قرآن حذف کنید که مریم وقتی زایمانش نزدیک شد، کنار درخت خرمای خشکیده‌ای رفت؛ می‌شود گفت وقتی موقع زایمانش شد، آن جمله را گفت. چرا آن مکان ذکر می‌شود؟ بعداً می‌دانید که درخت خرما هویتی در این داستان پیدا می‌کند. هر شیئی که در داستان‌های قرآن ذکر می‌شود، باید دنبال این بگردید که چرا ذکر شده است. هر جا ذکر کردن شیئی ضرورت دراماتیک کمتری دارد، حتماً بار سمبولیک بیشتری دارد. کشتی نوح به هر حال به نوعی وسیلهٔ نجات بوده است.

ولی رفتن پیش یک درخت خرما، یا اینکه یوسف را در چاه انداختند: می‌شود گفت گذاشتندش و کاروانی آمد و بردش. دیده‌اید که قرآن در گفتن چیزها چقدر صرفه‌جویی می‌کند؛ یک‌باره نصف داستان حذف می‌شود: مثلاً برادرها یوسف را به مصر فرستادند. در این جمله هم، اینکه چگونه این کار را کردند، اگر مهم نباشد، می‌توانید حدس بزنید: فروختندش به‌عنوان برده یا دادندش و کسی بردش. چه لزومی دارد این جزئیات ذکر شود که چگونه او را در چاه انداختند، کاروان آمد، کاروان سطلش را انداخت و او را بیرون کشید؟ این طول می‌کشد که نحوهٔ انجام این کار را با جزئیات بگویید. چیزی ممکن است از نظر دراماتیک قابل حذف نباشد، مثلاً اینکه مریم عیسی را به دنیا آورد؛ ولی اینکه کجا این کار را کرد و بعدش چه شد، این وقایع خیلی‌شان قابل حذف است. بنابراین همهٔ حرف‌هایی که می‌زنم در این جهت است که اولاً ضرورت دارد تأویل کنیم؛ یعنی لازم نیست به عقاید عرفانی خاصی رسیده باشید؛ طبق متن قرآن، احادیث و عقاید دینی ما، قرآن اصولاً تأویل دارد. داستان‌ها قطعاً تأویل دارند، چون وقایع عالم تأویل دارند؛ همه‌چیز، همهٔ احادیث، تأویل دارد؛ و تأویل قرآن به‌وضوح فشرده‌تر است، چون تنظیم شده است: داستان‌هایی که بخش‌های زیادی از آن‌ها حذف شده و بخش‌هایی مانده، و این بخش‌ها به نوعی خیلی معنادارند و لازم است پشت آن‌ها به چیزهایی فکر کنید. همهٔ حرف‌های من در این جهت است که همان سمبل‌هایی که در تعبیر رویا هستند، چون ساختهٔ انسان نیستند و چیزهایی‌اند که انگار از عالم خارج در آن راه پیدا کرده‌اند، مناسب است که با احتیاط از همین سمبولیسم استفاده کنیم و در تأویل‌کردن از آن‌ها کمک بگیریم. این مسائل با فیزیک مدرن تعارض ندارد، چون دیگر جهان لاپلاسی نداریم؛ این حرف‌ها مشروعیت علمی دارند، به این معنا که تناقضی پدید نمی‌آورند. توهم پیش نیاید: ادعا نمی‌کنم که فیزیک مدرن به سمبولیسم در عالم راه پیدا کرده است؛ نکرده است؛ ولی امکان چنین چیزی در فیزیک مدرن هست، در حالی که در چارچوب قبلی نبود.

دربارهٔ آن عنکبوت، من جرأت نکردم چیزی به او بگویم؛ خود عنکبوت را اصلاً مطرح نکردم و حتی دربارهٔ رویاها هم جرأت نکردم، چون خودش می‌دانست شرایطش این‌گونه است و خیلی احتیاج به تذکر نداشت. به هر حال این عنکبوت بزرگ برای من خیلی جالب بود؛ این چیزها را بیشتر در کتاب‌های یونگ خوانده بودم، و این شکل حادش، که در یک هفته دو سه بار رویای عنکبوت ظاهر شود و بعد خود عنکبوت در رختخواب، اتفاق عجیبی بود و برای من خیلی جالب بود.

ارجاعات این جلسه

علم و تصویرِ پیرامون علم

تصویر فلسفیِ پیرامون علم با خودِ دستگاه محاسباتی فرق دارد. نزدیکی فیزیک جدید و عرفان در این گفتار، اثبات یا انطباق کامل نیست؛ فیزیک نیوتنی هم الزاماً جهان‌بینی لاپلاسی را نتیجه نمی‌دهد.

گالیله و ساختنِ روایت تاریخ

گالیله نمونه پرسش از تاریخ‌نگاری علم است؛ حکایت جمله پایانی مشکوک باقی می‌ماند. سناریوی قهرمانان و شهدای آینده ماکسول، فرضِ توضیحی است و خبر تاریخی نیست.

تغییر از دلِ تجربه روزمره

معماری و پزشکی دو مثالِ امید به تغییر از تجربه زندگی‌اند. کارآمدی درمان‌های نام‌برده ادعای سخنران است؛ شاهد بالینی یا دستور درمان نیست و از کوانتوم هم نتیجه نمی‌شود.

هرم هستی، با دو جهتِ اثرگذاری

ساختار اسماء و معنا با امکان اثرگذاری از پایین به بالا جمع می‌شود. هدف، بازگشت بی‌تغییر به ابن‌عربی نیست؛ مثال آدرنالین نیز اثبات همه مراتب یا دستور پزشکی نیست.

والد و فرزند؛ دو شیوهٔ توضیح

مراقبت والدین با توضیح تکاملی و خوانش ربوبیت مقایسه می‌شود. مثال‌های طنز درباره سوسک و نوزاد، نتیجه علمی نیستند؛ تفسیر عرفانی نیز ابطال زیست‌شناسی محسوب نمی‌شود.

از احساس عادی تا مشاهدهٔ معنا

فرهنگ و تجربه بر دریافت معنا اثر می‌گذارند؛ تهذیب در این دستگاه راه مشاهده مستقیم دانسته می‌شود. مثال‌ها معیار قطعیِ تشخیص باطن، بیماری یا علت بلای اشخاص نیستند.

فرهنگ ·بدون مقصدمردپیامبر ·بدون مقصدطبیعتزن

فنا؛ غرق‌شدن، نه نابودشدن

فنا در این شرح، غرق‌شدن در معنا و فاصله‌گرفتن از توجه به خود است؛ نابودی جسم نیست. مثال ترس و مواد مخدر، مقایسه است و توصیه عملی محسوب نمی‌شود.

سگ تشنه و عمل بی‌چشمداشت

کمک بی‌چشمداشت به سگ، مثال خلوص و ارزش حیات است. محل داستان در تذکرةالاولیا قطعی نیست؛ کم‌شدن خلوص با حساب پاداش به معنی نفی هر پاداشی نیست.

الگوی کلی در یک رخداد جزئی

یک رخداد ورزشی در گفتار، نمونه الگوی کلیِ تحریک و واکنش می‌شود؛ این نوع معنا به ناخودآگاه وابسته نیست. تحلیل سیاسی و نقل سارتر، تفسیر و نقل‌به‌مضمون سخنرانند.

پیش از تأویل، علت عادی را ببینیم

عنکبوت، گم‌شدن بار یا مزاحمت در حرم می‌توانند علت عادی داشته باشند. احتمال نشانه‌های خاص نفی نمی‌شود، اما هر حادثه پیام شخصی نیست و نماد خواب خودکار به بیداری منتقل نمی‌شود.

چرا نخل، چاه و کشتی ذکر شده‌اند؟

گزینش جزئیات قرآن دلیل پرسش از نخل مریم، چاه یوسف و کشتی نوح است؛ تأویل همه آنها هنوز انجام نشده. سازگاری احتمالی با فیزیک، اثبات علمیِ سمبولیسم نیست.

مرجع‌ها و شاهدها

تأویل۷ شاهداز متن جلسه‌ها
علم۶ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیک۶ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۵ شاهداز متن جلسه‌ها
جهان‌بینی عرفانی۴ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
ناخودآگاه۴ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۴ شاهداز متن جلسه‌ها
کارل گوستاو یونگ۳ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۳ شاهداز متن جلسه‌ها
نماد۳ شاهداز متن جلسه‌ها
نور۳ شاهداز متن جلسه‌ها
مکانیک کوانتوم۳ شاهداز متن جلسه‌ها
سوره۳ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۳ شاهداز متن جلسه‌ها
آمریکا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مصر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
فلسفه۲ شاهداز متن جلسه‌ها
محاکمه گالیله۲ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
حقیقت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
حیات۲ شاهداز متن جلسه‌ها
محیی‌الدین ابن‌عربی۲ شاهداز متن جلسه‌ها
کلیسا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
پیر-سیمون لاپلاس۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مریم۲ شاهداز متن جلسه‌ها
آیزاک نیوتون۲ شاهداز متن جلسه‌ها
قدرت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عذاب۱ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عقل۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ارسطو۱ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
چارلز داروین۱ شاهداز متن جلسه‌ها
داروینیسم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
داستانِ آفرینش۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ریچارد داوکینز۱ شاهداز متن جلسه‌ها
دموکراسی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
آلبرت اینشتین۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زیگموند فروید۱ شاهداز متن جلسه‌ها
گالیلئو گالیله۱ شاهداز متن جلسه‌ها
غرب۱ شاهداز متن جلسه‌ها
گناه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
قانون جاذبه۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
حق۱ شاهداز متن جلسه‌ها
هنر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ایران۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان اسلامی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۱ شاهداز متن جلسه‌ها
خودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مرد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نظریهٔ تکامل۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نوح۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیکالیسم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
پست‌مدرنیسم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ربوبیت۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
روان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روانکاوی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نظریه نسبیت۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
روایت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
سرمایه‌داری۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ژان-پل سارتر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شرق۱ شاهداز متن جلسه‌ها
سنت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
طبیعت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زن۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زن و مرد۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

    ابراهیم ·بدون مقصدموسی ·بدون مقصد
  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

    قیامت ·بدون مقصد
  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

    علممریممعجزه ·بدون مقصد
  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیهمریمفیزیکتفسیر ·بدون مقصد
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.

    عیسی مسیحکتاب مقدس ·بدون مقصدمریممسیحیت ·بدون مقصد