→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۸ · سورهٔ مریم

رنج زایمان و تسلای الهی

۱۱,۱۱۹ واژه · ۱۳ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با شوقی آغاز می‌شود که دیدن مریم و اتفاقاتی که در اطرافش می‌افتد در زکریا برمی‌انگیزد. به گفتهٔ او در این جلسات بحث را تا حدی سطحی نگه داشته، در حد اینکه آیه‌ها چه معنایی دارند و چه داستانی را حکایت می‌کنند. پیش از بازگشت به داستان، چند نکته از جلسات قبل دربارهٔ زکریا را مطرح می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

دیدن مریم، که در مدت کوتاهی به چنین جایی رسیده که اتفاقاتی در اطرافش می‌افتد که انگار در تاریخ دنیا اصلاً سابقه ندارد و حتی غذایش را از عالم بالا برایش می‌آورند، به نوعی شوق‌انگیز است.

دیدن مریم و الهام زکریا

مریم هم خودش همین‌گونه به دست پدر و مادرش رسیده است؛ مادرش نازا بوده و دعا کرده است. دیدن چنین اتفاقی در اطراف خودت طبعاً تو را برمی‌انگیزد که واقعاً چیزی بخواهی که گویا از حالت طبیعی بیرون است. نکته‌های دیگری هم هست. شاید در طول این جلسات، و در جلسهٔ قبل، همه‌اش کوشیده‌ام در حدی خیلی ساده دربارهٔ چیزهای ساده و به‌اصطلاح داستانی بحث کنیم تا روشن شود که اصلاً چه به همدیگر می‌گویند، و وارد مفاهیم کمی عمیق‌تر داستان نشویم؛ چون برای اینکه به جایی وارد شویم، باید هزار چیز را توضیح بدهیم. کوشیده‌ام بحث را تا حدی در حالتی سطحی نگه دارم، در حد اینکه این آیه‌ها چه معنایی دارند و چه داستانی را حکایت می‌کنند. اما نکتهٔ دیگری هم هست که شاید بعداً بیشتر دربارهٔ آن بحث کنیم و اینجا فقط به آن اشاره می‌کنم. فکر می‌کنم زکریا متوجه است که غذا آوردن برای مریم در اینجا مقدمهٔ ظهور انسانی فوق‌العاده است، نه لزوماً مسیح.

یعنی این‌طور نیست که مریم را فقط به این دلیل تغذیه می‌کنند که خیلی خوب عبادت می‌کند. تغذیهٔ مریم از آسمان برای زکریا به نوعی نشانهٔ این است که اینجا اتفاقی فوق‌العاده در حال رخ دادن است؛ یعنی مثلاً مریم فرزندی فوق‌العاده به دنیا می‌آورد. شاید زکریا اصلاً با علم به اینکه چنین اتفاقاتی اینجا در حال رخ دادن است، آرزوی خودش را هم می‌خواهد و از خدا چیزی را می‌خواهد که همیشه به آن میل داشته است. این را هم، حالا که پرسیدید، بد نیست اضافه کنم. به هر حال کمتر به ذهنم می‌رسد که مثلاً دیدن معجزه در اطراف حضرت مریم زکریا را به این احساس رسانده باشد که به شکلی معجزه‌آسا چیزی از خدا طلب کند؛ مثل اینکه زکریا تا آن وقت امید چندانی نداشته که اگر از خدا بخواهد، خدا چنین کارهایی هم می‌کند، و حالا چنین معجزه‌ای را دیده است. زکریا در عمر خودش به اندازهٔ کافی معجزه دیده است که چنین نباشد. تأکید من بر همان نکته‌ای است که گفتم: از نظر داستانی، حضور مریم و دیدن او در حال عبادت، دختری نوجوان که به چنین جایی رسیده است، به نوعی الهام‌بخش است. مثل این است که آدم همیشه در عمرش در ذهن داشته که بچه لازم دارد و حالا چنین چیزی دیده است؛ مثل اینکه برود به خدا بگوید: من چنین چیزی می‌خواهم. نمونهٔ واضح آنچه زکریا آرزویش را داشت اینجا هست؛ فقط دختر است و اصلاً نمی‌شود ولایت را به او منتقل کرد. بنابراین اینکه در اطراف زکریا چنین اتفاقی افتاده و چنین موجود بی‌نظیری ظاهر شده است، فکر می‌کنم خیلی طبیعی است که زکریا را به این شوق آورده باشد. زکریا پیامبر بزرگی است؛ فکر می‌کنم زکریا مقام خیلی بزرگی دارد.

در همین آیاتی که دربارهٔ زکریا و مریم هست، در گفت‌وگویی که میان زکریا و ملائکه است، زکریا هیچ‌وقت جواب ملائکه را نمی‌دهد؛ هرچه ملائکه می‌گویند، طرف صحبت زکریا خداست. به هر حال چیزهایی هست که هیچ نقطه‌ضعفی دربارهٔ زکریا در قرآن نمی‌بینید. پیش از آنکه دوباره سراغ داستان برویم، می‌خواهم برگردم و چند نکته از جلسات قبل‌تر و دربارهٔ زکریا بگویم.

تعویل رویدادها و جهان‌بینی دینی

اول پرسشی مطرح می‌کنم؛ نمی‌خواهم جواب بگیرم، ولی پرسشی است که می‌توانست مطرح شود. از این حرف زده‌ام که در جهان‌بینی دینی، وقایعی که در عالم، در آنچه زندگی واقعی می‌نامیم، اتفاق می‌افتند، به نوعی مثل همان چیزی که در رؤیا می‌بینید تأویل دارند. همهٔ رویدادها، چه در رؤیا ظاهر شوند و چه در جهان، تأویل دارند، و شما باید به نوعی یاد بگیرید که انگار چیزی را پشت این پرده ببینید و معانی پنهان را درک کنید.

به نظر من پرسش خیلی طبیعی در اینجا این است: وقتی در رؤیا هستم، جهان خصوصی خودم را می‌بینم؛ اگر شما در رؤیای من ظاهر شوید، مثلاً می‌توانید نماد چیزی در زندگی من باشید. اما جهان خارج این‌طور نیست. اگر واقعه‌ای با حضور من و شما اتفاق بیفتد، من هم در آن حادثه باید برای شما چیزی نمادین داشته باشم. واقعه‌ای که در جهان اتفاق می‌افتد یک ناظر ندارد، صد ناظر دارد؛ پس هر کس از دیدگاه خودش می‌خواهد بقیه را مثلاً نمادین تعبیر کند. به نظر می‌رسد پیچیدگی اینجاست که جهان واقعی مشترک است و ناظران متعدد دارد، در حالی که رؤیا چنین نیست. فکر کنم طبیعی‌ترین پرسش این است که چگونه می‌شود معناهای نمادین را به جهان نسبت داد، در حالی که این جهان، جهانِ همه است. این یک نکته. نکتهٔ دیگر را هم فقط اشاره می‌کنم، چون چند بار، از جمله در جلسهٔ قبل، اشاره کردم که تفاسیر به‌اصطلاح عرفانی از نظر نحوهٔ برخوردشان با متن به هر حال تا اندازه‌ای مشکل دارند.

به‌عنوان نکته‌ای کلی می‌خواهم بگویم که رؤیا برای خودش تکنیک‌هایی برای تعبیر دارد، و من بر این تأکید کردم که این تکنیک‌ها ممکن است به درد تعبیر کردن چیزهایی در جهان بخورد؛ اما شما نمی‌توانید وقایع روزمره را عیناً مثل یک رؤیا فرض کنید. اینجا پیچیدگی‌هایی هست که آنجا نیست. عیناً همین را می‌خواهم دربارهٔ متن بگویم: متن، مثلاً متن قرآن، داستانی که در قرآن می‌خوانی، احادیثی که در قرآن نقل می‌شوند، باز چیز سومی‌اند؛ نه مثل رؤیا هستند و نه مثل جهان. انگار باید تکنیک دیگری داشته باشیم و فکر کنیم که متن را چگونه بخوانیم. متن قواعد خودش را دارد. این‌طور نیست که فقط به متن رجوع کنم و مثلاً مثل یک رؤیا یا مثل واقعه‌ای که در جهان اتفاق می‌افتد به آن نگاه کنم. متن به دلیل حالت گزینشی‌اش و نوع کاری که با واژه‌ها می‌کند، تا اندازه‌ای از جهان معنادارتر است. اساس کار اینجا این است که یاد گرفته باشیم چگونه با واژه‌ها کار کنیم؛ متن‌خواندن برای خودش تکنیکی می‌خواهد. احساس من این است که عرفا اصلاً به این تکنیک‌ها توجه خاصی نداشته‌اند.

آنچه می‌گویم به نظر من تکنیک نیست و جزو بدیهیات است: مثلاً اگر می‌خواهیم معنای واژه‌ای را بفهمیم، باید برویم ببینیم در کل متن چگونه استعمال شده و ریشه‌اش چیست، الی آخر. فکر می‌کنم لازم است به این اصل معتقد باشیم که یک واژه علی‌الاصول یک معنا می‌دهد، مگر اینکه ثابت کنم که در جاهایی به معنای دیگری به کار رفته است. حالا متن‌های تفسیرهای عرفانی را که نگاه می‌کنید، می‌بینید که واقعاً دربارهٔ واژه‌ها هر جا لازم شد به ریشه رجوع می‌کنند و همان واژه جای دیگر معنای دیگری به خود می‌گیرد؛ یعنی در آن داستان خاص کاملاً آزادانه. مثلاً دربارهٔ واژهٔ «عصا» در داستان موسی، ابن‌عربی می‌گوید از «عصیان» می‌آید و به عصیان فرعون اشاره دارد. بگذارید این‌طور بگویم: کلاً وقتی تفسیرهای عرفانی را می‌خوانید، تقریباً همیشه حرف درستی می‌زنند و معنای خیلی ظریفی را بیان می‌کنند؛ اما اینکه این معنا واقعاً چقدر از این متن درمی‌آید، برای من با شک و شبهه همراه است، چون اصلاً قواعد خواندن متن رعایت نمی‌شود. در تعبیر کردن واژه‌ها و حتی در معنا کردن آیه‌ها هیچ دقتی وجود ندارد؛ وقتی مطمئن‌اند حرفی درست است، خیلی خیلی آزادانه آن را با استناد به جایی می‌گویند. کلاً ما در تأویل کردن یک متن باید قواعد جدیدی داشته باشیم و متن‌خواندن را یاد گرفته باشیم؛ و این کاری است که من دست‌کم ندیده‌ام در تفسیرهای عرفانی خیلی به آن دقت شود. احساس من این است که شاید مشکل از اینجا پیش می‌آید: عرفا آدم‌هایی‌اند که همین‌طور «آنلاین» یاد می‌گیرند که در حال زندگی کردن پشت پرده را ببینند. خیلی وقت‌ها اصلاً توجهی به ظواهر ندارند؛ انگار همیشه در همان عالم معنا مقیم‌اند و به قول خودشان ممکن است اصطلاحاً تنزل نکنند و سال‌ها در همان حالت بمانند. بنابراین یاد می‌گیرند که به شکلی پشت پردهٔ جهان را ببینند. فکر می‌کنم وقتی قرآن می‌خوانند هم فرض می‌کنند که انگار با این واژه‌ها تصاویری در ذهنشان ایجاد می‌شود و طبق عادت خودشان، مثل مشاهدات روزمره‌شان، معانی همان‌ها را استخراج می‌کنند. فکر می‌کنم حتی اگر این کار را کاملاً درست انجام دهند، لزوماً به نتیجهٔ درست نمی‌رسند، چون قرآن با واقعیت فرق دارد. مثلاً واقعه‌ای را که موسی پیش فرعون می‌رود و فعل و انفعالاتی که آنجا اتفاق می‌افتد، اگر در جهان خارج ببینم، ممکن است به نحوی تأویل کنم؛ اما وقتی در متن ظاهر می‌شود، لازم است جور دیگری به آن نگاه کنم. به هر حال همیشه احساسم این است که خواندن تفاسیر عرفانی خیلی چیزها به آدم یاد می‌دهد، اما برای من این دل‌زدگی را به وجود می‌آورد که بی‌نهایت نسبت به متن بی‌دقت‌اند. می‌توانم مثال‌های عجیب و غریبی برایتان بیاورم که از این مقدار تعجب کنید. فکر می‌کنم بزرگ‌ترین دستاویز همهٔ آدم‌هایی که در طول تاریخ ضد عرفا موضع گرفته‌اند همین است که این‌ها چقدر به خودشان آزادی می‌دهند که خلاف ظاهر حرف بزنند؛ چون فکر می‌کنند این‌طور درست است، به خودشان آزادی عمل می‌دهند. این دو نکته دربارهٔ مسائل جلسات قبل بود. نکته‌های ریز دیگری هم دربارهٔ زکریا در قرآن هست که دفعهٔ قبل به همه‌شان اشاره نکردم، ولی می‌شود آن‌ها را به نوعی جزو داستان حساب کرد. یکی مسئله‌ای فرقه‌ای و کوچک است: با توجه به همین داستانی که می‌خوانیم، معمولاً به شیعه دربارهٔ امامت بعضی از امامانی که در کودکی به امامت رسیدند ایراد گرفته می‌شود. فقط می‌خواهم بر این تأکید کنم که اگر کسی که معتقد است از سر کنجکاوی بپرسد که چطور چنین چیزی ممکن است، این فرق می‌کند؛ اما به‌عنوان ایرادی فرقه‌ای، هیچ فرقهٔ اسلامی مطلقاً حق ندارد چنین ایرادی به شیعه بگیرد، چون در قرآن عیناً این مسئله نقل شده است: «و آتیناه الحکم صبیا».

مسیح را، به‌عنوان موضوعی استثنایی که در گهواره سخن می‌گوید، کنار بگذاریم؛ یحیی در کودکی مبعوث شده است. بنابراین امکان چنین چیزی از نظر دینی بدیهی است و هیچ‌کس نمی‌تواند بر این اعتقاد ایرادی بگیرد، مگر آدم‌هایی بیرون از دین اسلام که قرآن را قبول نداشته باشند. مهم این است که در قرآن به هر حال به‌وضوح چنین واقعیتی را داریم که کسی می‌تواند در کودکی رسالتی پیدا کند. شاید بد نباشد در جواب این پرسش که چرا آنجا گفته می‌شود «و برّاً بوالدیک و لم یکن جبّاراً شقیّاً»: به نظر می‌رسد بعید است که دربارهٔ پیامبری که این همه در موردش مدح گفته می‌شود، یک‌دفعه این جمله بیاید که جبار و شقی نبود. می‌خواستم داستانی بخوانم که شاید کمی توضیح دهد چرا این حرف زده می‌شود. این را یادآوری کردم، چون اینجا پرسشی مطرح شده بود که این عبارت یعنی چه. به هر حال قبول دارید که لازم است دربارهٔ این حرف زد که چگونه دربارهٔ یک پیامبر، و مثلاً دربارهٔ عیسی که دیدگاه خیلی خاصی دربارهٔ او داریم، از واژه‌هایی مثل نفی کردنِ جبار بودن و شقی بودن استفاده می‌شود. واژهٔ «شقی» در داستان هست و اصلاً شقی بودن دربارهٔ همهٔ افرادی که اینجا هستند نفی شده است: مثلاً در سخن ابراهیم هم آمده است، عیسی هم خودش آن را نفی می‌کند و دربارهٔ یحیی هم نفی شده است. نکتهٔ دیگر اینکه دفعهٔ قبل همهٔ چیزهای سورهٔ آل‌عمران را هم‌زمان با این سوره نگفتم، اما آنجا نکته‌ای هست. وقتی این سوره را می‌خوانید، ممکن است چنین تصور کنید (هرچند باید عادت کرده باشید که داستان‌های قرآن لزوماً این شکلی نیست) که وقتی زکریا دعا می‌کند، بلافاصله ملائکه می‌آیند و به او می‌گویند؛ اما این «بلافاصله»ها در قرآن نیست. اینکه از وقتی زکریا حرف‌های خودش را می‌زند و دعا می‌کند تا وقتی به او بشارت می‌دهند که صاحب فرزند می‌شوی چقدر فاصله است و چه مقدار طول کشیده، اصلاً معلوم نیست. کما اینکه در پایان داستان این احساس هست که مردم آن پشت جمع شده‌اند و زکریا تأخیر کرده است. به‌علاوه، در داستان زکریا که در آل‌عمران نقل می‌شود، تأکید می‌شود که ملائکه آمدند «و هو قائم یصلّی فی المحراب»، در حالی که زکریا ایستاده بود و نماز می‌خواند. مثل اینکه زکریا دعای خودش را کرده و حالا در حال عبادت است؛ محراب را ترک نکرده و نماز می‌خواند تا اینکه ملائکه می‌آیند و بشارت را برایش می‌آورند؛ اینکه چند ساعت یا شاید بیشتر از این حرف‌ها طول کشیده، نمی‌دانیم. به هر حال اینکه در قرآن اتفاقی نقل می‌شود و بلافاصله پس از آن اتفاق دیگری می‌آید، اصلاً معنایش این نیست که این اتفاق بلافاصله این شکلی افتاده است. این نکته را به‌عنوان پرسش اینجا نوشته‌ام: آیا زکریا پس از دیدن اینکه برای مریم غذا می‌آورند، حدس می‌زند که عیسی در حال تولد است؟ تولد عیسی چیزی بود که همه منتظرش بودند، و اتفاقات غیرعادی‌ای که در اطراف مریم می‌افتد به‌وضوح در قرآن نشانه‌هایی است از اینکه خداوند مریم را آماده می‌کند تا این مأموریت را انجام دهد. طبعاً آدمی مثل زکریا دست‌کم می‌تواند حدس بزند، اگر هم به او الهام یا وحی نشود که چنین اتفاقی در حال رخ دادن است. همان‌طور که ما چنین چیزی را در قرآن می‌بینیم و احساس می‌کنیم که غذا آوردن برای مریم مقدمات ظهور عیسی است، زکریا هم دست‌کم می‌تواند حدس بزند که خبرهای مهمی اینجا هست. در سورهٔ آل‌عمران هم ملائکه بشارت می‌آورند، اما اینجا در سورهٔ مریم تأکید بر نام یحیی است. در سورهٔ مریم فقط همین به او گفته می‌شود: به پسری به نام یحیی بشارتش می‌دهند و اینکه پیش از این کسی به این نام نبوده است. اما آنجا این موضوع را با تفصیل بیشتری می‌گویند: «فنادته الملائکة و هو قائم یصلّی فی المحراب ان الله یبشرک بیحیی مصدقاً بکلمة من الله». در واقع به زکریا می‌گویند که یحیی مقدمهٔ ظهور مسیح است؛ یعنی به زکریا خبر داده می‌شود که یحیی را به تو می‌دهیم و او تصدیق‌کنندهٔ فردی است که به‌زودی ظهور می‌کند. واژه‌های «و سیداً و حصوراً و نبیاً من الصالحین» هم در واقع مدح خیلی زیادی است که در بشارت تولد یحیی به زکریا آمده است. این نکتهٔ خیلی مهمی است که نقش تاریخی یحیی اصولاً همین بوده و این را در بدو امر به اطلاع زکریا رسانده‌اند: یحیی اصلاً زمینه‌ساز ظهور مسیح بوده و کسی بوده که مسیح را تأیید کرده است. شخصیت یحیی چنین بود که به دلیل تولد معجزه‌آسایش و به دلیل شأن فوق‌العاده‌ای که زکریا به‌عنوان پیامبر در قوم خودش داشت، موجودی مقدس و خیلی معتبر بود؛ بنابراین تأیید مسیح توسط زکریا خیلی مهم است. مثلاً تولد مسیح از مریم، چنان‌که می‌بینید، بیشتر ابهام‌زا بوده تا اینکه برای مسیح یا مریم شأن آورده باشد؛ تولد یحیی چنین نبوده است.

تولد یحیی در قوم به‌شدت معجزه تلقی شده است؛ بنابراین او فرد مقدسی است. به هر حال پیش از مسیح ظهور می‌کند و تقریباً هم‌سن‌وسال مسیح است؛ در دورانی که مسیح زنده است، یحیی هم هست و به‌شدت از مسیح پشتیبانی می‌کند، و این در ایمان آوردن مردم به مسیح تأثیر دارد. چیزهای جزئی دیگری هم هست. پرسشی خیلی ساده: زکریا وقتی معجزات پشت پردهٔ محراب مریم را می‌بیند، به کسی خبر می‌دهد که اینجا چه خبر است؟ از داستان، آن‌طور که در قرآن نقل می‌شود، به نظر می‌رسد که دربارهٔ حضور مریم در معبد مقاومتی وجود دارد؛ قرار نیست دخترها در این معبد باشند. مادر مریم وقتی مریم را به دنیا می‌آورد، احساسش همین است: می‌خواسته که او به‌اصطلاح خادم معبد باشد، در حالی که چون دختر شده، نمی‌شود، الی آخر. به نظر می‌رسد این نکتهٔ خیلی خوبی است که معجزاتی در اطراف مریم اتفاق می‌افتد؛ بنابراین تأییدی است. اگر کسانی مخالف بودند و کسانی مثل زکریا موافق بودند، که راه را برای مریم باز کرده و کفالت او را به عهده دارد، اصولاً بد نیست آدم ظهور چنین معجزه‌ای را اعلام کند که مریم به چنین جایی رسیده که چنین اتفاق‌هایی در اطرافش می‌افتد.

اما به‌وضوح این اعلام نشده است. چرا؟ مخصوصاً که مریم بعداً قرار است مسیح را به دنیا بیاورد؛ اگر مردم از قبل بدانند و نشانه‌هایی دیده باشند که او چقدر مقدس است، بعداً برای تولد مسیح هم خیلی خوب است. دست‌کم اگر نمی‌خواهیم مردم را ببریم آنجا که آزمایش کنند و به آن‌ها نشان دهیم، به نظر می‌رسد اعلام اینکه مریم به چنین حدی رسیده، از طرف زکریا و بی‌آنکه معجزه‌اش را هم بگوید، برای ظهور مسیح مفید باشد.

پنهان‌ماندن مریم از مردم

اما کاملاً به نظر می‌رسد که این چیزی پنهانی است و کسی از حال مریم اطلاعی ندارد. درست است؟ پرسشم این است: آیا برای مریم و برای تولد عیسی مفید است که مردم بدانند مریم به کجا رسیده است؟ زکریا می‌تواند به مردم بگوید. حرفم این است که لازم نیست این موضوع را به مردم نشان داد؛ زکریا در میان مردم خودش آن شأن را دارد که دست‌کم اعلام کند مریم به چنین حدی رسیده است، و این خوب است، به‌ویژه که مریم اصولاً قرار است مادر عیسی بشود. زکریا می‌تواند این مأموریت را از طرف خداوند بگیرد که مریم را به مردم معرفی کند تا بعداً آن اتفاق‌ها نیفتد و مردم نسبت به مریم خیلی هم جری نباشند. اما به‌وضوح به نظر می‌رسد که همهٔ این شأن و مقام مریم پنهان مانده است؛ یعنی فقط زکریاست که می‌فهمد مریم به چنین حدی رسیده و برایش غذا می‌آورند؛ مریم کاملاً پشت آن پرده پنهان است. دربارهٔ تولد مسیح هم به مریم بشارت می‌دهند، اما به نظر نمی‌رسد مریم به کسی گفته باشد که دارد مسیح را به دنیا می‌آورد. بنابراین اتفاقی غافلگیرکننده است. من چنین چیزی ندیده‌ام. دربارهٔ مسیح به نظر می‌رسد پنهان‌شدنش چنین است: تولد مسیح بنا به نقل انجیل شبیه تولد موسی بود.

هرچند در قرآن تأکید نشده که عین همان اتفاقِ شبیه داستان موسی در اطراف عیسی هم افتاده است، از حال و هوای این داستان‌ها برمی‌آید که این حالت پنهانی درست است. در انجیل هست که فرمانروای آن منطقه دقیقاً به دلیل آنچه شنیده بود، و مثلاً خواب‌گزاران به او گفته بودند، بچه‌هایی را که در سنی معین بودند می‌کشت؛ مثلاً انجیل متی این را با طول و تفصیل ذکر می‌کند. حتی در انجیل چنین است که مریم را پس از تولد عیسی به مصر می‌برند و بعداً فرشته‌ای به یوسف، که در انجیل به‌اصطلاح همسر مریم است، می‌گوید که او را برگرداند؛ در انجیل متی چنین است. در انجیل‌ها این نکتهٔ خیلی خیلی عمده‌ای است که مسیح این‌گونه به دنیا آمده است؛ فضا فضایی نیست که بشود اعلام کرد. اما اعلام تقدس مریم در این حد به نظر نمی‌رسد ربطی به آن مسئله داشته باشد. یحیی مسیح نیست؛ اگر زکریا اعلام می‌کرد که این مسیح است که متولد شده، اتفاقاً به دلیل وضعیت معجزه‌آسایش خیلی محتمل بود که مثلاً مسیح باشد، ولی نیست. آن کشتار حتی پس از به دنیا آمدن مسیح اتفاق افتاد؛ به هر حال، بنا به نقل خیلی خیلی مؤکد انجیل، چنین خطری از نظر سیاسی در آن اطراف وجود داشته است. در قرآن هم این فضا وجود دارد. کلاً اینجا یک حکومت سیاسی نیست؛ معبدی است در کشوری که آدم‌هایی که آن بالا هستند دلشان نمی‌خواهد اینجا رقیبی پیدا شود. مسیح در سنت یهودی شهرتش به این است که پادشاه است؛ یعنی به نوعی پادشاه یهود کسی است که انگار می‌آید، و یهودی‌ها نسبت به او نگاهی سیاسی هم دارند: که عظمت پادشاهی سلیمان را به ما برگرداند. قومی تحقیرشده‌اند که منتظرند کسی بیاید و قیام کند و آزادسازی‌ای انجام شود، مثل کاری که موسی کرد. بنابراین طبعاً ظهور مسیح اعتقادی سیاسی است و به پادشاهی که آنجا هست برمی‌خورد. می‌خواهم بگویم این اصلاً جزو بدیهیات است که خداوند زن‌ها را از پرده بیرون نمی‌اندازد. واقعاً فکر می‌کنم خیلی مهم است که این را بفهمیم که این اصولاً جزو ذات زنانه است. قرار نیست زن، اگر به بالاترین مرتبه هم برسد، مردم جمع شوند و او معجزهٔ خودش را نشان دهد و مردم هدایت شوند. زن همان‌طور در ورای حجاب برای خودش هست؛ ممکن است به بالاترین سطح معنوی هم برسد، ولی در میان مردم آشکار نشود و سروکارش با مردم نباشد. بنابراین اصلاً این حرف‌ها مطرح نیست که زکریا بخواهد برود به مردم بگوید مریم به جایی رسیده است یا نرسیده. این اصلاً جزو بدیهیات است که زن‌هایی که عارف‌اند و از نظر معنوی به بالاترین سطح ممکن می‌رسند، اصولاً نه به پیامبری مبعوث می‌شوند و نه اصلاً از پشت آن پرده خارج می‌شوند. مردها هستند که حکم می‌گیرند و مأموریت می‌گیرند که پیش مردم برگردند؛ و این اصلاً جزو شئون مرد است، نه جزو شأن زن. زن در واقع از نظر تشریعی این تخفیف را دارد که اگر رفت، دیگر رفته است؛ کسی مزاحمش نمی‌شود و این‌طور نیست که او را برگردانند تا دچار قیل و قال مردمی شود که معمولاً در اطراف هستند. یاد این افتادم، و الان یادداشت کردم که به شما بگویم، که هم‌اتاقی‌ای داشتیم که نسبت به زن‌ها خیلی حرف‌های تحقیرآمیزی می‌زد. یک بار نشسته بودیم، داشت برای من چای می‌ریخت و همین‌طور حرف می‌زدیم. من به نحوهٔ برخوردش با مسئلهٔ زن اعتراض داشتم و او همین‌طور چای می‌ریخت. حرفش این بود که خدا زن را برای مرد آفریده و مرد باید از او استفاده کند، مثل چیزی که در خانه هست؛ دقیقاً داشت چای می‌ریخت و زن را به قوری تشبیه کرد. این اصطلاح بین ما ماند که زن معادل قوری است: وسیله‌ای است که به درد می‌خورد و با آن چای می‌ریزی؛ زن هم کاربردهایی برای مرد دارد و اصولاً موجودی نیست که خودش مستقلاً چیزی باشد. اما می‌خواهم به همان شبهه‌ای برگردم که وجود دارد: استدلالی که این را نمی‌فهمد که این جزو شأن زن است؛ زن اصولاً از پرده خارج نمی‌شود.

پرده‌نشینی و مسیر معنوی زن

استدلال او این بود که ببین، در تمام طول تاریخ چند عارف زن داشته‌ایم؟ مثلاً در این همه عرفان اسلامی یک رابعه داریم؛ شاید یکی دو نفر دیگر هم باشند که خیلی در سطح بالا نبودند؛ تنها آدم سطح بالایی که داریم رابعه است. ابن‌عربی هم از دو زن نام می‌برد که در زندگی‌اش از نظر معنوی خیلی نقش بازی کردند و خیلی سطح بالا بودند. اما اصولاً نگاه کنید: پیامبران مرد بودند، عرفا هم مرد بودند؛ یکی دو زن را هم اگر دیدند، اشتباهی برخوردند و شاید این وسط این‌ها هم پیدا شدند؛ اصولاً عرفان دست مردهاست. و زنان، همان‌طور که به‌طور سنتی به آن‌ها نگاه می‌شد، چیزی میان انسان و حیوان‌اند؛ همان جملهٔ معروف ارسطو که «مردان بلنداندیشان کوتاه‌موی‌اند و زنان کوتاه‌اندیشان درازموی»؛ کلاً موجوداتی‌اند که همین‌طور برای خودشان زندگی می‌کنند. این کاملاً استدلالی اشتباه است. می‌خواهم بگویم که در نگاه به مسئلهٔ زن، در آن اسفار اربعه‌ای که عرفا قائل‌اند، یعنی رفتن و در خداوند سیر کردن، بعد برگشتن و دوباره با مردم بودن، زن‌ها دو سفر بیشتر ندارند: می‌روند و در خداوند سیر می‌کنند و خداوند مردم را سراغشان نمی‌فرستد؛ و این ربطی به اینکه زن‌ها به کجا می‌رسند ندارد. مریم هم نمونهٔ همین است: اگر معجزاتی خیلی عظیم‌تر از این هم در اطرافش پدید می‌آمد، مطمئن باشید زکریا نمی‌رفت مردم را خبر کند. می‌بینید که پرده کشیده است. این پرده‌نشینی ویژگی زن‌هاست؛ به هر جا می‌خواهند برسند و هر کاری می‌خواهند بکنند، قرار نیست برگردند و با مردم درگیر شوند، آن هم در چنین قومی که از هر فرصتی برای توهین کردن استفاده می‌کنند. این جزو بدیهیات است که به هر حال این به‌اصطلاح در ذات زن‌ها نیست و قرار نیست چنین اتفاقی بیفتد؛ در طول تاریخ هم نیفتاده است. پیامبر نشدند؛ نه اینکه به آن شأن ولایت، به یک معنا، نرسیده باشند؛ اما اینکه به آن‌ها رسالت داده شود که برگردند و با مردم حرف بزنند و به‌اصطلاح دچار قیل و قال شوند، این چیزها در برنامه نیست. حالا بخش مربوط به مریم را بخوانیم؛ هم آنچه در سورهٔ آل‌عمران هست و هم آنچه اینجاست، هرچند تأکیدم بیشتر بر سورهٔ مریم است. داستان زکریا و مریم هم آنجا هست و هم اینجا. آنجا مقدماتش طولانی‌تر است؛ مثلاً آنجا بارداری مریم را نمی‌بینید و فقط با تفصیل بیشتری به او بشارت می‌دهند که صاحب فرزند می‌شود و این حرف‌ها. دربارهٔ زکریا هم همین‌طور است؛ به نظر می‌رسد بعضی چیزها آنجا گفته شده است. به هر حال فکر کنم خواندن این دو داستان با همدیگر و جور کردنشان در یک ترتیب زمانی، که اول چه اتفاقی افتاد و بعد چه اتفاقی، جالب باشد. در سورهٔ آل‌عمران، که من بارها به ماجرای تولد مریم در آن ارجاع داده‌ام، داستان اول از آنجا شروع می‌شود.

مریم به طرز معجزه‌آسایی متولد می‌شود؛ قرار بوده پسر باشد و دختر شده است. در آن روایتی که هست، و گفتید که بر آن تأکید کرده‌اند، مثلاً انتظار این بود که اصلاً مسیح متولد شود، اما مریم متولد شد. به هر حال مادرش نذر کرده بود، انتظار پسر داشت و دختر متولد شد. آیه‌های خاصی که آنجا هست فوق‌العاده است. از نظر حالت بیانی که آیه‌ها نسبت به مریم دارند، آنجا که از «قبول حسن» سخن می‌گوید، انگار ربوبیت خدا به شکل خاصی دربارهٔ مریم جاری شده بود. در این داستان می‌بینید که مریم برای خودش مکان خاصی، محراب خاصی، دارد؛ پرده‌ای کشیده و خودش را از بقیه جدا کرده است. و در آن یکی داستان می‌بینید که پیش از آنکه ماجرای ولادت مسیح پیش بیاید، ملائکه می‌آیند و به مریم بشارت می‌دهند که خداوند تو را در میان همهٔ زنان جهان برگزیده است. نمی‌گویند که قرار است مادر مسیح شود یا نه، اما این بشارت پیش از مسئلهٔ تولد مسیح یا اعلام تولد مسیح به مریم رسیده است. از مریم می‌خواهند که انگار به شکل خاصی عبادت کند. واقعاً آنجا عبارتی هست که به نوعی دستور به عبادتی خاص به او می‌دهد. احتمالاً از همین‌جاست که تغذیهٔ مریم شروع می‌شود؛ او وارد مرحلهٔ جدیدی شده، اما هنوز به مریم اعلام نشده که مسئله ظهور مسیح است و فقط به نوعی اعلام شده که در میان همهٔ زنان جهان تو برگزیده شدی. میان این دو آیه یک آیه فاصله است. گفتم که تغذیه پس از این شروع می‌شود، اما می‌خواهم بگویم که به هر حال تغذیهٔ مریم از آسمان به نوعی نشانهٔ برگزیده بودن اوست.

ممکن است اعلامش بعداً صورت گرفته باشد، چون ترتیب آیات در آل‌عمران چنان است که انگار زکریا می‌رود و دعا می‌کند؛ اما نمی‌شود این نتیجه را گرفت، و نمی‌شود هم نتیجه گرفت که حتماً پس از این برگزیدگی است که با مریم به شکل خاصی رفتار می‌شود. کلاً در آن خلوت خاصی که مریم آنجا برای خودش درست کرده بود، در این معبد، رفت‌وآمدی از آسمان هست: به نظر می‌رسد که مدام غذا می‌آورند و می‌برند، ملائکه می‌آیند، بشارت می‌آورند و به او دستور عبادت می‌دهند. نمی‌خواهم بگویم مسئلهٔ تکفل زکریا اینجا منتفی شده، اما مریم اصلاً از حد معمول خارج شده و به شکل خاصی با او رفتار می‌شود. لزوماً نمی‌شود نتیجه گرفت؛ لزومی ندارد ترتیب زمانی را چنین بدانیم که آن آیه‌های مربوط به مریم حتماً پس از آن دعای زکریاست. تغذیه می‌تواند خیلی زودتر شروع شده باشد؛ یعنی برگزیده شدن مریم برای کاری ممکن است خیلی زودتر اتفاق افتاده باشد، اما اعلامش به خود مریم دیرتر واقع شده باشد. ممکن است برگزیده شده، بعد تغذیه شروع شده، ماه‌ها گذشته، بعد به او اعلام کرده‌اند که خداوند تو را برگزیده و بعد هم اعلام کرده‌اند که معنای این برگزیدگی این است که قرار است مسیح از تو متولد شود. همه مسیح را می‌شناختند.

این فقط مسئلهٔ قوم یهود نیست. در قوم یهود همه مسیح را می‌شناختند و انتظار ظهور مسیح را داشتند، انتظار اینکه موجودی فوق‌العاده و استثنایی به نام مسیح، که نجات‌دهنده است، می‌آید. فکر می‌کنم مسیح به معنای نجات‌دهنده است؛ عیسی مسیح به معنای نجات‌دهنده است؛ اصلاً کلمهٔ عیسی، نامش، نجات‌دهنده است. طبق معمول، تعبیر یهودی‌ها این است که او کسی است که می‌آید تا قوم یهود را نجات دهد. کلاً ارتباط یهودی‌ها در امر دینی این‌گونه است: پیامبران ما، نجات‌دهندهٔ ما؛ در حالی که مسیحیت دست‌کم این تعبیر را دارد، و قرآن هم همین‌طور، که عیسی اصلاً دیگر متعلق به قوم یهود نیست. اگر خداوند موسی را فرستاد تا بنی‌اسرائیل را از دست فرعون نجات دهد، این واقعیتی تاریخی است؛ اما عیسی نجات‌دهندهٔ کل جهان است؛ «رحمة للعالمین» است، برای ناس است؛ کلاً برای همهٔ آدم‌هایی که در کرهٔ زمین زندگی می‌کنند می‌آید، نه برای یهودی‌ها. البته رسولی از رسولان بنی‌اسرائیل است، اما این تعبیرها را که بارها در قرآن تکرار شده نگاه کنید؛ مثلاً می‌گوید «آیة للناس و رحمة»: برای مردم است، برای بنی‌اسرائیل نیست. این سوءتعبیر است که پیامبران بنی‌اسرائیل، همان رسولان بنی‌اسرائیل، برای بنی‌اسرائیل‌اند؛ کلاً این ماجرا جهانی است. اما یهودی‌ها کاملاً قومی به آن نگاه می‌کنند: خداوند برای ما پیامبر فرستاد، خداوند برای ما نجات‌دهنده‌ای می‌فرستد. الان خدا می‌داند اگر مسیح ظهور کند و این‌ها را نجات دهد، می‌خواهد چه کار کند؛ لابد این دنیا را می‌گیرد و به آن‌ها می‌دهد و قسمت کوچکی را برای بقیهٔ مردم می‌گذارد. الان دیگر نجات داده شده‌اند؛ انگلیسی‌ها پیش از آنکه مسیح ظهور کند، یهودی‌ها را نجات دادند و آن‌ها را برگرداندند.

خلاصه، بیایید این داستان را از خود سورهٔ مریم با جزئیات بخوانیم. در آیه‌ای که از مریم و «اهلها» و «مکان شرقی» یاد می‌کند، نخستین چیزی که دربارهٔ مریم گفته می‌شود دوری کردن از اهلش و رفتن به حالت انزوا در مکانی شرقی است. بدون اینکه بخواهیم مکان شرقی را تعبیر کنیم یا تعبیرهای خاصی بکنیم، از نظر داستانی معنایش چیست؟ مریم برای چه به مکان شرقی می‌رود؟ اگر هیچ تأویلی نکنید، ظاهر داستان به شما می‌گوید که مریم به مکان شرقی رفت؛ یعنی مثلاً در قسمت شرقی معبد جایی برای عبادت کردن برای خودش درست کرد. بیش از هر چیز به ذهن آدم می‌رسد که مریم عبادت‌هایی صبحگاهی دارد؛ با طلوع و غروب خورشید کار دارد، با فجر و طلوع خورشید و آن ساعت‌هایی که مخصوص عبادت است؛ برای همین در قسمت شرقی است. این معنای ظاهری‌اش است و معنای باطنی‌اش هم از همین‌جا می‌آید: آدم‌هایی که کلاً با طلوع آفتاب و با لحظه‌های سحرگاه کار دارند، موجوداتی‌اند که به اشراق رسیده و شرقی شده‌اند، به آن معنایی که در سورهٔ نور گفتیم.

شرق و خلوت مریم

اما اینجا اگر واقعاً بخواهید ظاهر داستان را بخوانید، به نظر می‌رسد که مریم عبادت‌های شبانگاهی دارد و با فجر و طلوع کار دارد؛ همان‌طور که در دین خودمان این ساعت‌ها برایمان ساعت‌های خاصی است، در همهٔ ادیان در این ساعت‌های شب و نزدیک صبح، در شرق، اتفاق‌هایی می‌افتد و ویژگی‌های خاصی دارد.

«فاتخذت من دونهم حجاباً»: این دقیقاً همان ویژگی خاص زنانه است که وقتی عبادت می‌کند، کلاً خودش را با پرده‌ای از آدم‌ها جدا کرده است، و چیزهایی پشت آن پرده اتفاق می‌افتد که خبرش به‌طور طبیعی به بیرون پرده نمی‌رسد. کلاً این یک آیه و نصف آیه توصیف مختصر و خیلی جالبی از آن خلوت خاصی است که مریم با خدا دارد. مریم از نظر تقرب، و از نظر حالت به‌اصطلاح اعتزال و انقطاع، به حالتی رسیده که انگار خودش را در محدوده‌ای از تمام دنیا جدا کرده است. این جدا شدن آن‌قدر شدید است که تغذیه‌اش را هم همان‌جا انجام می‌دهند؛ انگار اصلاً از همهٔ عالم بریده و بی‌نیاز شده است؛ لازم نیست حتی برای غذا خوردن بیرون بیاید؛ مخصوص عبادت شده است. ملائکه هم می‌آیند و همین را به او توصیه می‌کنند که به‌شدت عبادت کند؛ مثل اینکه به خاطر این وضع خاصی که دارد، او را از همهٔ وظایف و هر چیزی که در دنیاست باز کرده‌اند. اما بعد یک‌دفعه این اتفاق می‌افتد: در میان این خلوت عبادی که اوضاع خیلی خوب است، این بار در همین محدوده بشری ظاهر می‌شود که در واقع روح خداست که به شکل انسانی ظاهر شده است.

دربارهٔ روح، در قرآن نوشته است که نپرسید؛ این پرسشی است که رسماً گفته‌اند نپرسید. من نمی‌دانم؛ چیزی بالاتر از فرشته است. بعضی‌ها می‌گویند خداوند مثلاً به جبرئیل روح‌الله می‌گوید؛ به هر حال روح در سلسله‌مراتب بالای جهان چیزی است. به نظر نمی‌رسد اشاره به جبرئیل باشد؛ واقعاً نمی‌دانم. در سورهٔ آل‌عمران هست که ملائکه آمدند و به مریم بشارت دادند. می‌شود فرض کرد که ملائکه بشارت این موضوع را آوردند و بعد این رسول آمد؛ و می‌شود این‌طور هم فرض کرد که اصلاً این دو واقعه یکی‌اند و هم‌زمان اتفاق می‌افتند. یعنی ملائکه کلاً به نظر می‌رسد همین‌طور آن پشت، در ورای حجاب، هستند؛ ظهور ملائکه و حرف زدنشان با مریم اتفاق خاصی نیست؛ اتفاق خاص این است که این بار انسانی اینجا ظاهر شده است. بنابراین فکر کردن دربارهٔ تقدم و تأخر این دو ماجرا خیلی موضوعیت ندارد، که مثلاً اول ملائکه آمدند و بشارت ظهور و تولد مسیح را دادند و بعد پس از مدتی این اتفاق افتاد، یا اینکه کلاً این ماجرا یکی است که به این شکل روایت می‌شود. تصور من این است که واقعاً همهٔ این چیزها هم‌زمان است.

پرسش مهم این است که چرا این اتفاق این‌گونه می‌افتد. این پرسش به نوعی جنبهٔ دراماتیک دارد؛ دست‌کم می‌شود آن را پرسید، حتی اگر بخواهیم جوابش را بعداً بدهیم: چرا ملائکه به صورت بشر ظاهر نمی‌شوند؟

ظهور روح به صورت بشر

چرا اینجا روح خدا به صورت بشر ظاهر می‌شود؟ در وقایع تاریخی انبیا هیچ‌جا چیزی به این شکل نداریم. ملائکه به صورت بشر ظاهر می‌شوند، برای اینکه می‌خواهند قومی را عذاب کنند، و خودشان در واقع جزو عناصر دراماتیک آن ماجرا هستند؛ یعنی به خانهٔ لوط می‌روند تا آن اتفاق‌ها بیفتد و آن‌ها مستحق عذاب شوند. در اوج آن حالت، می‌آیند و دور خانهٔ لوط را می‌گیرند و درخواست می‌کنند که این‌ها را به ما تحویل بده. یعنی خود اینکه به صورت بشر ظاهر شدند جزو مقدمات عذاب است. اما اینجا چه؟ دربارهٔ ماجرای لوط خیلی واضح است که چرا. ملائکه یا هر چیز دیگری می‌توانند به صورت بشر ظاهر شوند؛ حتی در روایاتمان هست که شیطان می‌تواند خودش را به شکل بشر ظاهر کند. اما اینجا چه وجهی دارد که روح خدا به شکل بشر ظاهر شده است؟ منظورم این است. همان‌طور که دربارهٔ قوم لوط می‌شود پرسید که این همه قوم عذاب شدند بی‌آنکه ملائکه به صورت بشر ظاهر شوند، پس چرا این اتفاق افتاده است؟ و جوابش خیلی واضح است.

قرآن نقل می‌کند که ظهور آن‌ها به صورت بشر چه عاملی بوده و چه عواقبی داشته است؛ آنجا روشن است که چه اتفاقی دارد می‌افتد. اینجا ظهور به صورت بشر یعنی آن حقیقت خیلی خیلی بلند به نوعی باید به این سطح بیاید؛ و این به تولد عیسی مربوط می‌شود. اینجا اولین ارجاعم را به کتاب ابن‌عربی می‌دهم، هرچند کتاب همراهم نیست. تعبیر ابن‌عربی این است که درست است که واقعهٔ ولادت مسیح و بارداری مریم سیر طبیعی ندارد، اما در حضور بشری که مرد هم هست، مریم دست‌کم به احساسی طبیعی دست پیدا می‌کند. تعبیر ابن‌عربی این است که حضور این مرد مثل آماده کردن مریم برای بارداری است: دست‌کم مردی تا حدی آنجا ظاهر می‌شود و مریم صورت ظاهری بشری را می‌بیند. چرا به خدا پناه می‌برد؟ چون می‌ترسد. مریم می‌ترسد، چون مردی وارد خلوتش شده است؛ او را نمی‌شناسد و متوجه نیست که این ماجرا غیرعادی است؛ تا او خودش را معرفی نکرده، مریم می‌ترسد و به خدا پناه می‌برد، از ترس اینکه مبادا مثلاً آدم بدی باشد. اما این رسول پروردگار است و قرار است، بی‌آنکه لمسی صورت بگیرد، اتفاقی بیفتد: اینکه خداوند می‌گوید روح خودمان را در مریم دمیدیم، و اینکه از نظر جسمانی هم به نوعی مقدماتی از بارداری در مریم اتفاق می‌افتد. این تعبیری است که ابن‌عربی دارد: حضور جسمانی رسول در اینجا دست‌کم بخشی از مقدمات باروری را به‌طور طبیعی آماده می‌کند؛ منتها این به‌طور غیرعادی اتفاق می‌افتد، یعنی شامل تماس جسمانی یا چیزی شبیه آن نیست؛ اما به هر حال انگار چنین فایده‌ای دارد. نه؛ مسئله اصلاً این است که مردی وجود ندارد، شوهری وجود ندارد و تماس جسمانی وجود ندارد. آنجا که می‌گوید «و لم یمسسنی بشر و لم اک بغیا» و «قال کذلک»، اصولاً قرار نیست وضعیت مثلاً از نظر بارداری عادی پیش برود.

قرار نیست تماس جسمانی صورت بگیرد؛ فقط به نوعی مستقیماً صورت ظاهری یک مرد اینجا در تخیل هست. مردی وجود ندارد؛ در جهان مردی وجود ندارد. البته من بر این تأکید نمی‌کنم؛ فقط می‌خواستم این را نقل کنم که اولاً اینجا این پرسش هست که فکر کنیم ظهور روح خدا به صورت بشر به هر حال دلیلش چه بوده است. بحث‌هایی هم شده است. آنچه نقل کردم نقل مضمون از کتاب فصوص‌الحکم ابن‌عربی است. دربارهٔ این می‌شود فکر و بحث کرد: مثل همهٔ جاهایی که انگار تا جای ممکن سلسله‌مراتب طبیعی رعایت می‌شود، اینجا هم بخشی از سلسله‌مراتب طبیعی رعایت می‌شود؛ دست‌کم صورت ظاهری یک بشر اینجا وجود دارد. کمی داریم از موضوع صحبت خارج می‌شویم و پرسشت را هم خیلی دقیق نمی‌فهمم، اما فکر می‌کنم آن اتفاق معنوی که جدا از مسائل طبیعی میان زن و مرد می‌افتد و زن باردار می‌شود، اینجا دارد اتفاق می‌افتد. یعنی دمیده شدن روح و اینکه کلمه، نمی‌دانم، «القاها الی مریم»، واقعیتی دارد که اینجا اتفاق می‌افتد: در واقع نوعی باردار شدن صرفاً با معنویت، بی‌آنکه آن مقدمات جسمانی پیش آمده باشد؛ و مریم این معنویت را دارد که این‌گونه باردار شود.

به‌طور طبیعی، همان قدر که من و شما، یعنی مردها، به‌طور عادی توانایی این را داریم که مثلاً به ما وحی شود و قرآن به ما نازل شود، یعنی توانایی‌اش را نداریم، زن عادی هم توانایی چنین چیزی را ندارد. مریم به جایی رسیده که این توانایی را دارد که آن اتفاق‌های معنوی، که مثلاً رفتارهای طبیعی باعث می‌شود بیفتد، مستقیماً برایش اتفاق بیفتد. مثلاً من اگر قرآن می‌خوانم و چیزهایی می‌فهمم، مثل این است که قرآن نازل شده و این پایین تبدیل به متن شده و حالا من آن را می‌خوانم؛ خلاصه به نوعی از این پایین دارم بالا می‌روم؛ اما در مریم آن القای کلمه در همان سطح معنوی‌اش صورت می‌گیرد. فقط، بنا به تعبیر ابن‌عربی و بعضی از عرفای دیگر، بخشی از آن، مثلاً پدید آمدن هیجانی در مریم، با ظهور صورت بشری تحقق پیدا می‌کند و القای کلمه و باروری را به شکلی معنوی می‌رساند؛ مولانا هم در مثنوی دربارهٔ این داستان چیزی در همین مایه دارد. شکل گرفتن کلمه، آن اتفاقی که در تولد می‌افتد، در واقع بخشی معنوی دارد که زن برای رسیدن به آن حالت به مقدمات طبیعی، از جمله حضور یک مرد، احتیاج دارد. اما این‌طور نیست که اگر مردی ظاهر شود، مثلاً فقط با نگاه کردن و تحت تأثیر او باروری صورت بگیرد.

منظورم این است که فقط مثلاً معنویتی که میان این مرد و زن هست باعث باروری شود. در واقع این نقص وجودی همهٔ زن‌هاست که به مقدمات مادی‌اش هم احتیاج دارند؛ اما اینکه اینجا چهرهٔ یک انسان، یک بشر، انگار کفایت می‌کند تا این مقدمات آماده شود، نکتهٔ خاص ماجراست. نکتهٔ پرسشت را خیلی نمی‌فهمم؛ نمی‌دانم ابهام در چیست و چه پاسخی باید داد. به هر حال در تولد هر فرزندی چیزهای معنوی هم اتفاق می‌افتد، این آدم‌ها در هر سطحی که باشند؛ خلاصه پشت پرده اتفاقی می‌افتد و کلمه‌ای شکل می‌گیرد و به دنیا می‌آید. رسول در جواب می‌گوید: من رسول پروردگارم، آمده‌ام که به تو فرزندی پاک بدهم. این‌طور نیست که مریم اینجا نداند که منظور مسیح است، چون در آل‌عمران تأکید می‌شود که به او بشارت می‌دهند که این مسیح است؛ حتی اگر از نظر زمانی فرض کنیم که بشارت تولد مسیح، که در آل‌عمران آمده است که ملائکه آمدند و به فرزندی بشارتش دادند، پیش از این ماجرا اتفاق افتاده باشد.

بشارت رسول و فرزند پاک

اگر پیش از این هم اتفاق افتاده باشد، به نظر می‌رسد مریم متوجه آن نکتهٔ وحشتناک ماجرا نیست که قرار است بی‌آنکه شوهری داشته باشد این اتفاق بیفتد. بنابراین اینجا، وقتی در سورهٔ مریم این اتفاق می‌افتد و آن رسول می‌گوید من آمده‌ام و نه لمسی در کار است، نه بشری در کار است و نه کاری باید بکنی، همین‌طور باردار می‌شوی، به نظر می‌رسد این برای خود مریم غافلگیرکننده است. از کجا چنین به نظر می‌رسد؟ از اینکه مریم چگونگی‌اش را می‌پرسد. به‌علاوه، این جمله خیلی مهم است که به او توضیح می‌دهند که این‌گونه قرار است اتفاق بیفتد تا آیه‌ای بزرگ برای مردم باشد؛ و مخصوصاً این جمله را به او می‌گویند: «و کان امراً مقضیاً». انگار گفتن این جمله نوعی پیش‌دستی است، چون شاید مریم چیزی بگوید؛ مثلاً بگوید نمی‌شود، بگویید که نشود. مریم موجود خیلی مهمی است و اگر حرفی بزند، به او تذکر می‌دهند که «کان امراً مقضیاً». یعنی مریم در معرفت خودش می‌داند که برخی امور اصولاً این‌گونه نیستند: امور تمام‌شده داریم و امور تمام‌نشده؛ در بعضی ممکن است جای این باشد که مریم دعا کند و چیزی تغییر کند، و در بعضی نیست. این رسول پیش از آنکه مریم حرفش را بزند، به او یادآوری می‌کند که این جزو امور مقضی است. بنابراین این ماجرا مریم را از این پرده بیرون می‌کشید، در حالی که اگر شوهری بود این اتفاق نمی‌افتاد.

مریم سر جای خودش می‌ماند. مسئله این است که این ماجرا کلاً زندگی مریم را از آن شکلی که داشت درمی‌آورد، و مریم این را نمی‌خواهد، چون قرار نیست چنین شود. یعنی این دقیقاً مثل این است که زنی رسالت معکوس داشته باشد: رفته بالا و حالا برمی‌گردد. اصولاً قرار نیست این اتفاق برای زنان بیفتد و فقط مریم بود که در طول تاریخ این اتفاق برایش افتاد. برگزیده شدن مریم در میان همهٔ زنان دنیا برای همین است: مریم تنها زنی است که خداوند او را از آن حالت پشت پرده بیرون آورده است؛ و اینکه داستانش را در کنار پیامبران می‌خوانیم و اینکه پشت پرده چه اتفاق‌هایی برایش می‌افتاد، به همین مربوط است. واقعه‌ای برخلاف سنت خدا در حال رخ دادن است: زن‌ها برای این خلق نشده‌اند، اما مریم انگار مبعوث می‌شود، برای امری که با طبیعتش سازگار نیست و آن را نمی‌خواهد. این جمله خیلی جالب است که به مریم می‌گویند: «و کان امراً مقضیاً»؛ یعنی به او گفتند که دیگر این‌طور است. وقتی به مریم بگویند این شده است، دیگر حرفی ندارد؛ خدا این‌گونه خواسته است و او قبول کرد، و همهٔ اتفاق‌ها در همان روال صورت می‌گیرد.

نکتهٔ دیگر اینکه ماجرا مدام حالت خاص‌تری پیدا می‌کند. مثلاً این کاملاً از آن آیه برمی‌آید که مریم به کسی نگفته و هیچ‌کس آنجا خبر ندارد؛ عیسی را برداشته و به «مکاناً قصیاً» رفته است. بعضی‌ها می‌گویند عیسی در بیت‌لحم به دنیا آمده است؛ مریم این راه خیلی طولانی را رفته و در جایی وضع حمل کرده است. اما فکر می‌کنم هنوز برای مریم معلوم نیست؛ حالا با الهام خداوند یا با الهام درونی راهی پیدا می‌کند و به جایی می‌رود که مسیح آنجا متولد شود؛ از مردم خودش دور شده، هیچ‌کس را با خودش نبرده و کسی خبر ندارد؛ اما شاید در جایی دور کسی به کمکش بیاید. مریم هنوز این را نمی‌داند. این راهی که می‌رود با هدایت خداست؛ حالا یا مستقیماً ملائکه می‌آیند و راهی به او نشان می‌دهند، یا در درونش چیزی هست که او را به جایی دور هدایت می‌کند؛ اما ممکن است در آن آخرین لحظه آدم‌هایی آنجا باشند و بیایند کمکش کنند که وضع حمل کند، یا ملائکه بیایند و کمکش کنند. اما داستان چنین نشان می‌دهد که هیچ‌کس نمی‌آید. به نظر می‌رسد موقع وضع حمل تنهاست؛ یعنی عیسی را خودش برداشت و به جای دورافتاده‌ای برد و تنهایی وضع حمل می‌کند. این خیلی عجیب و غریب است. آن را با دورانی مقایسه کنیم که مریم پشت پرده است، برایش غذا می‌آورند و از او پذیرایی می‌کنند؛ چطور بگویم، حالتی مثل نازپروردگی دارد؛ و بعد یک‌دفعه دورهٔ تولد مسیح شروع می‌شود، با این ماجراهای وحشتناک و این تنهایی موقع وضع حمل. بعداً چیزهایی دربارهٔ وضعیت خاص تولد خود عیسی اضافه می‌کنم که بیش از اندازهٔ طبیعی بوده که به یک زن فشار می‌آید. زنان معمولاً می‌گویند وقتی اولین وضع حملشان را می‌کنند، پیش خودشان عهد می‌کنند که دیگر باردار نشوند، از بس فشار و عذاب دارد. اما دربارهٔ تولد عیسی سعی می‌کنم توضیح دهم که چرا وضع خیلی خیلی بدتر از حالت عادی بوده است. سرانجام مریم او را در جایی دور به تنهایی به دنیا می‌آورد.

تنهایی مریم در مخاض

این «مکان قصی» به نظر من اشاره به همین خطرهایی است که ممکن بود آنجا وجود داشته باشد، و نیز به بی‌خبر گذاشتن همه از ماجرا. به نظر می‌رسد مریم تک و تنها همهٔ این کارها را انجام می‌دهد، بی‌آنکه کسی دخالتی داشته باشد؛ حتی شاید زکریا مثلاً در جریان نیست، یا اگر هم هست، به هر حال می‌داند که نباید به کسی بگوید و مریم باید تنها باشد. آیهٔ بعدی می‌گوید «فاجاءها المخاض» و از نخل یاد می‌کند. «مخاض» اشاره به همان حالتی است که موقع وضع حمل به زن‌ها دست می‌دهد و از «خوض» می‌آید. واژهٔ «خوض» در قرآن هست؛ مثل اینکه توجه آدم تا حدی به چیزی جلب شود که از آن حالت عادی خارج شود و از خودش بی‌خود شود، مثل غرق شدن در چیزی؛ مثلاً ممکن است آدم در لهو و لعب دچار خوض شود. «و کنا نخوض مع الخائضین»: کسانی که در جهنم‌اند این حرف را در قرآن می‌زنند که ما هم همراه بقیهٔ مردم با خائضان خوض می‌کردیم؛ مثل تفریحاتی که آدم خودش را با آن‌ها سرگرم می‌کند و به نوعی از حالت طبیعی هوشیاری خارج می‌شود، از آن حالت طبیعی که نسبت به خودمان آگاهیم. اینجا اشاره به حالت خاصی است که موقع وضع حمل، از شدت درد و از شدت آن حالتی که به زن دست می‌دهد، پیش آمده است؛ حالتی که به نظر می‌رسد همهٔ زن‌ها آن را دارند. «فاجاءها المخاض»: مخاض چیزی است که انگار همه، دست‌کم همهٔ زن‌ها، می‌دانند منظور از آن چیست. وقتی درد زایمان شروع شد و به آن حالت شدید زایمان رسید، انگار دیگر از خودش بی‌خود شده بود و به سمت درخت خرمای خشکیده‌ای رفت؛ چیزی که انگار قبلاً درخت بوده و حالا خشکیده است. به این موضوع هیچ‌جا اشاره نکرده بودم، اما چون شما پرسیدید، می‌خواهم به نکته‌ای نمادین در اینجا اشاره کنم: رفتن مریم به سمت این درخت خرمای خشکیده. در آن کتاب، «مادر و کلمه»، درخت خرمای خشکیده نمادی از آن قوم دانسته شده که دیگر بارور نیست و حالا با تولد مسیح دارد بارور می‌شود. تعبیر آقای طهماسبی، به‌طور نمادین، این است که چون ماجرا مربوط به این است که قوم اسرائیل به خشکیدگی رسیده، سال‌هاست دیگر پیامبری نیست، زکریا دارد می‌میرد و انگار همه‌چیز دارد تمام می‌شود، آن اتفاقی که در این آیه می‌بینید، یعنی ظهور یحیی و مسیح، به نوعی بارور شدن دوبارهٔ درخت است. به نظر من این تعبیر درستی نیست و جور درنمی‌آید، به این نشانی که اگر مسئله بارور شدن دوبارهٔ آن درخت باشد، آن درخت با ظهور یحیی و مسیح مثلاً خشک می‌شود و از بین می‌رود؛ این پایان ماجرای آل یعقوب است. این‌طور نیست که اینجا اتفاق خاصی افتاده باشد و مثلاً تجدید حیات آل یعقوب باشد؛ اصلاً ماجرا تجدید حیات آل یعقوب نیست؛ مسئله در سورهٔ مریم پایان آل یعقوب است. تمثیل درختی که خشکیده و حالا دوباره بارور می‌شود اصلاً با این محتوا جور درنمی‌آید. اصلاً این‌طور نیست که اینجا در قرآن ماجرا تجدید حیات قوم بنی‌اسرائیل یا آل یعقوب باشد. ماجرا دقیقاً اتمام آل یعقوب است؛ فقط انگار در این اتمام، مثل شعله‌ای که دارد خاموش می‌شود و زبانه‌ای می‌کشد، دو پیامبر استثنایی ظهور می‌کنند و تمام می‌شود. بنابراین درختی نیست که اینجا بارور شود. آنجا، در آن کتاب، دقیقاً حرف از تجدید حیات آل یعقوب است؛ این چیزی است که واقعیت تاریخی ندارد؛ در قرآن چنین نیست؛ این پایان است.

درخت و تجدید حیات

به نظر من اینجا درخت به‌وضوح تمثیلی از وضع خود مریم است. مریم به سمت این درخت می‌رود؛ مریمی که همه‌چیز در وجودش به پایان رسیده است؛ این نتیجهٔ بارداری است. وقتی طفل در درون زن رشد می‌کند، انگار تمام بنیه و همهٔ چیزهای حیاتی زن مصرف می‌شود. مریم واقعاً این‌گونه انگار به انتهای حیات خودش رسیده است؛ نه رمقی دارد و نه ذره‌ای شور زندگی در او مانده؛ همه‌چیز در این دورهٔ بارداری انگار به انتها رسیده است، و مریم، دست‌کم جسم مریم، دقیقاً شبیه همان درخت خشکیده است.

مریم در این حالت، در حالت مخاض، به‌طور غیرارادی انگار جذب چیزی می‌شود که شباهت خیلی خوبی به وضعیت خودش دارد. این با حرفی که خود مریم می‌زند تأکید می‌شود: «یا لیتنی مت قبل هذا»؛ این به‌اصطلاح جنبهٔ فاجعه‌آمیزی دارد، چون زن اصولاً سرچشمهٔ حیات است. مرد است که با مرگ و آرزوی مرگ و کشتن و این چیزها ارتباطی منطقی دارد؛ این را به‌عنوان جنبه‌ای منفی نمی‌گویم: مثلاً در احکام نگاه کنید؛ مرد است که باید به جهاد برود، قاضی شود و مثلاً حکم مرگ بدهد. زن اصولاً انگار نباید با مرگ تماس و سروکار داشته باشد. زندگی از درون زن‌ها می‌جوشد؛ یکی از فواید زن‌ها برای مردها، نه به‌عنوان «قوری»، در رابطهٔ این دو این است که مرد شور زندگی و حیات را از زن می‌گیرد. اینکه زنی مثل مریم، موجودی که واقعاً سرشار از حیات است، به جایی رسیده که آرزوی مرگ می‌کند، همه در واقع توصیف شرایط مریم است: این بارداری، از نظر فشاری که تحمل می‌کند و این حالت به‌اصطلاح خشکی که در وجودش هست، مریم را به کجا کشانده است. آیا این حرفی که می‌زند به نوعی حالتی اعتراض‌آمیز دارد، که ای کاش این مأموریت به من محول نمی‌شد؟ اولاً، به‌طور بدیهی، قرآن را که می‌خوانی این‌طور نیست؛ مریم حرف بدی نزده است، چون بلافاصله پس از آن از او دلجویی می‌شود. مثلاً نوح خیلی تلویحی به خداوند می‌گوید که این پسر من از اهل من است و تو گفته بودی که اهل مرا نجات می‌دهی.

اعتراض نمی‌کند، فقط انگار چیزی را یادآوری می‌کند؛ اما خداوند با شدت زیاد می‌گوید که از جاهلان نباش؛ یعنی او از اهل تو نیست. تصور ایشان این است که اینجا هم شبیه همان ماجراست؛ یعنی حرفی زده که نباید می‌زده، ولی مثلاً به او امتیازی داده‌اند. اما واقعاً می‌گویم: وقتی این را در قرآن می‌خوانی، این جمله انگار هیچ بار منفی ندارد؛ یعنی اصلاً این‌طور نیست که نقطه‌ضعفی برای مریم باشد. بلافاصله پس از آن هم، انگار که حق داشته این حرف را بزند، به نوعی از او دلجویی می‌شود و درست همان درخت خشکی که هست بارور می‌شود و همه‌چیز انگار شور حیاتی به وجودش می‌دهد. می‌خواهم بگویم وقتی قرآن را می‌خوانی، اگر به خود محتوای این جمله فکر نکنی و جای آن را خالی بگذاری و بپوشانی، به نظر می‌رسد مریم اصلاً حرف بدی نزده است؛ شاید از سر خوبی هم زده، که یک‌دفعه این‌گونه نعمت بر سرش می‌بارد. در این آیات قرآن که می‌خوانی هیچ تعبیری دربارهٔ مریم نیست که مثلاً بی‌ادبی کرده و حالا باید ادب شود؛ اصلاً این‌طور نیست. نکتهٔ اصلی این است که اولاً سخن از این است که در حالت مخاض است و مثل اینکه از خودش بی‌خود شده است؛ این‌طور نیست که مثل شرایط عادی کنترل طبیعی روی خودش داشته باشد و خودآگاهش کار کند که چه حرف‌هایی را باید بزند یا نزند؛ مثل آدمی که در خواب حرف می‌زند یا آدمی که تب کرده و هذیان می‌گوید. اگر آدمی در خواب حرفی بزند، این‌طور نیست که یقه‌اش را بگیری و بیدارش کنی. یاد چیزی افتادم: داستان خیلی جالبی دربارهٔ محمدتقی جعفری هست که چطور روحانی شد. پدرش نانوا بود. خودش این را تعریف کرده است: در کودکی او را به مکتب فرستادند، در حدی که سواد یاد بگیرد. این آدم خیلی بااستعداد بود و ظاهراً از رفتن به مکتب و یاد گرفتن خیلی لذت می‌برد.

رنج و شور حیات

پدرش، که نانوا بود، او را مدتی به مکتب گذاشت و پس از حدود یک سال درس خواندن، در همان بچگی بیرونش آورد و گفت که دیگر باید از فردا با هم سر کار بیایی. بعد خودش تعریف می‌کند که چطور شد که دوباره به مکتب برگشت و ملا شد. شب خوابیده بوده و پدرش بیدار بوده؛ می‌بیند پسر در خواب گریه می‌کند و شعری می‌خواند؛ محتوای شعر این بود که چقدر خوب بود که داشتم چیزی یاد می‌گرفتم. پدرش خیلی متأثر می‌شود از اینکه این طفلک چقدر از آن لذت می‌برده است، و فردا صبحش به او اجازه می‌دهد که برگردد. این داستان جالبی است و ماجرای اینجا خیلی شبیه آن است؛ اینجا مثل حالت خواب است. ببین، پدر محمدتقی جعفری این‌طور تعبیر نکرد که تو داری نافرمانی می‌کنی؛ پسر قبول کرده بود که بیاید و نانوا شود و حرفی نداشت، اما چیزی در دلش بود که در خواب می‌گفت. اینجا دقیقاً چنین است: انگار در این لحظهٔ بحرانی که مریم دیگر از خودش بی‌خود شده، چیزی در دل مریم هست؛ مثل اینکه سرت را نزدیک ببری و ببینی زمزمه‌ای دارد. چه می‌گوید؟ آرزو می‌کند که ای کاش مرده بودم و این‌گونه به‌اصطلاح آشکار نمی‌شدم و از این پرده بیرون نمی‌افتادم.

اصلاً نه از درد خودش شکایت می‌کند و نه از چیز دیگری؛ انگار سخن از آن خلوتی است که به هم خورده و اینکه از آن حالتی که به‌اصطلاح داشت خارج شده است. و می‌خواهم بگویم این حرفی که می‌زند، حرف حق است؛ یعنی ناحق نمی‌گوید. اصلاً در آن حالت از خود بی‌خود شدن چیزی از مریم ظاهر نمی‌شود که بخواهی بگویی ناحق است؛ انگار صدای طبیعت زنانه‌اش را می‌شنوی. حقی از مریم ضایع شده است، برای مردم و به خواست خدا؛ اما حق مریم این بوده که مثل هر زن دیگری در همان حالت بماند. اما چون شیطانی وجود دارد و مردم گمراه‌اند، از میان همهٔ زن‌ها، با اینکه این کارها اصولاً به عهدهٔ مردها بوده، یک زن در میان همهٔ زنان دنیا باید برگزیده شود. مثل این است که فرض کنی همهٔ زنان دنیا مثل مریم موجوداتی مقدس‌اند و به دلیلی، مثلاً برای زیست‌شناسی، لازم است یک نفر جلوی جمع حجابش را بردارد و از او عکس بگیرند تا ببینند مثلاً موی زن چگونه است. حالا زنی را انتخاب می‌کنند، حکم می‌آید و قرار است این کار را بکند، و او هم این کار را می‌کند؛ اما در ته دلش قرار نیست که این اتفاق بیفتد.

از نظر طبیعی، اگر شیطانی وجود نداشت و اگر مردم گمراه نبودند، قرار نبود چنین بلایی سر او بیاید؛ این خلاف طبیعتی است که خود خداوند خلق کرده است. این در واقع مثل جایی است که امر با این طبیعت در تناقض قرار گرفته است، به دلیل اینکه شیطانی وجود دارد و نافرمانی‌هایی هست که از مریم نیست؛ بلایی سر مریم آمده که مستحقش نبوده است. بنابراین حرف ناحقی نمی‌زند؛ آرزویش چیزی است که طبیعتش اقتضا می‌کند. برای همین است که از او دلجویی می‌شود، چون حقش این نیست. در قرآن جاهایی مؤمنان دعا می‌کنند که خدایا چیزی از ما نخواه که طاقتش را نداریم؛ باری بر ما نگذار که طاقتش را نداریم. ممکن است دنیا در شرایطی طوری پیش برود که آدمی که برای برداشتن ۲۰۰ کیلو بار خلق نشده، در شرایطی ناچار شود چنین باری بردارد و کمرش بشکند و له شود؛ طبعاً نارضایتی در او پدید می‌آید، چون واقعیت فیزیولوژیکش فریاد می‌زند که تو برای این کار ساخته نشده‌ای. اینجا ممکن است به دلیل معصیت‌هایی که در دنیا وجود دارد، اتفاق‌هایی بیفتد و تو باری را بکشی که برایش ساخته نشده‌ای. مریم ساخته نشده است که از پشت حجاب، که در آن نازپرورده بود، بیرون بیفتد. هیچ زنی قرار نیست پس از آنکه رفت، برگردد و سروکارش با مردم بیفتد. می‌بینی که سروکارش با مردم افتاده است؛ بعداً مردم می‌آیند و به او حرف‌ها می‌گویند. بعداً مردم می‌فهمند که او مادر مسیح است و می‌خواهند برایش غذا بیاورند؛ همهٔ این‌ها برای مریم زجرآور است. هیچ‌کدام از این‌ها در طبیعت زنانهٔ مریم نیست که آن‌ها را تحمل کند، و همهٔ این رنج را به خاطر مردم می‌کشد؛ چون اوضاع مردم خراب است، این اتفاق این‌گونه می‌افتد. مریم می‌توانست شوهر کند؛ چه کسی می‌فهمید که این مسیح است؟ همهٔ این اتفاق‌ها می‌توانست پس از آن بیفتد که مریم شوهری داشته باشد؛ مثلاً ازدواج کرده و به خانه رفته و بعد بچه‌ای به دنیا می‌آورد و مردم مثلاً می‌گویند این پسر فلانی است؛ خیلی راحت، و مشکلی پیش نمی‌آید. چرا این‌طور است؟ چون خداوند می‌خواهد که این «آیة للناس» باشد؛ معجزه‌ای عظیم اینجا اتفاق بیفتد و او به شکل خاصی متولد شود. مریم دارد رنجی را تحمل می‌کند که مستحقش نیست؛ برای اتفاق‌هایی که بیرون از مریم افتاده، باری بر دوش مریم است؛ و آن حرفی که می‌شنوی دقیقاً حرف حق است؛ یعنی حرف ناحقی نمی‌زند. برای همین است که واکنش پس از آن دلجویانه است؛ مثل اینکه همه قبول دارند که قرار نبود اینجا چنین اتفاقی بیفتد. اینجا شکایتی ندارد. بگذارید چیزی بگویم: آن چیزی که مریم از آن می‌ترسید، حتی در دوران حیاتش، همین مشهور شدن است؛ و اینکه مریم تبدیل به چهره‌ای معنوی و بین‌المللی شده است، و حالا پس از این همه سال تو می‌پرسی که چرا این حرف را زد و من دربارهٔ آن جواب می‌دهم. این آیهٔ سورهٔ مائده را همیشه در ذهنتان داشته باشید: خدا از عیسی می‌پرسد که آیا تو به مردم گفتی که تو و مادرت را به‌عنوان اله بگیرند؟ یعنی ببین، فقط مسئلهٔ دوران حیات نیست که بر سر پیامبران می‌آید؛ وقتی سروکارت با مردم نافهم افتاد، بعداً هم مردم چرند و پرند می‌گویند، و این‌ها هم مثل آسیبی است که به این آدم‌ها، حتی وقتی در آسمان‌اند، می‌رسد: از حرف مردم و گمراهی مردم.

همین الان هم دربارهٔ مریم چرندیاتی گفته می‌شود؛ مثلاً اگر خداوند از مریم بازخواست کند که این‌ها چنین گفتند، مریم باید بگوید نه. مشهور شدن عواقبی دارد؛ فقط این مسئله نیست که در دوران حیاتش دیگر آن حجاب را ندارد و آن خلوت به هم خورده است؛ کلاً این خلوت به هم خورده است، و این در شأن زن نیست و چیزی خلاف سنت الهی دارد. بنابراین حرف مریم به یک معنا حتی به نوعی اعتراض دارد؛ مریم راضی است به اینکه پیش از این مرده بود. مردها برای این خلق شده‌اند که این بارهای گمراهی را ببرند؛ قرار نیست این اتفاق برای زن بیفتد. دربارهٔ همهٔ پیامبران هم حرف هست. من چند بار، به دلیل علاقهٔ خاصی که به این بیت حافظ دارم، در همین جلسات آن را خوانده‌ام: «من که ملول گشتمی از نفس فرشتگان / … مقال عالمی می‌کشم از برای تو»؛ که به نوعی در شأن پیامبر است. اما شاید دربارهٔ هیچ‌کس در دنیا این به اندازهٔ مریم صدق نکند: در آن خلوت واقعاً از نفس فرشته‌ها، مریم رابطه‌ای استثنایی با خدا داشت. مردها وقتی آن بالا می‌روند و می‌رسند، خودشان هم بنا به طبیعتشان می‌دانند که ممکن است حکمی بیاید؛ برای همهٔ محسنان حکمی می‌آید؛ در قرآن چنین است که صاحب علم می‌شوند، صاحب حکم می‌شوند و خدا آن‌ها را برمی‌گرداند، در هر حدی که بالا رفته باشند. برای مرد وظیفه‌ای در این دنیا به عهده‌اش می‌گذارند: باید باری را بکشد و کاری انجام دهد؛ مثلاً به جهاد برود.

ضد شیطان می‌جنگد و باید کارهایی انجام دهد. زن قرار نیست این‌گونه باشد، و این تنها موردی است که پیش آمده است. می‌خواهم بگویم این صدای حقیقتی است که در آن حالت مخاض می‌شنویم، و نکتهٔ اصلی‌اش همین بیرون افتادن از پرده است؛ جوابش را هم می‌شنویم: نمی‌خواهم بگویم عذرخواهانه، اما دلجویانه است. این حرف‌ها را مسیح می‌زند: در بدو تولد به مریم بشارت می‌دهد: «فناداها من تحتها الا تحزنی». آیا مریم نگران است که مردم بیایند و به او تهمت بزنند؟ نگرانی ندارد. چرا ندارد؟ یعنی «یا لیتنی مت» به این معنا نیست که مثلاً خدایا مرگم بده، جواب مردم را چه بدهم؛ اصلاً ماجرا این نیست؛ نه مسئلهٔ درد زایمان است و نه مسئلهٔ آبروریزی و پیامدهایش. چرا مریم نگرانی ندارد؟ منظورم این است که می‌داند این مشکلات در کار نیست؛ همان‌طور که بلافاصله به او می‌گویند که بگو من حرف نمی‌زنم، و به جایش مسیح صحبت می‌کند؛ چون از قبل، در آل‌عمران، وقتی بشارت دادند، به مریم گفتند که مسیح در گهواره سخن می‌گوید. مردم می‌آیند و مسیح را در همان گهواره می‌بینند که حرف می‌زند و معجزه می‌کند؛ می‌بینیم که در همان لحظهٔ اول مردم قانع می‌شوند که اینجا اتفاق بدی نیفتاده است. بنابراین مریم اصلاً این نگرانی آینده را ندارد؛ حرفش به خاطر این است که تبدیل به آن نخل شده و آرزوی مرگ در درونش است. باز تأکید می‌کنم که این حالت، حالت هوشیارانه نیست.

مریم در حالت هوشیارانه نمی‌گوید که ای کاش مرده بودم؛ در حالت مخاض است که این حرف از درونش بیرون می‌آید؛ مثل همان حرفی که در آن داستان گفته شد. آن داستان خیلی جالب است و با حالت مخاض در اینجا خیلی متناسب است. نافرمانی نیست اگر در خواب مثلاً بگویی که کاش این‌طور نمی‌شد. چیزی در درون محمدتقی جعفری فریاد می‌زند که تو نانوا نیستی و برای این کار خلق نشده‌ای. درست است که حرف پدرش را گوش کرد و اگر پدرش اصرار می‌کرد، می‌رفت و نانوا می‌شد؛ اما اگر حق خودش را بخواهد، دست‌کم در خواب، اگر نه در بیداری، این نافرمانی از پدر حساب نمی‌شود؛ به پدرش نمی‌گوید، اما حسش وجود دارد. در درون مریم این حس وجود دارد که این مطابق با قوانین عالم نیست. خلاصه مجبور شد؛ گناهی نکرده است؛ به خاطر مردم است که چنین اتفاقی می‌افتد. این صدای عیسی در بدو تولد است؛ اولین عبارتی که می‌گوید «الا تحزنی» است؛ چیزی که بعدها به بقیهٔ مردم هم، به هر کسی که دردی دارد، می‌گوید. اصلاً عیسی کلاً موجودی است که به این دنیا آمده و همهٔ گرفتاری‌ها را برطرف می‌کند.

بیش از آنکه رسول به معنای آدمی باشد که شریعتی آورده، موجودی است که معجزه می‌کند و درد مردم را شفا می‌دهد؛ و از بدو تولد عبارتش این است که به مادرش می‌گوید «الا تحزنی» و «قد جعل ربک تحتک سریاً»؛ این‌ها همه نمادهای برگشتن حیات است. بگذارید به آیهٔ دیگری هم اشاره کنم: در قرآن فقط یک تک‌آیه دربارهٔ مسیح و مریم هست که به همین لحظهٔ تولد اشاره می‌کند. واقعاً از نظر لحن آیهٔ بی‌نظیری است. «و جعلنا ابن مریم و امه آیة و آویناهما الی ربوة ذات قرار»؛ چه ویژگی‌ای در این عبارت هست؟ فرزند مریم و مادرش را آیه‌ای قرار دادیم و آن دو را در تپه‌ای که آب داشت در آغوش گرفتیم؛ این واژه واقعاً به معنای در آغوش گرفتن است. این اشاره به همین محل تولد عیسی است که آبی جریان پیدا کرد. این تعبیر «آویناهما» همان تعبیری است که جایی یوسف، وقتی با برادرش تنها می‌شود، می‌گوید: «آوی الیه اخاه»، یعنی در آغوش گرفت؛ تعبیر عجیبی است.

مشابهش برای پیامبر ما هم در سورهٔ «والضحی» هست: «وجدک یتیماً فآوی»؛ یتیم یافت و در آغوش گرفت، در بر گرفت. ویژگی این آیه، جدا از زیبایی‌ای که خود آیه دارد، این است که می‌گوید «و جعلنا ابن مریم و امه». اولاً متوجه هستید که اسم عیسی هیچ‌وقت بدون مریم نمی‌آید؛ همیشه «عیسی بن مریم» است؛ تأکید بر مریم خیلی خیلی زیاد است. مریم تنها می‌آید، اما عیسی، و مسیح هم که می‌آید، «مسیح عیسی بن مریم» است؛ و اینجا «پسر مریم و مادرش». این تنها جایی در قرآن است، همین یک آیه در میان بقیهٔ آیه‌ها، که به این لحظه اشاره می‌کند: به لحظهٔ تولد مسیح و همین در آغوش کشیده شدن مریم و عیسی. تأکید می‌کنم که آن عبارت «مت قبل هذا» شبهه‌ای از نافرمانی و نارضایتی ندارد؛ حقیقتی بیان می‌شود که نتیجه‌اش هم این است که آب جاری می‌شود. اگر یحیی احیاکنندهٔ آل یعقوب است و این درختی که بالای تپه‌ای در جایی دور است، جایی که مریم عیسی را به دنیا می‌آورد، نشانهٔ آل یعقوب است، با ظهور یحیی باید اینجا اتفاقی بیفتد.

من قبل هذا و نارضایتی

این درخت خود وجود مبارک مریم است که به‌شدت از زندگی خالی شده و پس از تولد عیسی دوباره احیا می‌شود. و می‌گوید: «بخور و بیاشام و قرّی عیناً»، چشمت روشن باشد؛ و اگر بشری را دیدی بگو که من «نذرت للرحمن صوماً»؛ من برای خداوند نذر کرده‌ام. این‌ها دیگر جزو جنبهٔ دراماتیک است؛ الان نمی‌شود دربارهٔ آن بحث کرد و عمیق‌تر هم هست. معلوم است که چرا به مریم گفتند سکوت کن تا مردم از مسیح بپرسند و او حرف بزند. کلاً می‌بینی که این را از ذهن مریم پاک کردند که حالا عده‌ای بیایند و چه باید بگویی؛ قرار نیست چیزی بگویی. می‌خواهم بگویم که کلاً در آن داستان، زکریا نشانه‌ای از خداوند خواست و خداوند نشانه‌ای به او داد. از نظر معنوی باید بحث کرد که چرا چنین نشانه‌ای بود، اما از نظر دراماتیک ابهامی نیست. مثلاً ممکن بود چیز دیگری به او بدهند و بگویند هر روز فلان کار را بکن؛ نشانه‌ای داشته است. اینجا هم از نظر دراماتیک بدیهی است. به او می‌گویند نگران این نباش که مردم می‌آیند و چه کار می‌کنند؛ همین که بگویی من حرف نمی‌زنم، بقیه‌اش خودش درست می‌شود. اما اینجا ببینید: به او نمی‌گویند، یا دست‌کم نقل نمی‌شود که بگویند، حرف نزن، به جایت عیسی حرف می‌زند. اما وقتی قوم می‌آیند، مریم همین کار را می‌کند: حرف نمی‌زند و «فاشارت الیه»، به عیسی اشاره می‌کند؛ چون مریم از قبل می‌داند که او در گهواره قرار است صحبت کند.

از قبل می‌داند؛ این عبارت‌هایی که اینجا نقل شده جزئیاتی داشته که دیگر نقل نشده است. مریم می‌داند که منظور این است که تو حرف نزن، بگذار عیسی جواب مردم را بدهد. به هر حال اینجا چیزی نیست. رسیدیم به «یا اخت هارون» و بحث‌های معروف؛ این پرسش‌ها داستانی نیست. اینجا از نظر داستانی واضح است: «محزون»، «لا تحزنی»، و آخرش هم می‌گوید «قرّی عیناً»، چشمت روشن. «قرة العین»، یعنی روشن شدن چشم، اتفاقاً در قرآن جای دیگری هم برای مؤمنان دربارهٔ زن و فرزندانشان به کار رفته است.

یا أخت هارون

مثل اینکه از اینکه فرزندی به دنیا آوردی، چشم‌روشنی است؛ اصطلاح خاصی است که به حالتی اشاره می‌کند که وقتی فرزند خودتان را می‌بینید به شما دست می‌دهد و به آن می‌گویند چشمتان روشن. در اقوام گذشته نذر سکوت وجود داشته است؛ ما در شریعت خودمان نداریم، اما در شریعت‌های دیگر همین الان هم آدم‌هایی هستند که سکوت می‌کنند؛ مثل جزئی از روزه گرفتن. فقط تأکید می‌کنم که دربارهٔ خیلی چیزهایی که الان می‌گوییم و از آن رد می‌شویم، حتی دربارهٔ همین آیهٔ «مت قبل هذا»، چیزهای زیادی هست که جنبهٔ داستانی ندارد؛ همین الان هم کمی از حالت داستانی به جنبهٔ نمادین رفتم و برایتان صحبت کردم. من که آنجا را هزار بار خوانده بودم، هیچ اشکالی پیش نیامده بود؛ اما چون حالا کسی پرسید، کمی بیشتر کوشیدم دلیل بیاورم. روزهٔ سکوت هم چیز عجیبی نیست. از نظر داستانی این پرسش خوبی است که آیا مریم حرف عجیبی می‌زند؟ نه؛ به‌عنوان چیزی طبیعی می‌گوید: بگو روزهٔ سکوت گرفته‌ام. این دقیقاً نشان می‌دهد که دست‌کم در این قوم روزهٔ سکوت معنا داشته است. اتفاقاً در شریعت اسلام نهی شده است؛ مکروه است که مثلاً نذر کنی حرف نزنی؛ اما در شرایع قبل بوده و همراه با روزه گرفتن گاهی سکوت هم می‌کردند. فکر می‌کنم در ادیان شرقی هم از این کارها، سکوت کردن، هست؛ مسیحی‌ها هم دارند؛ عهد می‌کنند که مثلاً حرف نزنند.

به هر حال از نظر داستانی نکته‌ای عجیب به نظر می‌آید؛ یعنی از داستان چنین برمی‌آید که مثل این است که گفته باشند روزه بگیر؛ مثلاً اگر کسی آمد و به تو تعارف کرد، بگو روزه دارم. از نظر داستانی به نظر می‌رسد که در زمان وقوع این واقعه به مریم نمی‌گویند دروغ بگو؛ فرمان در واقع طوری است که انگار به مریم می‌گویند این کار را بکن، روزهٔ سکوت بگیر، یعنی نیتش را بکن. مثلاً اگر این اتفاق، یعنی زایمان، وسط روز افتاده و این حرف زده می‌شود، و اگر روزهٔ سکوت شرایط و آدابی داشته، معنای این دستور واقعاً این می‌شود که روزهٔ سکوت بگیر و این را به مردم بگو؛ یعنی اصلاً نیت کن که تا مدتی با کسی حرف نزنی و بعد به مردمی که آمدند همین را بگو: بگو که من نذر کرده‌ام با کسی صحبت نکنم. اگر همراه با روزه گرفتن به معنای واقعی کلمه است، و مثلاً آدابش این است که مثل روزهٔ اسلامی از سر صبح می‌گیرند، این اتفاق در زمانی می‌افتد که می‌تواند این نیت را بکند. به هر حال تصور من این است که اینجا کاملاً فرمان به این است که روزهٔ سکوت بگیرد و این را بگوید؛ وقتی می‌گوید اگر کسی آمد این را به او بگو، به هر حال نمی‌تواند امر به دروغ گفتن باشد.

مقایسه داستان زکریا و مریم

می‌خواستم همه را به‌اصطلاح دعوت کنم که این دو داستان را کنار هم بگذاریم؛ مثل آن بازی‌های دوران بچگی که دو تصویر را کنار هم می‌گذاری: اختلافشان چیست و شباهتشان چیست. کلاً کمی این‌طور به دو داستان نگاه کنید؛ ممکن است شما چیزهایی ببینید که من به آن دقت نکرده باشم؛ این را به‌عنوان کمک گرفتن از شما می‌گویم. ممکن است جزئیاتی باشد؛ مثلاً همین الان این شباهت وجود دارد که هر دو به سکوت دعوت می‌شوند، یا دربارهٔ زکریا تکلمش قطع می‌شود. کلاً این دو داستان کنار همدیگر ارتباط‌هایی با هم دارند؛ ممکن است من به خیلی از آن‌ها اشاره کنم و ممکن است شما چیزهای جالب دیگری هم دربیاورید. این‌ها آن‌قدر زیاد است که فکر می‌کنم لازم است جمعی بنشینند و این تصاویر را نگاه کنند.

ارجاعات این جلسه

یک خواب، یک جهان، یک متن

رؤیا منظر خصوصی دارد، جهان ناظران متعدد و متن قواعد واژه و گزینش. روش تعبیر در این سه قلمرو یکسان نیست؛ مسئله معنای مشترک هنوز پرسش است.

معنای درست، استنادِ درست می‌خواهد

ظرافت یا درستی یک معنا، استناد آن به هر واژه را معتبر نمی‌کند. نمونه عصا و عصیان در مقام نقد آمده و معنی واژه باید در کل متن سنجیده شود.

کودکی و امکانِ رسالت

مثال‌های یحیی و عیسی، امکانِ دینی رسالت کودک را پشتیبانی می‌کنند؛ امکان با اثبات امامتِ هر شخص یکی نیست. پرسش از چگونگی نیز از ایراد به اصل امکان جداست.

یحیی و زمینهٔ ظهور عیسی

انتخاب جزئیاتِ دو سوره متفاوت است: نام یحیی در یکی و نقش تصدیق‌کننده او در دیگری برجسته می‌شود. سخنران پشتیبانی یحیی را در پذیرش عیسی مؤثر می‌داند.

مقام معنوی و مأموریتِ عمومی

گفته تحقیرآمیز درباره زن از زبان دیگری نقل و رد می‌شود. سخنران وصول معنوی زن را می‌پذیرد و آن را از مأموریت عمومی جدا می‌کند؛ این تقسیم نقش، دیدگاه خود اوست.

بشارت‌ها و خلوتِ شرقی

ترتیب نقل، زمان دقیق بشارت‌ها را روشن نمی‌کند. خلوت شرقی نخست با عبادت و طلوع خوانده می‌شود؛ تعبیر اشراق جداست و هویت روح همچنان قطعی نیست.

صورتِ بشر، بدون پدرِ انسانی

تمثلِ صورت مرد در این تفسیر، به معنی پدر انسانی یا تماس جسمانی نیست. فصوص و مثنوی به نقل مضمون یاد می‌شوند؛ توضیحِ باروری معنوی، ادعای پزشکیِ اثبات‌شده نیست.

بشارتِ فرزند و ناآگاهی از چگونگی

دانستنِ بشارت، دانستنِ چگونگیِ تولد نیست. تنهاییِ زایمان با آرامش خلوت پیشین مقایسه می‌شود؛ خطر و آگاهی زکریا در حد احتمال باقی‌اند.

نخلِ خشک، تصویرِ کدام حیات؟

تعبیر احیای قوم از کتاب دیگری نقل و نقد می‌شود. در خوانشِ سخنران، نخل تصویرِ فرسودگی و احیای خود مریم است؛ صاحب دو تعبیر از هم جدا می‌ماند.

احساسِ درون، با نافرمانی یکی نیست

دلجوییِ پس از سخن مریم، در این خوانش با نافرمانیِ آگاهانه سازگار نیست. مثال خوابِ جعفری نشان می‌دهد اطاعت، لزوماً احساس متفاوتِ درونی را از بین نمی‌برد.

کودکمرگ ·بدون مقصدنوح ·بدون مقصدروایترؤیاطبیعت

رنجِ آشکارشدن برای دیگران

مأموریت و رنجِ درونی در این خوانش می‌توانند هم‌زمان باشند. شکستن خلوت برای مردم، در دستگاه تفسیریِ سخنران محور رنج مریم است؛ گناه به خود مریم نسبت داده نمی‌شود.

شهرتِ مقدس و نسبتِ الوهیت

پرسش مائده درباره نسبت الوهیت به عیسی و مادرش، به پیامد شهرت پیوند می‌خورد. پاسخ کامل عیسی اینجا نقل نشده است؛ نقد گفته‌های مردم و این پیوند، از سخنران است.

دلجویی و دربرگرفتن

دلجویی، آب و نخل، در خوانش سخنران نشانه احیای مریم‌اند. گوینده ندا را او عیسی می‌داند و ترجمه افزوده فرشته؛ آویناهما نیز با تعبیرِ دربرگرفتن توضیح داده می‌شود.

دو سکوت، دو جایگاه در داستان

سکوتِ زکریا و مریم زمان و کارکرد یکسانی ندارند. نذرِ مریم در این خوانش فرمان دروغ نیست؛ علت معنویِ نشانه زکریا و جزئیات دیگر برای ادامه باقی‌اند.

مرجع‌ها و شاهدها

مریم۱۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۹ شاهداز متن جلسه‌ها
سوره۹ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۷ شاهداز متن جلسه‌ها
زن۶ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۴ شاهداز متن جلسه‌ها
مرد۴ شاهداز متن جلسه‌ها
معجزه۴ شاهداز متن جلسه‌ها
نماد۴ شاهداز متن جلسه‌ها
پیامبر۴ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۴ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۳ شاهداز متن جلسه‌ها
حیات۳ شاهداز متن جلسه‌ها
مسیحیت۳ شاهداز متن جلسه‌ها
موسی۳ شاهداز متن جلسه‌ها
نبوت۳ شاهداز متن جلسه‌ها
هدایت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
محیی‌الدین ابن‌عربی۲ شاهداز متن جلسه‌ها
اسلام۲ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۲ شاهداز متن جلسه‌ها
شریعت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
شرق۲ شاهداز متن جلسه‌ها
شیطان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
وحی۲ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عذاب۱ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مصر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حقیقت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
علم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ایمان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان اسلامی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اسرائیل۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کتاب مقدس۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مثنوی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نماز۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ربوبیت۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
رؤیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شرک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
سنت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
طبیعت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
تشیع۱ شاهداز متن جلسه‌ها
تأویل۱ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زن و مرد۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

    قیامت ·بدون مقصد
  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

    علمجهان‌بینی عرفانی ·بدون مقصدپیر-سیمون لاپلاس ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیک ·بدون مقصدمکانیک کوانتوم ·بدون مقصد
  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیهمریمفیزیک ·بدون مقصدتفسیر
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.