→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۷ · سورهٔ مریم

بشارت فرزند پاک به مریم

۸,۷۳۵ واژه · ۱۵ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید مهم‌ترین نکتهٔ دو جلسهٔ گذشته این بود که برای هر چیزی که در عالم اتفاق می‌افتد می‌توانیم و باید معنایی ورای علت و معلولِ ساده قائل شویم. این جلسه با مرور همین بحث، تمثیل غار و لزوم تأویل داستان‌های قرآن آغاز می‌شود و به نقد تأویل‌های عرفانی می‌رسد. سپس از فرم سورهٔ مریم، یعنی جایی که پس از دو داستان نخست سجع از بین می‌رود، می‌گوید و در پایان داستان زکریا را از روی متن می‌خواند و دربارهٔ واژه‌ها و منطق ظاهری‌اش می‌پرسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

ما در نگاه دینی خودمان برای همهٔ احادیث، یعنی برای هر چیزی که در عالم اتفاق می‌افتد، می‌توانیم و باید معنایی ورای این علت و معلولِ ساده‌ای که می‌فهمیم قائل شویم؛ این مهم‌ترین نکته‌ای بود که در دو جلسهٔ گذشته کوشیدم بگویم.

معنای وقایع و نشانه‌های طبیعت

کوشیدم با مثالی نشان دهم که در همین چارچوب علت و معلولیِ وقایع دنیا، یک حادثه می‌تواند معنایی بسیار عمیق‌تر از آنچه در ابتدا به نظر می‌رسد داشته باشد و نشانه‌ای از یک روند کلی باشد. مثالی که زدم حرکت درخشان زیدان در آخرین لحظه‌های حضورش در میدان فوتبال بود. اما مثلاً چیزی را در نظر بگیرید که از قدیم نظر خودم را بسیار جلب کرده است: وجود چیزی مثل کهربا. انرژی الکتریکی در طبیعت وجود داشته است و می‌بینید که اکنون، پس از آنکه یاد گرفتیم این انرژی را چگونه تولید و منتقل کنیم، تمام زندگی ما اساساً تغییر کرده است. از هزاران سال پیش، انگار گوشه‌ای از این پدیدهٔ عظیمِ طبیعت بیرون بود: پدیدهٔ عجیبی وجود داشت که با استفاده از چیزی ساده می‌شد شیئی را جذب کرد.

مثل اینکه وقتی چیز بسیار بزرگی، واقعیتی عظیم، در طبیعت وجود دارد، جاهایی خودش را نشان می‌دهد؛ ممکن است در وقایعی بسیار ساده و حتی مسخره به چشم بیاید. اما آدمی که کمی هوشیارانه‌تر حتی به طبیعت نگاه می‌کند، ممکن است اتفاقی بسیار ساده را نشانه‌ای از روندی بسیار عمیق‌تر و بزرگ‌تر در طبیعت بگیرد. در بسیاری جاها چنین است: روندهای اجتماعی، سیاسی و طبیعی گاهی انگار به‌طور فشرده ظاهر می‌شوند و آدم‌ها می‌توانند با استدلال و منطق به چیزهای عمیقی که پشت آن‌هاست پی ببرند. این چیز بسیار ساده‌ای است؛ در واقع همان منطقی نگاه‌کردن به دنیاست.

کوشیدم بگویم که نگاه سمبولیک هم مجاز است، آن هم نه دربارهٔ داستان‌های قرآن، بلکه دربارهٔ وقایع دنیا. تعبیر خود قرآن از همین، عبارت «تأویل احادیث» است: مسئلهٔ تأویل فقط رؤیا نیست؛ رویدادها تأویل دارند. دلیلش همان نوع جهان‌بینی خاصی است که در آن همه‌چیز در آن هرم از بالا شروع می‌شود و به پایین می‌آید و انگار از اسماء و معانی می‌گذرد و به رویداد تبدیل می‌شود. بنابراین همه‌چیز در واقع قابل تأویل است، به معنای برگرداندن به اول؛ چون اولِ همه‌چیز آن بالاست، هر چیزی که این پایین هست چیزی در آن بالا دارد.

صورت زیرین و تمثیل غار

یک بار این شعر معروف «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی» را خواندم و گفتم از ناصر خسرو است، در حالی که از ناصر خسرو نیست؛ از فیلسوفی معروف به نام میرفندرسکی است که در شمار استادان ملاصدرا بود. مصرع اولش این است که «چرخ با این اختران خوب و خوش و زیباستی، صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی»؛ یا چنین چیزی. اشاره‌اش به این است که ما دنیا را این‌گونه نگاه می‌کنیم: صورت‌هایی که در این زیر می‌بینیم همه در واقع بازتاب معانی‌اند. این بسیار نزدیک به آن نگاه خاص افلاطون است و تاریخ فلسفه معمولاً این‌گونه نگاه‌کردن به دنیا را به نگاه افلاطونی برمی‌گرداند.

افلاطون تمثیلی دارد به نام تمثیل غار. می‌گوید ما مثل آدم‌هایی هستیم که در غاری هستیم و سایه‌هایی روی دیوار غار می‌بینیم؛ اما واقعیت این است که این‌ها سایه‌های چیزهایی‌اند که در بیرون، واقعیت‌هایی وجود دارد و ما سایه‌هایشان را روی دیوار می‌بینیم. نباید این سایه‌ها را واقعی حساب کنیم؛ باید یاد بگیریم بفهمیم که انعکاس چه چیزی‌اند. اگر دنیا را این‌گونه نگاه کنیم، و فکر می‌کنم نگاه دینی ناگزیر همین است و در قرآن هم این‌گونه نگاه می‌شود، یکی از نتایجی که می‌خواهم بگیرم و همهٔ این حرف‌ها را برای آن می‌زنم این است: اینکه عرفا یا بعضی از مفسران دست‌کم داستان‌های قرآن را تأویل می‌کنند و تمثیلی حساب می‌کنند، نه‌تنها کار خوبی است، بلکه اجباری است.

لزوم تأویل داستان‌های قرآن

اگر کسی چنین نگاه نکند و این نگاه را نپذیرد، به نظر من نه اینکه قرآن را نمی‌فهمد، بلکه اصلاً جهان‌بینی دینی را نمی‌فهمد. قطعاً پشت هر حادثه‌ای که در دنیا اتفاق می‌افتد، تعبیری دربارهٔ آن حادثه وجود دارد و آدم‌ها باید یاد بگیرند آن را تأویل کنند؛ چه رسد به اینکه آن داستان دربارهٔ پیامبران باشد، که زندگی‌شان آسان‌تر و بیش از هر موجود دیگری قابل تأویل است؛ و چه رسد به اینکه در قرآن ذکر شده باشد، یعنی قطعه‌ای از زندگی یک پیامبر به شکلی خاص در قرآن آمده باشد.

فرض کنید داستان را همین‌طور بخوانم و بگویم: بله، ماجرای نوح در قرآن دربارهٔ طوفانی است که در گذشته اتفاق افتاده؛ گویی مورخی دربارهٔ حوادث طبیعی بزرگ عالم گزارش تهیه می‌کند و قرآن می‌گوید کشتی ساخته شد، بعد بر کوه جودی نشست و سرنشینانش پیاده شدند. معمولاً وقتی به تورات نگاه می‌کنید، چون تورات متن چندان اصیلی نیست، یعنی واژه‌هایش تغییرنیافته نیستند و در طول تاریخ آن‌گونه که باید حفظ نشده است، هرچند اصلش در بسیاری جاها به‌وضوح با متنی الهی ارتباط دارد، جزئیات تاریخی زیادی در آن می‌بینید؛ جزئیاتی که فکر می‌کنم اتفاقاً راه را بر نگاه تمثیلی و تأویل می‌بندد، چون بیهوده به چیزهایی اشاره می‌شود: نام بسیاری از آدم‌ها آنجا هست، تاریخ تولدشان و مانند این‌ها. اما قرآن متنی فشرده است که هرچه در آن هست به معناهایی بسیار بیشتر از آنچه در ظاهر به نظر می‌آید اشاره دارد. حرفم این بود که بکوشم بیان کنم جهان‌بینی دینی چگونه است و چرا لازم است داستان‌ها تأویل شوند.

جهان کوانتومی و درهای باز

تلاشی جنبی هم کردم تا نشان دهم که اگر دانش را به معنای قرن بیستمی‌اش بگیریم، این نوع نگاه به دنیا اصلاً با نگاه علمی ناسازگار نیست، در حالی که با نگاه قرن نوزدهمی ناسازگار است. در جهان لاپلاسی نمی‌توانید برای جهان معناشناسی داشته باشید، اما ویژگی جهان کوانتومی، به‌طور کلی، این است که همهٔ درها باز است. مثال خوبی از باز بودن درها استرینگ تئوری است. استرینگ تئوری نظریه‌ای اثبات‌شده که به آن مطمئن باشیم نیست؛ نظریه‌ای بسیار جذاب است. منظورم از اثبات‌شده این است که باید جایی چیزی توجیه‌ناشدنی داشته باشید که استرینگ تئوری بیاید و آزمایشی را برایتان توجیه کند؛ مطلقاً چنین چیزی وجود ندارد. هر کار تجربی‌ای که داریم با فرمالیسم مکانیک کوانتومی توجیه می‌شود. استرینگ تئوری فقط بسیار زیباست. برای خود فیزیک‌دان‌هایی که در ذرات بنیادی کار می‌کنند، نظریهٔ بسیار جالبی است، چون حالت وحدت‌بخشی دارد؛ و فکر می‌کنم در دانش اصولاً حسِ وحدت‌بخشیدن حس بسیار غالبی است و خوب هم هست که چنین باشد.

در استرینگ تئوری ابعاد اضافه‌ای وجود دارد: به‌جز سه بعد مکانی و یک بعد زمانی، تعدادی بعد اضافه، مثلاً شش بعد اضافه، وجود دارد که اصولاً ما کاری به کارشان نداریم، اما از نظر منطقی جهان می‌تواند اجازهٔ استفاده از آن‌ها را بدهد. مثلاً فرض کنید یکی از نتایج این نظریه این است که اگر بتوانید از بعضی از آن ابعاد استفاده کنید، دو نقطه‌ای که اکنون در دنیا بی‌نهایت از هم دورند، ممکن است از راه یکی از آن درهای مخفیِ آن پشت بسیار به هم نزدیک باشند. مثل اینکه اگر مسیرهایی را محدود کنید، ممکن است فاصلهٔ دو نقطه بسیار زیاد باشد، چون از بعضی مسیرها استفاده نمی‌کنید و ناچارید انگار دنیا را دور بزنید تا از جایی به جای دیگری برسید؛ اما اگر درهایی را باز کنید، ممکن است بسیار آسان شود. این را گفتم که در کوانتوم درها بسیار بازند و نمونهٔ بسیار واضحش این است که در استرینگ تئوری، از نظر مکانی، شمار زیادی درِ مخفی آن پشت وجود دارد که ممکن است بشود با آن‌ها کارهایی کرد. بنابراین رویدادهایی که در جهان فیزیکی اتفاق می‌افتند و معنادار بودنشان، در فضای فیزیک مدرن اصلاً چیز عجیب و غریبی نیست؛ یعنی با آن ناسازگار نیست.

وجودشناسی قوانین طبیعی

نکتهٔ دیگر اینکه کوشیدم از همان توضیحات نتیجه بگیرم و معقول جلوه دهم که یکی از مشکلات دانش این است که برای قوانین به اصطلاح اونتولوژی قائل نیست؛ یعنی وقتی می‌گوییم قانون وجود دارد، هیچ معنایی قائل نمی‌شود برای اینکه این قوانین از نظر وجودشناسی چه هستند. خلاصه، هر چیزی که می‌گویید وجود دارد، باید در نظام منطقی خودتان جایگاهی برایش قائل شوید؛ و سال‌های سال، قرن‌هاست که ما انگار این ماجرا را کلاً فراموش کرده‌ایم.

از نظر تاریخی، وقتی واژهٔ قانون متداول شد و در دانش به کار رفت، زمانی بود که همهٔ آدم‌ها در قرون وسطی دینی به دنیا نگاه می‌کردند. وقتی از واژهٔ قانون استفاده می‌کردند، واقعاً منظورشان قوانینی بود که خداوند وضع کرده است؛ قوانینی وضع کرده که دنیا این‌گونه حرکت می‌کند، و آن قوانین در نظام وجود جایگاهی داشتند و مثلاً در طبقات بالای هستی جا داشتند. اما بعدها، وقتی از قرن هجدهم گذشت و نگاه دینی در مجامع دانشگاهی کم‌کم از آن حالت غلبه‌ای که داشت درآمد، لفظ قانون باقی ماند، ولی کسی نمی‌پرسد که این قانون چیست. اکنون در یکی دو دههٔ اخیر این جزو بحث‌های متداول و بسیار داغ فلسفهٔ علم است: کسانی هستند که می‌گویند نمی‌توانیم به قانون قائل باشیم و کسانی هستند که دفاع می‌کنند که قانون‌ها وجود دارند، و الی آخر. به هر حال، به نوعی وجودشناسی احتیاج هست؛ و اگر بپذیرید که قوانین وجود دارند و در عالم جایگاهی دارند، چیزهایی بالاتر از آن‌ها هم هست؛ مثل اینکه می‌توانید به جاهایی برسید که دیگر قوانین انگار صدق نمی‌کنند.

تصور من از پیامبران این است که آدم‌هایی‌اند که حتی بالای مجموعهٔ قوانین طبیعی زندگی می‌کنند. بنابراین اینکه اتفاق‌های معجزه‌آسایی در زندگی‌شان بیفتد، اصلاً نمی‌توان گفت با علم یا فلسفه تناقض دارد. اگر در نظام وجود جایی برای قوانین در نظر بگیرید و بپذیرید که بالاتر از آن هم انگار دنیایی هست، آن‌وقت معنا پیدا می‌کند که گاهی بشود انگار از قوانین فاصله گرفت. یک قانون واقعی در جهان وجود دارد که قرآن چند بار به آن اشاره می‌کند: «اذا قضی امراً»؛ قانونی کلی و بالاتر از همهٔ قوانین، اینکه اگر خداوند بگوید «باش»، به وجود می‌آید. ممکن است نظام‌های طبیعی پایین‌تر از این هم باشد، اما نظام اصلی به همین برمی‌گردد.

دربارهٔ سمبولیسم هم صحبت کردم. آن‌طور که در روان‌کاوی امروز به نظر می‌آید، سمبولیسم به ساختار ذهن یا ناخودآگاه من برمی‌گردد و تمثیل‌ها ساختهٔ بشرند؛ اما در دیدگاه دینی چنین نیست. ما اصولاً معتقدیم که زبان و سمبولیسم و تمثیل در عالم وجود دارد و سمبولیسم و نظام تمثیلی جزء ساختار جهان است؛ و انعکاسش در انسان این است که ما نوعی زبان تمثیلی را مثلاً در رؤیاهای خودمان داریم. اگر این‌گونه نگاه کنید، آن‌وقت معنا پیدا می‌کند که مجاز باشید از نمادشناسی رؤیا برای تأویل احادیث بیرون از رؤیاهای خودتان هم استفاده کنید.

منتها اواخر آن جلسه، با احتیاط زیاد، مثال‌هایی زدم: گم شدن چمدان یک آدم در رؤیا حتماً معنایی سمبولیک دارد، اما در عالم واقع ممکن است نشان‌دهندهٔ دست‌وپاچلفتی بودن آدمی باشد که هر روز اشیای خودش را گم می‌کند. بنابراین نباید چندان نگران بود که این رویداد معانی سمبلیک دارد؛ معنای دم‌دستی‌تری هم وجود دارد. پس دنیا چنین نیست که همهٔ اتفاق‌هایی که در آن می‌افتد، به آن معنایی که در رؤیا می‌بینید، معنای سمبولیک داشته باشد؛ ولی از این نوع اتفاق‌ها هم در دنیا هست.

نقد بی‌ضابطگی تأویل عرفانی

احساسم نسبت به تفسیرهای عرفانی معمولاً خوب نیست و فکر می‌کنم چندین بار اشاره کرده‌ام که از این بی‌دروپیکر بودن تأویل‌های عرفانی همیشه احساس بدی به من دست می‌دهد. بگذارید خیلی مختصر بگویم که چرا این حالت وجود دارد. احساس شخصی من این است که همهٔ عرفا وقتی تأویل می‌کنند، در واقع اول کشف و شهودهایی دارند و حقایقی را دربارهٔ عالم درک کرده‌اند؛ بعد می‌آیند در قرآن می‌گردند و جاهایی پیدا می‌کنند که قرآن آن حقایقِ کشف‌شده را بیان کرده است.

نمونهٔ بسیار ساده‌اش این است: عرفا به دلایل بسیار واضحی در زندگی خودشان به این نتیجه می‌رسند که عشق چیز بسیار مهمی است؛ آن‌قدر مهم که نمی‌شود در قرآن جایی به آن اشاره نشده باشد؛ همین عشق به اصطلاح مجازی. بعد اولین جایی که می‌بینند، یا تنها جایی که به نظرشان می‌آید عشق مجازی هست، عشق میان یوسف و زلیخاست؛ پس شروع می‌کنند دربارهٔ داستان یوسف و زلیخا منظومه‌های عرفانی درست می‌کنند؛ در حالی که وقتی متن قرآن را می‌خوانیم، این نوعی عشق شهوانیِ منفور است که قرار است شما از این جور ارتباط متنفر شوید! چرا این اتفاق می‌افتد؟ چون به نظر من آن‌قدر مقید به متن‌خواندن و رعایت قواعد تفسیر متن نیستند. یعنی اصولاً قاعده‌ها را رعایت نمی‌کنند و آن قسمتِ ارجاعشان به متن کاملاً بی‌ضابطه است، چون مطمئن‌اند حرفی که می‌زنند درست است.

معمولاً در تفسیر عرفانی حرف‌های زیبا و درستی هست؛ نمی‌گویم غلط می‌گویند، ولی اینکه جای آن حقیقت مثلاً این‌جای قرآن است، این را دیگر همین‌طوری گفته‌اند و بسیاری چیزها را به بسیاری چیزها ربط داده‌اند که اصلاً مربوط نیست. در حالی که اگر دقت کنید، می‌بینید جاهای دیگری از قرآن، مثلاً سورهٔ نور، بسیار بیشتر به عشق مربوط است؛ یا در میان داستان‌ها، داستان موسی و دختر شعیب داستان عاشقانهٔ بسیار لطیفی است، ولی کمتر در تفسیرهای عرفانی می‌بینید که به اینجا پرداخته باشند. به هر حال اگر مشکلی با تفسیرهای عرفانی دارم، بی‌دروپیکر بودن ارجاعشان به متن است؛ هیچ ضابطه‌ای برای آن نمی‌توانند بیان کنند. شما هر جور استفاده‌ای که می‌خواهید بکنید و هر تأویلی که می‌خواهید بکنید، بکوشید ضابطه‌هایی بگذارید که چگونه تأویل می‌کنید.

یک ضابطهٔ بسیار ساده این است که نمی‌شود برای باطن تأویلی آورد که با ظاهر مخالف باشد. فکر کنم اصولاً عموماً همه این را قبول دارند؛ هرچند ممکن است بعضی‌ها قبول نداشته باشند. نمی‌شود بگویی داستان یوسف را که می‌خوانم، این عشق عشقی خیلی خیلی پست است، ولی باطنش مثلاً به چیز بسیار عمیق و خوبی اشاره دارد. اگر می‌خواهی عمیقش کنی، باید ظاهر را حفظ کنی و چیز عمیق‌تری از آن دربیاوری؛ نه اینکه هر کس چیزهایی بگوید. به نظر من حتی ابن عربی جاهایی از آیه‌هایی استفاده می‌کند که صدای خیلی‌ها درمی‌آید؛ به نظر می‌آید برعکسِ آن چیزی است که آدم در ابتدا می‌فهمد. گاهی حرف‌های عمیقی می‌زند و اصولاً حرف‌هایش حرف‌های بسیار جالبی است، ولی باز نوع ارجاع‌دادنش به قرآن چندان ضابطه‌مند نیست.

ورود به داستان زکریا و مریم

بحث‌های کلی را کنار می‌گذارم. در این جلسه می‌خواستم وارد دو داستان اول این سوره شویم و به اصطلاح جنبه‌های ظاهری‌اش را بحث کنیم تا مقدماتی فراهم شود که بعدها کمی عمیق‌تر دربارهٔ آن صحبت کنم. بنابراین بحثی که اکنون می‌کنم این است که داستان زکریا و مریم، یعنی دو داستان اول سوره، را از روی متن بخوانیم و دربارهٔ واژه‌ها و منطق ظاهری‌اش صحبت کنیم؛ همان چیزی که بعدها باید رعایت کنیم. این مهم است که داستان معناهای سادهٔ روزمره‌ای می‌دهد و باید بکوشیم جنبهٔ به اصطلاح روزمره‌اش را بفهمیم و بعد بکوشیم چیزهای عمیق‌تری از آن بگیریم.

حرفی را که در جلسهٔ اول زدم یک بار دیگر تکرار می‌کنم: سورهٔ مریم از نظر فرم ویژگی خاصی دارد که کاملاً مربوط به فرم است.

گسست سجع و فرم سوره

از نظر من دقت‌کردن به این چیزها در هر اثر هنری خیلی خیلی مهم است. در فرم، جنبه‌های ادبیِ بسیار ساده‌ای که وجود دارد، چارچوب‌هایی را مشخص می‌کند، وقتی با یک متن برخورد می‌کنید.

نکتهٔ بسیار خاص اینجا آیاتی است که بعد از داستان مریم و تولد عیسی می‌آید و در آن‌ها سجع از بین می‌رود. بسیار مهم است که تمام این سوره سجع دارد؛ یعنی همهٔ آیه‌ها با حالتی خاص تمام می‌شوند، جز اینکه بعد از اینکه این دو داستان تمام می‌شود، قطعه‌ای می‌آید که انگار مطلقاً از جای دیگری آمده است. واقعاً وقتی این سوره را می‌خوانید، این قطعه‌ها، آهنگ بیانشان، حتی نوع واژه‌هایی که در آن‌هاست، و اینکه در انتها دیگر به آن سجع ختم نمی‌شوند، در فضای این سوره از نظر فرم چیزی کاملاً مشخص است. یعنی اگر این سوره را، ترجمه که نه، به آدمی بدهید که زبان عربی را بخواند و بگویید دربارهٔ فرمش چه حرفی برای گفتن داری، مشخص‌ترین ویژگی فرمی‌اش این است که سراسرش سجع دارد، جز اینکه در وسطش قطعه‌ای هست که سجع به هم می‌خورد، آهنگ به هم می‌خورد و حتی لحن آیه‌ها تغییر می‌کند. یعنی همه‌جا حالتی شاعرانه و خاص دارد، حتی جایی که دربارهٔ قیامت صحبت می‌کند یا حرف‌های کفار را نقل می‌کند، جز اینجا که نثری بسیار مشخص و کتابی است. وجود چنین قطعه‌ای در آن میان، دو داستان اول را از بقیهٔ سوره جدا می‌کند.

به هر معنایی که بخواهید، مثل این است که وقتی این سوره را شروع می‌کنید، این دو داستان اول با این انتها انگار به چیزی خاتمه پیدا می‌کند و بعد سوره دوباره از سر گرفته می‌شود. مثل اینکه کتابی چاپ کنید، قسمت‌هایی را بنویسید، بعد مثلاً دو صفحهٔ خالی یا سیاه بگذارید و بعد دوباره به همان روال ادامه دهید. نمی‌شود نادیده گرفت که اینجا اتفاق خاصی افتاده است: انگار چیزی آن وسط هست که از نظر فرم و چارچوب سوره، قسمت‌های اول را از بقیه جدا می‌کند. همین‌طور است تکرار شدن آیه در سورهٔ نور: وقتی آیه‌ای در ابتدای سوره هست و در وسط سوره دوباره تکرار می‌شود، این احساس پیدا می‌شود که انگار تا اینجا متن را خواندیم و از اینجا اتفاق تازه‌ای می‌افتد. مثل اینکه چیزی را در جای تازه‌ای بگذارم؛ لازم نیست فکر کنی منظور چیست، خودبه‌خود وقتی متنی را می‌خوانی، در ذهنت این اتفاق می‌افتد. وقتی چند صفحه را در میانه خالی می‌گذاری یا قلم را عوض می‌کنی، خودبه‌خود تأثیری که بر ذهن ما می‌گذارد این است که این قطعه انگار از قطعه‌های بعدش جدا شد. اصلاً معنایش این نیست که این سوره یکپارچه نیست، گویی دو سوره کنار هم باشد؛ ولی چیزی در این دو داستان هست که می‌خواهم توجیهش کنم. به خودم حق می‌دهم، به دلایلی که فکر می‌کنم بعدها هم توجیه می‌شود، این دو داستان را با هم بخوانم و بعد این دو داستان را با بقیهٔ سوره بخوانم. نمی‌خواهم بگویم این دو با بقیهٔ سوره ربطی ندارند، اما از نظر فرم ویژگی‌ای وجود دارد که میان این دو داستان اول و بقیهٔ سوره فاصله انداخته است.

به نظر من این دو داستان به هم مربوط‌اند و معانی‌ای در این دو داستان هست که در این سوره دیگر چندان به آن شکل سراغشان نمی‌رویم، و این نکتهٔ فرمی دقیقاً همین را تشدید می‌کند. بدون این توضیح هم می‌توانم این دو داستان را با هم بخوانم، ولی فکر می‌کنم توضیحی که می‌دهم این است که انجام این کار به نوعی ضرورت دارد؛ یعنی فرم سوره ما را به این سمت می‌برد که دو داستان اول را انگار جدا از سوره ببینیم و به آن‌ها تشخصی بدهیم، و بعد کل این سوره نهایتاً یکپارچه معنایی پیدا می‌کند.

فقط دارم تأکید می‌کنم که این‌گونه نکته‌های فرمی در هر متن هنری بسیار مهم‌اند. گاهی وسط یک فیلم یا وسط یک داستان، مثلاً در تئاتر یا در داستان‌های مدرن، خط روایی داستان قطع می‌شود و پاراگرافی می‌آید که در آن نویسنده با خواننده صحبت می‌کند. تولستوی گاهی از این کارها می‌کند: برمی‌گردد به خواننده و می‌گوید خوانندهٔ عزیز، حالا نظر تو چیست؟ چه بخواهی چه نخواهی، ممکن است تولستوی این کار را کرده باشد و اصلاً هیچ منظور فرمی خاصی نداشته باشد؛ اگر هم نخواسته باشد، آن قطعهٔ داستان تا اینجا در ذهنت جدا می‌شود، مثل اینکه دچار سکته‌ای شود، و بعد بقیهٔ داستان می‌آید. از این جور بلاک‌های به اصطلاح خاص می‌شود استفاده‌های خاصی کرد، مثلاً برای تغییر دادن ریتم یا تغییر دادن موضوع؛ و ممکن است آدمی هم این کار را بکند و منظور خاصی نداشته باشد.

نمونهٔ بسیار شاخصش در تاریخ هنر، استفادهٔ کارگردان‌های سینما در سینمای صامت از همین نوشته‌هایی است که میان‌نویس‌اند. اکنون مردم نگاه می‌کنند و فکر می‌کنند این‌ها چیز مزاحمی است. در آن سینما صدا نبود و ناچار تمام ریتم فیلم‌ها با همین میان‌نویس‌ها تنظیم می‌شد. برای همین کارگردان‌های بسیار بزرگی بودند که وقتی صدا آمد، اصلاً از آن استقبال نکردند و میل داشتند این نوشته‌ها را داشته باشند؛ آن‌قدر عادت کرده بودند و از این‌ها خوب استفاده می‌کردند: از مدتی که طول می‌کشید روی صفحه بماند، و از جای آن. می‌بینید که ظاهر شدنش چنین نیست که دقیقاً همان‌جا که کسی شروع به حرف زدن می‌کند، گفتارش نوشته شود؛ گاهی حرف تمام می‌شود و بعد نوشته می‌آید. یعنی اینکه کدام قطعه‌ها از هم جدا می‌شوند، تأثیراتی برای کارگردان‌ها داشت و این یکی از دلایلی بود که اول مقاومت کردند. آن دوره‌ای که صدا آمد و اظهارنظرهایی که آدم‌های بسیار معروف در آن دوره کردند، چه مخالفت می‌کردند چه موافقت، به نظر من دورهٔ بسیار جالب و خواندنی‌ای است.

چاپلین، می‌دانید، نمونهٔ آدم خاصی است که به‌شدت مخالف بود و سال‌ها فیلم صامت ساخت؛ فکر می‌کنم دست‌کم تا ۱۰ سال بعد از آمدن صدا به سینما، چاپلین فیلم صامت می‌ساخت. استدلال بسیار روشنی هم داشت: می‌گفت صدا بین‌المللی بودن سینما را از بین می‌برد؛ و می‌بینید که از بین برده است. حالا مثلاً باید زیرنویس فارسی بنویسند. سینمای صامت بین‌المللی بود؛ یعنی آدم‌های آن سوی دنیا همان‌قدر از سینمای چاپلین می‌فهمیدند که یک آمریکایی می‌فهمید، نه کم و نه زیاد. تصاویر صامت بود و از نوشته‌ها هم کافی بود فقط انگلیسی‌اش را برداری و فارسی بگذاری.

میان‌نویس سینمای صامت

حرف‌های دیگری هم بود؛ از جمله اینکه با همین میان‌نویس‌ها در تنظیم ریتم کارهای بسیار هنرمندانه‌ای می‌کردند. به هر حال می‌خواهم تأکید کنم که این قطعه، که فکر کنم شش آیه است، اصلاً بیرون از فضای این سوره است و از نظر فرم، ریتم، سجع و همه‌چیز فرق می‌کند و میان قسمت اول و دوم این سوره فاصله می‌اندازد. به نظر من این توجیهی فرمی است برای اینکه دو داستان اول را از بقیهٔ سوره جدا می‌کنم؛ یعنی این کار فقط جنبهٔ محتوایی و معنایی ندارد، جنبهٔ فرمی هم دارد.

هدفم این است که داستان را بخوانیم و دربارهٔ جنبه‌های بسیار سادهٔ داستانی‌اش صحبت کنیم، بدون اینکه بخواهیم هیچ تعدیل معنایی خاصی داشته باشیم. داستان از اینجا شروع می‌شود که می‌گوید رحمت پروردگارت را نسبت به بندهٔ خودش زکریا یاد کن، وقتی که پروردگارش را با صدایی پنهانی ندا داد.

ندای خفی و پیری زکریا

کاری که می‌خواهیم بکنیم این است که بپرسیم چرا داستان این‌گونه نقل می‌شود؟ چرا از این واژه استفاده شده است؟ چرا این جمله اینجا آمده؟ چرا زکریا این پرسش را می‌کند؟ چرا مریم این حرف را می‌زند؟ و الی آخر.

پیش‌تر توضیح دادم که در عبارت‌های اول سوره، حسی از زکریا هست که انگار این درخواست برایش با احساس شرمی همراه است، از اینکه چیزی برای خودش می‌خواهد؛ و بر آن تأکید کردم؛ و نیز بر حس صمیمیت بسیار عمیقی که اینجا وجود دارد: راحت حرف زدن با خدا، که در قرآن تقریباً کم‌نظیر است، دست‌کم از این نظر که کسی این‌قدر به حالت درددل از ویژگی‌های زندگی خودش صحبت کند. بنابراین همهٔ این‌ها با این تناسب دارد که تأکید می‌کند «نداءً خفیاً». بعدها می‌فهمیم که زکریا در محراب است، چون بعد می‌گوید از محراب بیرون آمد؛ محراب همان معبدی است که در آن عبادت می‌کرده، و آنجا با صدایی بسیار آرام راز و نیاز می‌کند؛ یعنی با فضایی که در خود داستان هست کاملاً هماهنگ است.

حرف‌هایی که می‌زند این است که «وهن العظم منی»؛ استخوانم سست شده و مویم هم سفید شده است. این حرف را به‌طور استعاری می‌زند و در واقع به جنبه‌هایی از پیر شدن خودش اشاره می‌کند. چرا لازم است این حرف‌ها را بشنویم؟ این حرف‌ها از نظر عاطفی تأثیر خاصی بر من می‌گذارد، اما از لحاظ دراماتیک بسیار مهم است که بدانیم زکریا بسیار پیر است و دیگر امیدی به بچه‌دار شدن ندارد؛ یعنی آن حالت معجزه‌آسای تولد یحیی، اگر به پیری زکریا اشاره نشود، آن‌وقت حس و حالی را که اینجا وجود دارد نمی‌فهمید. به‌علاوه، مسئلهٔ وراثت و این «خفت الموالی» هم هست: احساس می‌کنید که دیگر به آخر عمرش رسیده، فرزند ندارد و کسی هم نیست که جانشینش شود؛ بنابراین نگرانی‌اش کاملاً مهم است. اشاره‌هایی که زکریا به ناتوانی و پیر شدن خودش دارد، از نظر دراماتیک در قصه کاملاً لازم‌اند.

البته در آیه‌های بعد از بشارت هم می‌گوید چگونه ممکن است، در حالی که من پیرم؟ اگر این اشاره‌ها را حذف می‌کردیم و فقط آن آیه را آنجا می‌گذاشتیم تا بعداً بفهمیم، چنین کاری در قرآن هست؛ لزومی ندارد که از اول به ما اطلاع دهد که کسی که دعا می‌کند پیر است. پس دلیل دیگری هم باید وجود داشته باشد. اینکه این ماجرا دو بار از زبان خود زکریا تکرار شده، یک بار در ابتدا و یک بار در انتها، نمی‌خواهم بگویم حتماً این یا آن یکی باید حذف شود؛ ولی بر این مسئله تأکید زیادی می‌شود، به دلیل حس بسیار شدیدی که زکریا دارد. اگر این را حذف کنی، بعداً از همان حرف زکریا می‌فهمیم که زکریا پیر است؛ ولی اینکه این‌قدر احساس پیری می‌کند، داستان واقعاً به ما منتقل نمی‌کند: او به‌شدت احساس ناتوانی و پیری می‌کند و در این حال دعا می‌کند.

صرف اینکه بگویم من پیرم، من پیر شده‌ام، گزاره‌ای است و فکتی را بیان می‌کنم؛ اما اینکه بگویم موهایم سفید شده و استخوان‌هایم سست شده، احساس پیری است. آدم می‌تواند پیر باشد ولی چندان احساس ناتوانی و پیری نکند. داستان می‌توانست فقط تصویری از راه رفتن و نشستن او بدهد، یا اینکه مثلاً چیزی را خواست؛ از این معلوم نمی‌شود که خودش چقدر عمیقاً احساس پیری می‌کند و احساس می‌کند پیر و ناتوان شده است؛ جز اینکه با جزئیاتی این را بگوید، نه اینکه فقط بگوید من پیرم. مثلاً من شناسنامهٔ خودم را نگاه می‌کنم و می‌گویم سنم این‌قدر است، ولی ممکن است احساس این سن را نداشته باشم.

در عین حال فراموش نکنیم که این راز و نیاز جنبهٔ تأثیر عاطفی خودش را دارد، یعنی بیش از هر چیز دلیل وجودی‌اش همان است؛ به‌علاوه ما را از اول با مردی آشنا می‌کند که به‌شدت احساس پیری می‌کند. عبارت «بدعائک رب شقیا» هم از نظر دراماتیک باز ضرورت دارد، چون در واقع پاسخ این پرسش است که، همان‌طور که خود زکریا احساس می‌کند لازم است این را بگوید، ما می‌توانیم به‌طور منطقی از زکریا بپرسیم که چرا صبر کردی تا پیر شدی و حالا این را می‌خواهی؟ در این حد نمی‌خواهم وارد واژه‌ها شوم؛ هم بسیار طول می‌کشد و هم اکنون ضرورت ندارد. معنای کلی این جمله این است که من به دعا کردن بی‌اعتنا نبودم. نکته این است که زکریا می‌گوید این بی‌اعتنایی به دعا نبوده که دعا نکرده است؛ بی‌اعتنایی به خودش بوده که دعا نکرده است: بی‌اعتنایی و توکل؛ مثلاً اینکه اگر چیزی برای خودم بخواهم و خوب باشد، خدا خودش آن را به من می‌دهد.

حالا که این نکته مطرح شد، بد نیست دربارهٔ آن صحبت کنیم: یک ویژگی پست‌مدرنِ داستان‌های قرآن این است که از زوایای دید مختلف تکرار می‌شوند. اکنون این جزو ابتکارهای ادبیات پست‌مدرن است که مثلاً داستانی را دو بار، سه بار، از زاویه‌های مختلف، یا قطعه‌ای از داستان را چند بار نقل می‌کنند؛ چون به‌وضوح نمی‌توانید با یک بار نقل‌کردن از یک زاویه، همهٔ احساس و جوانب کار را بگویید. پیش‌تر در همان جلسهٔ اول مثال‌هایی زدم که اصلاً مبنای نقاشی کوبیسم هم همین است: انگار شیئی را از چند طرف نگاه کنی و هم‌زمان بکشی. ممکن است چیز مسخره‌ای دربیاید، ولی این کار، یعنی چیزی را از زوایای مختلف انگار هم‌زمان نگاه کردن، همان است.

در تاریخ سینما، پیش از دوران پست‌مدرن، فیلم ژاپنی خیلی خیلی معروفی هست به نام راشومون که اصلاً سینمای ژاپن با این فیلم در دنیا مطرح شد. از نظر فنی فیلم فوق‌العاده‌ای است و اروپایی‌ها از دیدن این فیلم بسیار تعجب کردند؛ یعنی واقعاً نسبت به دورهٔ خودش از همهٔ سینمای آن دوران پیشرفته است. همشهری کین هم، که معمولاً در این رأی‌گیری‌ها رأی اول را می‌آورد، این ویژگی را دارد که هرچند چیزی را به این صراحت چند بار نشان نمی‌دهد، داستان را با نقل‌قول‌های چندین نفر سرهم کرده است؛ یعنی نظم زمانی ندارد. ولی راشومون دقیقاً همین‌گونه است: حادثه‌ای اتفاق افتاده و بعضی از آدم‌ها دربارهٔ آن دروغ می‌گویند؛ بنابراین یک بار آنچه این طرف در دادگاه می‌گوید می‌بینید، بعد نفر بعدی می‌آید و جور دیگری تعریف می‌کند، و الی آخر.

ولی داستان‌های قرآن نگاه کردن به یک چیز است؛ روایت‌ها از نظر محتوا کاملاً با هم تطبیق دارند، اما احساسی که در آن‌هاست و هدفی که از نقل‌کردنشان هست، با هم تطبیق چندانی ندارد. نمونه‌اش مثالی است که زدم: جایی در قرآن هست که نحوهٔ تعقیب و گریز فرعون و غرق شدن فرعون را با جزئیات می‌گوید و وقتی آن را می‌خوانید، احساسی کلی به شما دست می‌دهد. ولی جای دیگری در قرآن، سورهٔ قصص، همهٔ داستان موسی را بسیار مفصل خوانده‌اید و به آخرش می‌رسید؛ فرعون می‌گوید بیایید این‌ها را تعقیب کنید، و داستان به‌طور ناگهانی با این جمله تمام می‌شود که می‌گوید این‌ها را گرفتیم و در آب انداختیم. این احساسِ سهولتِ کار را می‌دهد: فرعون حرف می‌زند که این‌ها را می‌گیرم؛ فکر کنم همین‌جاست که می‌گوید این‌ها موجودات بسیار ضعیفی‌اند، بیایید همه جمع شویم و این‌ها را محو و نابود کنیم؛ و بعد همین آیه می‌آید که آن‌ها را گرفتیم.

حق داریم از روایت‌های جاهای دیگر قرآن استفاده کنیم. مقدمات این داستان در سورهٔ آل عمران هم هست و آنجا ذکر می‌شود که چه شد که زکریا رفت و دعا کرد: هر وقت به محراب می‌رفت، می‌دید که آنجا برای مریم غذاهایی آماده شده است و از او می‌پرسید این غذاها از کجا می‌رسد؟ مریم گفت این‌ها را از طرف خداوند برای من می‌آورند و این جمله را هم افزود که خدا هر که را بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد. یک برداشت این است که انگار زکریا با واقعیتی مواجه شده است که به همین راحتی درهای غیب باز می‌شود و غذا و رزق کسی را از عالم غیب می‌آورند؛ مثل اینکه تکانی خورده باشد. ساده‌ترین تعبیر این است که تحریک شده باشد که من هم آن چیزی را که سال‌هاست در قلبم هست از خدا بخواهم، و صاحب فرزند شوم، هرچند از نظر منطقی امکانش وجود ندارد و زنم نازاست و مانند این‌ها.

نمی‌خواهم این تعبیر را رد کنم، ولی به نظر من دست‌کم باید به نکته‌ای توجه کرد. از همین داستان و از همین نحوهٔ روایت قرآن می‌فهمید که زکریا در دوران خوبی زندگی نمی‌کند. هیچ آدمی نیست که بتوان روی او حساب کرد. تنها مانده است، نه به این معنا که فرزند ندارد؛ اصلاً کسی را ندارد. اگر نگاه کنید، در اطراف بیشتر پیامبران شاگرد بزرگی هست؛ اگر فرزندشان نیست، به هر حال کسی را تربیت کرده‌اند که به مدارج عالی رسیده است، و زکریا چنین آدمی را ندارد. برای همین می‌گوید «خفت الموالی»؛ فکر می‌کند از میان این جانورهایی که اطرافش هستند، چه کسی قرار است بعد از او، اگر بمیرد، این رسالت و نبوت را داشته باشد.

واقعاً احساس بدی نسبت به قوم اطراف زکریا وجود دارد. نشانهٔ بسیار روشنش در فاجعه‌آمیزترین قسمت این داستان است، آنجا که این قوم ابله سراغ مریم می‌آیند: واقعاً واژهٔ «قوم» به کار می‌رود، در حالی که می‌شد جور دیگری گفت. می‌گوید «به قومها»؛ این توهینی به همهٔ این قوم است، یعنی قومش آمدند و گویی همه همین‌قدر احمق بودند. کلاً احساس خوبی نسبت به آدم‌هایی که آنجا زندگی می‌کنند وجود ندارد و زکریا سال‌هاست که همین‌طور تنهاست.

در این شرایط، وقتی این اتفاق می‌افتد، مریم هم سنش بسیار کم است؛ نه اینکه کودک باشد، ولی به هر حال هنوز در سن نوجوانی است. دیدن او این آرزوی زکریا را به نوعی شعله‌ور می‌کند: اگر این پسر بود، زکریا دقیقاً همین را می‌خواست؛ کسی در این حد، آدمی که شاید از خودش هم بالاتر است، تا خیالش از بابت این رسالت آسوده شود. فقط مشکل این است که مریم پسر نیست. وقتی آدم چیزی را می‌خواهد و نمونه‌اش را می‌بیند، مثل این است که می‌بیند چنین آدمی می‌تواند وجود داشته باشد. عادت کرده که آدم‌های اینجا این‌گونه‌اند، ولی یک‌باره می‌بیند دختری اینجا هست که به چه جاهایی رسیده است، شاید بی‌آنکه چندان تحت تعلیم‌های خاصی باشد، که البته بوده است. این آرزو پیدا می‌شود که ای کاش این پسر بود، یا پسر دیگری وجود داشت که به چنین درجه‌ای یا دست‌کم به نصف آن رسیده بود، تا این همه ناراحتی خیال من از بین برود.

جای دیگری هست که به زکریا و همسرش اشاره می‌کند که اهل دعا بودند. اصلاً بدیهی است که زکریا بسیار دعا می‌کند، اما برای خودش چیزی نمی‌خواهد. این حرفی که می‌زند، به نظرم معنایش همین است: چنین نبوده که دعا نکنم یا به دعا بی‌اعتنا باشم؛ به خودم بی‌اعتنایی کرده‌ام و هیچ‌وقت برای خودم نخواسته‌ام. آدم‌هایی در حد زکریا می‌دانند که اگر چیزی را بخواهند، می‌شود. ببینید، وضعیت این آدم‌ها و وضعیت این دنیا کلاً چنین است که مثل اینکه منبعی وجود دارد؛ دست‌کم منبع فیض الهی برای همه وجود دارد که هرچه بخواهید می‌توانید از آن بردارید. چنین آدمی می‌تواند هر روز بنشیند و بگوید خدایا صبحانه‌ام را بده، گرسنه‌ام. فرض کنیم دنیا واقعاً این‌گونه است، دست‌کم برای زکریا این‌گونه هست.

می‌دانیم که حواریون مسیح به او می‌گویند همین الان سفره‌ای از آسمان برای ما بیاور تا بخوریم؛ البته پس از تهدیدی که می‌کند، می‌گوید خدایا برای ما مائده‌ای از آسمان بفرست، و می‌آید. زکریا هم اگر گرسنه باشد، می‌تواند بگوید خدایا من اکنون گرسنه‌ام، مائده‌ای از آسمان بیاید؛ یا اکنون فرزندی لازم دارم. موضوع این است که این آدم‌ها اصولاً این‌گونه زندگی نمی‌کنند؛ یعنی از مواهب غیبی این‌گونه برای خودشان استفاده نمی‌کنند. دعاهایشان برای قومشان است، برای انسان‌هاست، برای چیزهای کلی است، و می‌کوشند همیشه هر چیزی را از مجاری طبیعی پیش ببرند. بنابراین آدمی مثل زکریا احساسش این است که اگر خداوند می‌خواست به من فرزندی بدهد، این همسر من نازا نمی‌شد، یا خوب می‌شد؛ حکمت‌های کلی‌ای وجود دارد و من قرار نیست فرزند داشته باشم. این آدم‌ها کلاً در حالت رضا به سر می‌برند.

اینجا هم زکریا می‌کوشد همین را توضیح دهد که مشکل چیز دیگری است: ترسی است که از آدم‌های بعد از خودش دارد؛ مشکل این است که چه کسی باید میراث آل یعقوب را داشته باشد.

پرسشی مطرح شد که آیا اینکه مریم دختر است، مشکلی صرفاً از لحاظ اجتماعی است. نه، اصلاً. فکر کنم در جلسه‌ای بسیار کوشیدم توضیح دهم که در عالم تشریع زن‌ها به رهبری نمی‌رسند. تفاوت میان مرد و زن، تفاوت میان تشریع و تکوین است. همان‌طور که ویژگی‌های تکوینی‌ای در زن هست که مرد ندارد و نمی‌تواند به آن برسد، دقیقاً همان‌طور ویژگی‌های تشریعی‌ای در مرد هست؛ واقعاً این احکام، که رسالت مخصوص مردان است، از همین است. دلیل اجتماعی هم به‌وضوح دارد، ولی مسئله واقعاً بسیار عمیق‌تر از جنبهٔ اجتماعی است. اگر بخواهیم تقسیم کنیم، عالم تکوین مال زن‌هاست و عالم تشریع مال مردها؛ و این انشعاب مرد و زن به همان رابطهٔ کلیِ تشریع و تکوین مربوط است. بنابراین به دلایل خیلی خیلی واضحی، برای من رسالت و نبوت و مانند آن‌ها بحثِ مردهاست.

ولی دیدن موجود شگفت‌انگیزی مثل مریم، زکریا را به این حالت می‌رساند که انگار صبرش لبریز شود که چنین کسی را لازم دارد: وقتی دختری در این دوران می‌تواند وجود داشته باشد که به اینجا رسیده است، ای کاش من هم یکی داشتم که همین‌گونه بود. بعدها هم چیز مشابهی به او عطا می‌شود. می‌خواهم تأکیدم را ببینید: مسئله صرفاً این نیست که مریم چنین تأثیری بر زکریا گذاشته که او را به یاد دعا کردن انداخته باشد، یا اینکه آرزوهای خودش، حتی آرزوی غیرممکن خودش، را مطرح کند؛ بیشتر این است که مریم زکریا را به یاد این می‌اندازد که چنین موجوداتی هم می‌توانند انگار در همین اطراف خودش وجود داشته باشند. زکریا می‌داند که اگر چیزی از خدا بخواهد، می‌شود. اما چیزی که اینجا می‌خواهد، واضح است که پسر می‌خواهد، نه دختر.

واژهٔ «آل یعقوب» به ماجرای بقیهٔ سوره مربوط است. از همین‌جا چیز دیگری هم هست که به بقیهٔ سوره مربوط است: اینجا ماجرای انتهای آل یعقوب را می‌بینیم که انگار به مشکلی برخورده است و زکریا آن را اداره می‌کند. جنبه‌های تاریخی‌اش را فعلاً نمی‌خواهم بحث کنم. تا اینجا همه‌چیز بسیار واضح است؛ یعنی حتی اگر ندانید بقیهٔ ماجرای آل یعقوب چیست، این داستان چیزهایی را روایت می‌کند که برای همهٔ واژه‌هایش می‌شود ضرورت‌های دراماتیک در نظر گرفت.

ادامه دعا و بشارت یحیی

دقیقاً چیزی که می‌خواهد انسان شایسته‌ای مثل مریم است؛ پسری می‌خواهد که مثل مریم باشد. این را دیده است و به نظر من احساسش، وقتی دعا می‌کند، دقیقاً این است که چنین چیزی می‌خواهم؛ و سفارش هم می‌دهد: فرزندی می‌خواهد و ویژگی‌ای هم برایش در نظر دارد. در ادامه، بشارت از طرف ملائکه می‌آید: «انا نبشرک بغلام اسمه یحیی». این بخش توجیه دراماتیک چندانی ندارد. جاهایی که توجیه دراماتیک ندارند، هرچه چیزی جداتر و افزوده‌تر به نظر برسد، از جهاتی مهم‌تر است؛ چون وقتی نمی‌توانید ضرورت چیزی را در سیر داستان بیان کنید و اگر نباشد، باز داستان همان معنا را می‌دهد، باید بیشتر دربارهٔ آن فکر کنیم؛ یعنی چیزی بیرون از روال داستان است. اینکه نام یحیی با این تأکید زیاد ذکر می‌شود که تا به حال همنامی نداشته است، دیگر واقعاً نوعی توصیف یحیی است که چندان به مسئلهٔ خاصی که اینجا درباره‌اش صحبت می‌کنیم و به روال دراماتیک داستان ارتباط ندارد. آنچه از نظر دراماتیک واضح است، بشارت به این است که دعا پذیرفته شده است.

زکریا هم می‌پرسد که این اتفاق چگونه قرار است بیفتد. آنچه اینجا هست حالت ناباورانه‌ای نیست؛ اصلاً نمی‌فهمم چرا شما به این پرسش، «انی یکون لی غلام»، حالت ناباورانه می‌دهید. بگذارید دقیقاً بگویم موضوع چیست. زکریا از خداوند فرزند خواست و بشارت آمد که پذیرفتیم؛ خداوند به تو فرزندی می‌دهد. ولی زکریا این را شنیده و حالا چه باید بکند؟ این فرزند چگونه قرار است به او داده شود؟ باید برود زن دیگری بگیرد؟

چگونگی تحقق فرزند

همان‌طور که ابراهیم این کار را کرد؟ یا باید با همین زن نازا و پیرِ خودش همبستر شود؟ یا قرار است لک‌لکی بچه بیاورد؟ هیچ معلوم نیست؛ مگر غذاهای مریم را همین‌طوری نمی‌آوردند؟ شاید قرار است بچه‌ای را هم همین الان به او بدهند تا از محراب ببرد. این پرسش که بسیار بدیهی است، باید بپرسد: چه باید بکند؟ کاری باید انجام دهد؟ باید منتظر بنشیند؟ همین را می‌پرسد: چگونه این اتفاق قرار است بیفتد؟ زن من نازاست و من هم پیرم. لک‌لک می‌آورد؟ باید زن تازه‌ای بگیرم؟ یا چه می‌دانم، خلاصه چه اتفاقی دارد می‌افتد؟ یا اینکه نه، این اتفاق عجیب به این صورت می‌افتد که از همین همسرش باشد؟ به‌علاوه، به‌طور بدیهی و واضح، تمایل زکریا به این است که از همین همسرش باشد. پرسش زکریا جا دارد؛ باید این را بپرسد، چون وظایفی دارد که باید انجام دهد. ابراهیم هم خواست خدا به او نشان دهد که مرده‌ها را زنده می‌کند، و عملیاتی انجام داد: خدا به او گفت چهار پرنده را بگیر، این کار را بکن، آن کار را بکن.

حالا به زکریا بشارت داده شده که این دعا محقق می‌شود، یعنی صاحب فرزند می‌شود؛ ولی چگونه؟ لازم است زکریا کارهای خاصی انجام دهد؟ این را هم در نظر بگیریم که به‌طور بدیهی از همهٔ حرف‌های زکریا برمی‌آید که دوست دارد از همین همسرش بچه‌دار شود. آنچه از هنگام دعا در ذهن زکریا بوده، این است که انگار همسرش طوری شود که بتواند بچه‌دار شود؛ اکنون هم انگار همین را با حیا می‌گوید و نمی‌خواهد ذهن خودش را سراغ چیزهای دیگر ببرد: همین رابطهٔ من و او؛ من پیرم و او هم بچه‌دار نمی‌شود. پاسخ این است: «قال کذلک»؛ یعنی همان‌طور که تو فکر می‌کنی، همان‌طور که در ذهنت هست، از همین همسرت قرار است بچه‌دار شوی.

پاسخی که به زکریا می‌دهند این است که قرار است همین اتفاق بیفتد؛ هرچند عجیب است، قرار است همین اتفاق بیفتد. نه قرار است زن دیگری بگیری، نه لک‌لکی قرار است بچه برایت بیاورد، نه اینکه یک‌باره درِ عالم غیب باز شود و بچه‌ای در محراب پیدا شود؛ نه، همان‌طور که فکر می‌کردی، همان‌طور که اکنون در ذهنت هست، همین که الان گفتی: «انی یکون لی غلام». مثل اینکه زکریا این‌گونه اشاره می‌کند که منظورم این بود که همسرم و خودم بچه‌دار شویم؛ و پاسخ «کذلک» یعنی همین‌طور است، با اینکه عجیب است. و می‌گوید «خلقتک من قبل و لم تک شیئا»: با اینکه این عجیب به نظر می‌رسد، برای خداوند ساده است. خبرِ پذیرفته شدن دعا می‌آید و زکریا وظیفه دارد از چگونگی آن بپرسد، چون ممکن است لازم باشد کارهایی انجام دهد. در واقع از همین پرسش و پاسخ می‌فهمد که قرار است از همین همسرش و مثلاً به‌طور طبیعی بچه‌دار شود. در خود قرآن هم ذکر شده است: «و اصلحنا له زوجه»؛ یعنی نتیجهٔ این دعا این شد که خداوند همسر زکریا را خوب کرد و آن‌ها به‌طور طبیعی بچه‌دار شدند؛ یعنی واقعاً همسرش باردار شد و وضع حمل کرد و بچه به دنیا آمد. با این جمله خدا به زکریا تأکید می‌کند که حواست باشد، کلاً این‌گونه است که من می‌توانم این کار را بکنم؛ فکر نکن که نمی‌شود.

تعجب که دارد: اینکه از همسری که این همه سال نازا بوده، در پیری بچه‌ای به دنیا بیاید، معجزه‌آساست. ببینید، اگر زکریا مأمور می‌شد که برود با زن دیگری ازدواج کند، تعجبش کمتر بود یا از این اتفاق؟ معلوم است که آن‌وقت تعجبش کمتر بود. بسیاری از مردها در سنین خیلی خیلی پیری بچه‌دار شده‌اند؛ مردها تقریباً تا آخر عمرشان انگار به هر حال باروری خودشان را دارند. پس واضح است که اینجا اتفاق عجیبی می‌افتد: برخلاف قوانین طبیعت، زنی با این سن و سال، پس از سپری شدن دوران باروری، در پیری بچه‌دار می‌شود.

آدم‌هایی که شما می‌گویید خیلی خیلی بالا هستند و کلاً به منبع فیض اساسی وصل‌اند، احتمالاً معجزاتی در زندگی‌شان دیده‌اند؛ وقتی چیزی درخواست می‌کنند، خدا به آن‌ها می‌دهد و احتمالاً پیش‌تر هم داده است. با این حال، چنین کسی وقتی اتفاقی در زندگی‌اش می‌افتد که در آن روند طبیعی طی نمی‌شود، تعجب می‌کند. آدم وقتی تعجب می‌کند که همان روال‌های طبیعی نقض شود. زکریا هم وقتی طعامی از آسمان به مریم می‌رسد، به هر حال شگفت‌زده می‌شود؛ یعنی همین که آدم چیز غیرمعمولی ببیند.

مشکل من این است که اینجا در زکریا هیچ نشانه‌ای از ناباوری وجود ندارد، جز اینکه از چگونگی می‌پرسد؛ و پاسخی که به او داده می‌شود مثل این است که جمله‌ای گفته می‌شود تا به اصطلاح قلبش مطمئن شود. اصلاً هیچ چیزی در کلام زکریا نیست که نشان دهد باور ندارد و مثلاً بگوید اوه، چطور این اتفاق می‌افتد؟ فقط مثل این است که شاخه‌ای طی می‌شود که نسبت به شاخه‌های دیگر احتمال کمتری داشته است. اصلاً واژهٔ تعجب را هم به کار نبریم؛ خلاصه اینجا اتفاقی معجزه‌آسا می‌افتد، در حالی که راه راحت‌تری هم داشت: اینکه زکریا تجدید فراش کند، مثل حضرت ابراهیم که همین کار را کرد؛ به دستور خدا و به پیشنهاد همسرش با دختر جوان‌تری ازدواج کرد و صاحب فرزند شد و بعدها خدا از خود همسرش هم فرزند دیگری به او داد.

مقایسه تعجب زکریا و مریم

بنابراین این سابقهٔ تاریخی هم هست و همه این داستان را می‌دانند. پس یکی از راه‌ها برای کسی که همسرش نازاست، اصلاً همین است که ذهن آدم به سمتش می‌رود؛ جد بزرگ این آل ابراهیم همین‌گونه فرزندش را به دنیا آورد. می‌خواهم بگویم پاسخ این دعا می‌توانست فرزندی باشد که نه به شکل معجزه‌آسا داده شود. در مورد مریم هم دقیقاً همین است: برایش غذا می‌رسد. راحت‌ترین راه این بود که خداوند کسی را از راه قوانین طبیعی وادار کند که بیاید و در بزند و هر روز برایش غذا بیاورد و آنجا بگذارد تا بخورد؛ غذا هم کاملاً طبیعی است. ولی این اتفاق نمی‌افتد و برای مریم غذا مستقیماً از آسمان می‌آید. با این حال، آن حس ناباوری، یا هر نامی که بر آن بگذارید، یعنی ناباوری و تعجب و گذشتن از شاخه‌های کم‌احتمال‌تر، دقیقاً در مورد مریم وجود دارد.

البته اولاً پیامبران با هم اختلاف سطح‌هایی دارند و احتمالاً مریم در کلاس بالاتری قرار می‌گیرد؛ این اشکالی ندارد. در قرآن بارها به این اشاره شده است که «فضلنا بعضهم علی بعض». چندین بار آدم‌های بسیار برجسته را جدا می‌کند: زبور داوود، تکلم خدا با موسی، و همین‌طور حضرت مسیح را با روح‌القدس، چیزی که هیچ‌کس نداشته است. بنابراین فرض کن همهٔ حرف‌های تو به این نتیجه برسد که از این آیات چنین به نظر می‌رسد که مریم در مقامی بسیار بالاتر از زکریاست؛ احتمالاً همین‌طور هم هست. اما مشکلی پیش نمی‌آید؛ فوقش به این نتیجه می‌رسیم. حرف من این است که نتیجه چه؟ اینکه کسی از روند طبیعی یا غیرطبیعی تعجب می‌کند، به این معناست که مقامش پایین‌تر است؟

تو می‌گویی مریم این ویژگی را دارد که رسیدن غذا از عالم غیب، چیزی به این تعجب‌آوری، اصلاً برایش عادی است. پس‌زمینه‌ای که پشت این پرسش هست، که چرا مریم آن پرسش را نمی‌کند، چیست؟ آیا واقعاً مسئله مقام است؟ ما نمی‌بینیم که نخستین بار که غذا آمد، مریم چه کرد. اولاً این اتفاق بارها برای مریم افتاده و ممکن است دیگر برایش عادی شده باشد. ثانیاً دقت کنید که وقتی مریم می‌گوید این از جانب خداست، چیزی را که برای توضیح لازم است اضافه می‌کند: اینکه خدا هر که را بخواهد «بغیر حساب» روزی می‌دهد. نه اینکه از نظر مریم اتفاق عجیبی نیست؛ به هیچ وجه. دقیقاً مسئله این است که به‌طور طبیعی باید کسی برایم غذا بیاورد یا خودم بروم غذایی تهیه کنم؛ ولی این اتفاق نیفتاده و مریم انگار ضروری می‌بیند که بگوید خدا هر که را بخواهد «بغیر حساب» روزی می‌دهد؛ یعنی این غیرمتعارف است. وگرنه اگر سر سفره نشسته باشید و کسی بیاید و بپرسد این سفره را چه کسی پهن کرده، و بگویید مثلاً خاله‌ام آن را پهن کرده، بعد این جمله را اضافه می‌کنید؟ نه.

زکریا هم آنجا چنین نیست که بسیار جا بخورد، و اینجا هم همین‌طور جا نمی‌خورد که مثلاً چطور این اتفاق قرار است بیفتد. مطمئن است که بچه‌ای می‌آید؛ از چگونگی‌اش می‌پرسد، چون وظیفه دارد بپرسد. منظور ایشان مقایسه با همان مسئلهٔ رزق بود. ببینید، اینجا هیچ چیزی نیست: زکریا از اینکه دعایش پذیرفته شد و قرار است یحیی بیاید، یا حتی از این توضیح عجیب دربارهٔ همنام نداشتن، پرسشی نمی‌کند؛ می‌پرسد که در واقع چه باید بکند و آیا آنچه در ذهن من است درست است؛ یعنی وقتی دعا می‌کردم، تصورم این بود که این‌گونه بچه‌دار شوم؛ آیا همین پذیرفته شده است؟ چون در آنچه ملائکه می‌گویند هیچ نشانه‌ای از چگونگی نیست؛ فقط دربارهٔ چگونگیِ خود آن بچه خبری هست. زکریا این را می‌پرسد و پاسخ می‌آید که «کذلک»: همان‌طور که فکر می‌کردی، همان‌طور که می‌خواستی؛ و برای اطمینان افزوده می‌شود که خداوند خود تو را هم پیش‌تر آفرید؛ کما اینکه همین حرف را به مریم هم می‌زنند.

آیه خواستن هم معنایش این نیست که شک دارد؛ شک چه ربطی به آیه دارد؟ اکنون نمی‌خواهم دربارهٔ آیه بحث کنم؛ فکر می‌کنم باید کمی بازتر صحبت کنیم. وقتی چنین درخواستی می‌کند که نشانه‌ای برای من قرار بده، ممکن است معنایش این باشد: نشانه‌ای برای اینکه این اتفاق قرار است بیفتد، نشانه‌ای برای اینکه چگونه؛ هنوز همه‌چیز روشن نیست. مثلاً آیا همین الان باید با همسرش همبستر شود؟ چنین ابهام‌هایی وجود دارد. چیزی درخواست می‌کند، نشانه‌ای که برایش روشن کند این اتفاق چگونه قرار است بیفتد. به نظر من زکریا هنوز آنچه را می‌خواست دریافت نکرده است؛ یعنی دستورالعمل کامل نیست و چیز دیگری اضافه می‌خواهد. نشانه‌اش این است که سه روز با مردم حرف نزند!

اینکه معنایش چیست، بپذیر که دیگر جزو بحث دراماتیک سوره نیست. اینجا کلاً سه روز است؛ یعنی سالمی؛ به نظر این‌گونه می‌آید: سالمی ولی حرف نمی‌زنی، «الا رمزا»؛ یعنی فقط با اشاره با مردم صحبت می‌کند. این نشانه‌ای است که خداوند قرار می‌دهد. این به محتوای دراماتیک ربطی ندارد؛ این‌ها دقیقاً چیزهایی است که آدم باید داستان را کمی عمیق‌تر بفهمد تا بتواند دربارهٔ آن‌ها قضاوت کند.

به هر حال هیچ جایی نیست که زکریا تعجب کرده باشد، به این معنا که ناباور باشد. اصلاً فکر می‌کنم طبیعی‌ترین حالت برای زکریا این بود: من بچه خواستم، حالا می‌آیند و به من می‌گویند به تو بچه می‌دهیم؛ اما چگونگی‌اش مورد پرسش قرار می‌گیرد. نه‌تنها در ذهنش؛ عبارتی می‌گوید که گویی آن حرف را به‌طور غیرمستقیم می‌زند: من پیرمردی هستم. تصور زکریا این است. مشکل چیست؟ مشکل این است که چنین وضعیتی وجود دارد. و «قال کذلک» مثل این است که بگوید همان‌طور که الان گفتی، یا همان‌طور که الان در دعایت در نظر داشتی.

به هر حال، وقتی زکریا دعا می‌کند، همسر خودش را دوست دارد و آرزوی همهٔ زندگی‌اش این بوده که از این همسر بچه‌دار شود؛ وگرنه می‌توانست برود و زن دیگری بگیرد. دوست دارد به همان آرزویش برسد: همین همسرِ مورد علاقه‌اش برایش فرزندی بیاورد. این را هیچ‌جا با صراحت نمی‌گوید، ولی این پاسخ «کذلک» به نوعی به همین اشاره دارد؛ پاسخ آن پرسش است و به همان چگونگی‌ای اشاره می‌کند که زکریا می‌پرسد. چون مشکل حل می‌شود، زکریا دیگر نمی‌پرسد؛ مثل اینکه پاسخ خودش را گرفته است. کما اینکه وقتی مریم می‌پرسد «انی یکون لی غلام و لم یمسسنی بشر»، یعنی بشری به من دست نزده و کار بدی نکرده‌ام، پاسخش «کذلک» است: همین‌طور؛ هیچ اتفاقی نمی‌افتد؛ یعنی قرار نیست کسی به تو دست بزند و قرار نیست کار بدی انجام شود؛ همان‌طور که در ذهن توست.

آیا احساسی به شما نمی‌گوید که زمان حضور زکریا در محراب بسیار طولانی شده است؟ چیزی در متن هست که این‌گونه است؛ یعنی زکریا مدتی بسیار طولانی و به‌طور غیرعادی در محراب ماند، چون وقتی بیرون می‌آید، قومش انگار آنجا هستند؛ انگار همهٔ مردم جمع شده‌اند و همه فهمیده‌اند که خبرهایی هست. زکریا این‌قدر در این موقع روز آنجا نمی‌ماند، و این انتظار را هم دارند. «فخرج علی قومه من المحراب»: از محراب بر قوم خودش بیرون آمد و با اشاره به آن‌ها گفت «سبحوا بکرة و عشیا». هزار جور می‌شد آنجا واژهٔ «قوم» را به کار نبرد.

زکریا بسیار نگران است، یعنی «خفت الموالی»؛ ولی این‌ها هیچ‌کدامشان آدمیزاد نیستند و هیچ‌کدامشان ذره‌ای شایستگی ندارند. طبیعی‌تر این بود که زکریا احتمالاً در تمام عمرش دعا می‌کرد که این‌ها کمی بهتر و شایسته‌تر شوند، اتفاقی برای یکی‌شان بیفتد و خلاصه خدا کمی درجه‌ای به او بدهد. اما به نظر می‌آید که دیگر اصلاً از آن‌ها قطع امید کرده است و تنها راه زکریا این است که آدم تازه‌ای از خودش وارد این قوم شود. ولی اصلِ تصور من آن آیه است: استفاده از واژهٔ «قوم» در آن آیه بسیار صراحت دارد. فکر کنید، همهٔ مردم که نرفتند، عده‌ای رفتند؛ ولی تعمیم داده می‌شود که قومش آمدند. اصلاً غیرعادی است که آنجا واژهٔ «قوم» به کار می‌رود.

حذف همسر زکریا از روایت

زکریا به آن‌ها چنین می‌گوید و انتظار هم دارد که آن‌ها، اگر آدم‌های خوبی باشند، قاعدتاً از این اتفاق خوب خوشحال شوند و بفهمند که باید شکر کنند.

یک نکتهٔ دراماتیک خیلی خیلی مهم این است که شما به هیچ وجه زن زکریا را در این داستان نمی‌بینید. داستان طوری روایت می‌شود که زکریا دعا می‌کند و قرار می‌شود بچه‌ای به او داده شود و بعد یحیی متولد شده است؛ نه بارداری‌ای می‌بینید، نه هیچ چیز دیگر؛ هیچ واسطه‌ای. چرا این مهم است و چرا به این شکل روایت می‌شود؟ برای اینکه متوجه باشید که زکریاست که به معنای واقعی کلمه، به معنای مفهوم دینی‌اش، یحیی را به دنیا می‌آورد؛ انگار زکریا او را آورد: دعا کرد و یحیی آمد. اتفاق‌هایی مثل زن زکریا و مانند آن، همه انگار بی‌اهمیت‌اند. در آنچه در قرآن می‌بینیم، زکریا رفت، دعا کرد، دعایش پذیرفته شد و یحیی به دنیا آمد؛ اتفاق‌هایی هم که در این ۹ ماه، ده ماهِ میان این دو بوده، اصلاً حذف شده است، چون مهم نیست؛ چون تأکید اینجا بر این است که یک مرد چگونه در یک تولد دخالت می‌کند. همین را در جلسهٔ اول گفتم که ویژگی دو داستان اول، به‌عنوان مکمل یکدیگر، این است که در داستان اول گویی نقش یک مرد را مستقلاً در تولد یک انسان می‌بینید و در دومی هم به همین ترتیب؛ انگار اینجا زنی وجود ندارد و آنجا مردی. آنجا اصلاً به معنای واقعی کلمه مردی وجود ندارد؛ یعنی مریم کاملاً دست‌تنها فرزند را به دنیا می‌آورد.

اینجا هم تا جای ممکن اهمیتِ همسر زکریا حذف شده است؛ با اینکه به هر حال دخالت دارد، نه‌تنها اشارهٔ مستقیمی به او نمی‌شود، بلکه هیچ کنشی هم در داستان انجام نمی‌دهد؛ دو باری هم که از او یاد می‌شود، به‌عنوان «عاقر» یاد می‌شود. مثل اینکه قرار است این فکر که او در این داستان نقشی دارد، کلاً از ذهن ما برود. زنی نازاست، بنابراین کنشش معجزه‌آساست؛ حتی کنشش در واقع نتیجهٔ دعای زکریاست. مثل اینکه همهٔ کارها را زکریا می‌کند و اینجا همسر زکریا شخصیتی کاملاً منفعل است.

یحیی ظاهر می‌شود و این قسمت‌ها از نظر دراماتیک دیگر بار خاصی ندارد، جز تأکید بر یحیی: «خذ الکتاب بقوه» و «آتیناه الحکم صبیا». این‌ها خانوادگی در دوران کودکی حکم می‌گیرند؛ هم یحیی و هم عیسی در گهواره موجوداتی استثنایی‌اند، به دلیل همین ویژگی‌ای که دارند. اگر «حکم» به معنای نبوت باشد، می‌دانیم که یحیی به نبوت رسیده است، یعنی در کودکی به این مقام رسیده است.

اوصاف یحیی و سلام‌ها

«و حنانا من لدنا و زکاة»: مهربانی از جانب ما و پاکی؛ «و کان تقیا»: متقی بود، به والدین خودش نیکی می‌کرد و جبار و نافرمان نبود؛ و سلام بر او در روزی که متولد شد، روزی که می‌میرد و روزی که زنده مبعوث می‌شود. یعنی چه که «می‌میرد»؟ این احتیاج به بحث دارد، ولی بحثی دراماتیک نیست؛ یعنی جای بحث دارد.

جاهایی هست که به نظرم بد نیست روی آن‌ها هم فکر کنید: یعنی چه که به والدینش نیکی می‌کرد و جبار و نافرمان نبود؟ لزومی دارد اینجا ذکر شود که اصلاً جبار و نافرمان نبود؟ «و آتیناه الحکم صبیا» یعنی به دنیا آمده، کودک بوده و به او حکم دادیم؛ و «حنانا» و مانند این‌ها ویژگی‌های زندگی اوست. چرا خدا با یحیی صحبت می‌کند؟ انتظار داری گفته شود که یحیی این ویژگی‌ها را دارد، ولی در آغاز خود او خطاب می‌شود. این‌ها به اصطلاح پیچ‌وخم‌های دراماتیک است؛ اینکه به زمان حال بگویید یا به زمان گذشته.

به نظر من داستان با تولد یحیی به نوعی تمام می‌شود. در این قسمت اول می‌خواهم دو داستان را مقایسه کنم و فکر می‌کنم این بخشِ مربوط به یحیی و ویژگی‌های یحیی چندان مهم نیست؛ ولی بعدها باید این را با ماجرای عیسی مقایسه کنیم. تفاوت واضح این است که عیسی سلام را خودش به خودش می‌دهد.

ارجاعات این جلسه

نشانهٔ یک روند، معنای یک رخداد

یک پدیده کوچک می‌تواند نشانه روندی بزرگ باشد؛ این فهم منطقی با تأویل عرفانی یکسان نیست. تأویل به خواب محدود نمی‌شود، اما هر حادثه بیداری هم نماد خواب نیست.

صورتِ زیرین و تمثیل غار

سخنران انتساب شعر به ناصر خسرو را اصلاح می‌کند و آن را به میرفندرسکی نسبت می‌دهد. تمثیل غار افلاطون برای تقریب بازتاب مراتب است؛ رابطه استادی و لفظ دقیق شعر قطعی نیست.

درهای بازِ یک نظریهٔ تأییدنشده

ابعاد اضافه ریسمان، مثالِ امکان در یک نظریه تأییدنشده‌اند. جذابیت نظریه یا نبود تناقض با عرفان، اثبات تجربی و راه عملی سفر نیست.

قانون در کجای هستی قرار دارد؟

هستی‌شناسی قانون با موفقیت محاسبه فرق دارد. تفسیر معجزه با مرتبه‌ای بالاتر از قانون و کن فیکون، استدلال فلسفی و الهیاتیِ سخنران است.

حقیقت عرفانی و جای آن در متن

درستی یک حقیقت، درستی استناد آن به هر آیه را تضمین نمی‌کند. نقدِ نمونه یوسف و زلیخا برای حفظ ظاهر در تأویل است؛ همه مضامین عرفانی غلط اعلام نمی‌شوند.

دو داستان، در یک سورهٔ یکپارچه

تغییر سجع و ریتم، دلیلِ جداخواندن موقت دو داستان نخست است. این مرزبندی، یکپارچگی سوره را نفی نمی‌کند و دو سوره مستقل نمی‌سازد.

میان‌نویس و چند زاویهٔ دید

فرمِ میان‌نویس و چند زاویه دید، ابزار فهم روایت‌اند. قیاس با راشومون به معنی ناسازگاری روایت‌های قرآن نیست؛ سخنران تفاوت احساس و هدف را برجسته می‌کند.

ندای خفی؛ خبر پیری و احساس پیری

سفیدی مو و سستی استخوان از زبان زکریا، شدت احساس پیری را می‌رسانند. ندای خفی با صمیمیت و شرم خوانده می‌شود؛ کم‌اعتنایی به خواسته خود با بی‌اعتنایی به دعا فرق دارد.

مریم و آرزوی جانشین شایسته

در این تفسیر، دیدن مریم بیشتر آرزوی جانشین شایسته را برجسته می‌کند؛ برداشتِ یادآوری دعا نفی نمی‌شود. تقسیم تشریع و تکوین دیدگاه سخنران است و مقام معنوی پایین‌تر برای زنان نتیجه نمی‌دهد.

پرسش از چگونگی، پس از بشارت

خبر پذیرش دعا با دانستن راه تحقق فرق دارد. در خوانش سخنران، پرسش زکریا از چگونگی است؛ شگفتی و درخواست نشانه الزاماً ناباوری نیستند و معنای دقیق سکوت هنوز باز است.

حذفِ مادر از کنشِ روایت

برش روایت، نقش دعای زکریا را برجسته می‌کند؛ مادر همچنان باردار می‌شود و نقش واقعی دارد. این حذف روایی با تولد بی‌پدر عیسی، تقارنی یکسان از نظر زیستی نمی‌سازد.

نام، سکوت و سلام؛ پرسش‌های باز

تأویل نام یحیی، سه روز سکوت و تفاوت سلام‌ها هنوز باز است. حکم در کودکی هم با قیدِ اگر معنای نبوت باشد طرح می‌شود؛ پاسخ کاملِ این پرسش‌ها در این جلسه داده نشده.

مرجع‌ها و شاهدها

مریم۶ شاهداز متن جلسه‌ها
سوره۶ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۵ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۵ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۵ شاهداز متن جلسه‌ها
تأویل۵ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۴ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۴ شاهداز متن جلسه‌ها
موسی۴ شاهداز متن جلسه‌ها
هنر۳ شاهداز متن جلسه‌ها
معجزه۳ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۳ شاهداز متن جلسه‌ها
زن۳ شاهداز متن جلسه‌ها
فلسفه۲ شاهداز متن جلسه‌ها
علم۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مرد۲ شاهداز متن جلسه‌ها
نبوت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
پیامبر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عشق۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حقیقت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حیات۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کتاب مقدس۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مرگ۱ شاهداز متن جلسه‌ها
صدرالدین محمد شیرازی (ملاصدرا)۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ناخودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نماد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نوح۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فیزیک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
افلاطون۱ شاهداز متن جلسه‌ها
پست‌مدرنیسم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
قیامت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مکانیک کوانتوم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روانکاوی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
طبیعت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

    دعامحیی‌الدین ابن‌عربی ·بدون مقصدمریم
  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

    علمجهان‌بینی عرفانی ·بدون مقصدپیر-سیمون لاپلاس ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیکمکانیک کوانتوم
  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

    مریمسنت ·بدون مقصدزن
  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.

    عیسی مسیحکتاب مقدسمریممسیحیت ·بدون مقصد