→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۹ · سورهٔ مریم

روزه سکوت و بازگشت مریم

۱۱,۳۲۱ واژه · ۱۹ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید دربارهٔ عبارتی که از قول مریم آمده و دربارهٔ آن پرسیده شده بود می‌شود بیش از اندازهٔ متعارف صحبت کرد، ولی نکته‌ای در آن هست که جالب است. حرفش این است که سخنی که از زبان مریم در حالت مخاض شنیده می‌شود اشکالی ندارد و مخالفت با امر نیست؛ شکایت مریم از درد نیست، از این است که از آن خلوت بیرون افتاده است.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

دربارهٔ عبارتی که از قول مریم آمده و درباره‌اش پرسش شده بود، می‌شود بیش از اندازهٔ متعارف صحبت کرد؛ اما نکته‌ای در آن هست که فکر می‌کنم جالب است.

شکایت مریم در مخاض

حرف من اینجا به‌طور مختصر این بود که با توجه به اینکه اشاره می‌شود مریم در حالت مخاض است، در سخنی که از زبان او شنیده می‌شود هیچ اشکالی نیست و این مخالفت با امر نیست. اگر از آن حالت خودآگاهی و به اصطلاح عالم امر بیرون بیاییم، در عالم به اصطلاح خلق، از نظر تکوینی، مریم کاملاً حرف حق می‌زند. یعنی حقش این بوده که در همان جایگاهی که داشت عبادت کند. زن‌ها اصولاً این حق را دارند که وقتی در آن اسفار اربعه به اوج می‌رسند، دیگر برگشتی برایشان نباشد؛ در حالی که مردها، در فرهنگ دینی ما، همیشه در معرض این‌اند که ماجراهایی برایشان پیش بیاید. زن‌ها از این معاف‌اند، و اینجا مریم به دلیلی رنج می‌کشد. رنجش این است که آن خلوت عبادت و آن گمنامی خودش را از دست داده است. این خودش نکتهٔ معنوی بسیار مهمی است که مریم چه شوقی به آن عبادت پنهان دارد. در آن حالت از خود بی‌خود شدن، از درد و رنج شکایتی ندارد؛ شکایتش از این است که انگار از آن خلوت بیرون افتاده، در حالی که حقش این بوده که در همان خلوت بماند. بنابراین به هیچ وجه سخن نادرستی اینجا گفته نمی‌شود و پاسخی هم که در مقابل این حرف آمده همین را تأیید می‌کند؛ یعنی حالت دلجویانه دارد، نه اینکه مثلاً تمردی صورت گرفته باشد که حالا بخواهد کسی جوابش را بدهد. منتها چرا این اتفاق افتاده است؟ چرا مردها، یا زن‌ها، به زحمت می‌افتند؟

چرا اولیا به رنج می‌افتند

از نظر دینی، ما اعتقاد داریم که انسان اصلاً خلق می‌شود برای اینکه به همان‌جا برسد؛ مسیری را طی کند و به کمالی برسد، یعنی همان دو سفر اول: سفر از خلق به سوی حق و بعد سفر در خودِ حق. اول انسان می‌رود، بعد در خودِ خداوند سیر می‌کند و بعد برمی‌گردد و مردم را با خودش می‌برد. زن‌ها از این وظیفهٔ برگشتن و مردم را با خود بردن اصولاً معاف‌اند؛ طبیعتشان این‌گونه است که لزومی ندارد چنین کاری بر عهده‌شان گذاشته شود. چرا مردها اصلاً معاف نیستند، یا در این مورد خاص چرا مریم دچار چنین مسئله‌ای می‌شود؟ به این دلیل که شیطان وجود دارد و وضع مردم خراب است؛ در واقع گناهان دیگران است که به آدم‌های خوب فشار می‌آورد. آدم‌های پیرو شیطان وجود دارند که باید کنترل شوند، بنابراین خداوند مرتب باید از آدم‌هایی که به نهایت سیر می‌رسند و دوستان خدا و اولیای خدا هستند استفاده کند؛ این‌ها را می‌کشند، اذیت می‌کنند و مدام در رنج‌اند. اوج این تصور، یعنی اینکه خداوند موجود محدودی را بفرستد تا مورد آزار و اذیت قرار بگیرد، در مسیحیت وجود دارد.

رنج مسیح در مسیحیت

می‌خواهم اینجا به اختلافی بسیار اساسی اشاره کنم. مسیحی‌ها به‌عنوان اوج این ماجرا کاملاً معتقدند که خداوند مثلاً پسر خودش را — که در واقع با خداوند یکی است، یعنی خودِ خداوند انگار در قالب انسان در کرهٔ زمین ظاهر شده — فرستاده است، و اتفاقی که افتاده این است که دستگیرش کردند، شکنجه‌اش کردند، به صلیبش کشیدند و نهایت مصائب را بر او وارد آوردند، و این‌ها در واقع تاوان گناه بشر است. اینکه این مصائب چگونه تاوان گناه بشر، حتی گناه اولیهٔ آدم، است و چگونه چنین ادعایی می‌کنند، بحث دیگری است؛ اما این سوره رسماً دست‌کم دو بار به اعتقادات مسیحی‌ها اشاره می‌کند، به اینکه آن‌ها دربارهٔ مسیح چه می‌گویند. اصلاً یکی از محتواهای بسیار آشکار این سوره حل‌کردن مسئلهٔ مسیح در فرهنگ قرآن است.

اینکه قرآن به مسیح چگونه نگاه می‌کند، مسیح چه جایگاهی دارد و آن‌ها چه اشتباهی دربارهٔ او می‌کنند؛ و شدت لحن در این مورد خیلی زیاد است. یعنی هرچه آن‌ها می‌گویند، که مسیح را مثلاً فرزند خدا می‌دانند یا معادل خودِ خدا، با لحن تندی مواجه می‌شود. در تصور مسیحی، ظهور مسیح به نوعی ظهور خودِ خداوند در قالب بشر است، و رنج‌هایی که کشیده انگار برنامه‌ای بوده که یک موجود الهی این‌گونه به مصیبت دچار شود و این‌ها به نوعی تاوان گناهان بشر باشد. چیزی که می‌خواهم به آن اشاره کنم تفاوتی بسیار آشکار است میان فرهنگ قرآن، یعنی تصوری که قرآن از عیسی ارائه می‌دهد، و آنچه مسیحی‌ها می‌گویند؛ و همین‌طور دربارهٔ مریم. اولاً به نظر من نکتهٔ مهمی است که مریم در کتاب مقدس مسیحی‌ها فوق‌العاده کم‌رنگ است و تقریباً حضور ندارد؛ از جمله در انجیل متا.

مریم کم‌رنگ در انجیل

در همهٔ انجیل‌ها به مریم اشاره هست، ولی بخشی که به او اختصاص داده شده باشد خیلی کم است. در همهٔ انجیل‌ها به یحیی هم به‌عنوان پیامبر بزرگی اشاره می‌شود که پیش از مسیح ظهور کرده است، ولی اشاره‌هایی که به یحیی می‌شود هم چندان مفصل نیست. در یکی از انجیل‌ها، اگر اشتباه نکنم لوقا، ماجرای تولد یحیی هست و در بقیه نیست؛ در آن‌ها یحیی فقط پیامبری است با لقب تعمیددهنده که مردم را به توبه دعوت می‌کرده و مسیح را تصدیق کرده است. نکته‌ای که می‌خواهم بگویم و به بحث جلسهٔ قبل من مربوط است این است که در قرآن، مریم است که انگار رنج می‌کشد و چیزی را به خاطر مردم تحمل می‌کند.

رنج مریم و محافظت عیسی در قرآن

و عیسی اصلاً چنین نیست. در قرآن نه‌تنها عیسی دستگیر نمی‌شود، شکنجه نمی‌شود و کشته نمی‌شود، بلکه وقتی قرآن را می‌خوانید، حتی به اندازهٔ پیامبران معمولی هم نیست؛ اصلاً این‌طور نیست که خداوند اجازه بدهد انگار گردی بر دامن او بنشیند. عیسی بسیار تحت محافظت است؛ درست برعکس تصور مسیحی. یعنی مسیح این‌طور نیست که آمده باشد تا مثل بقیهٔ پیامبران با مردم جدل کند و مردم با او بحث کنند. بگذارید به آیه‌ای بسیار زیبا در آل‌عمران اشاره کنم که در ادامهٔ همین داستان مریم در آل‌عمران آمده است؛ آیه‌ای که در آن عیسی می‌گوید: «من انصاری».

آیه من انصاری الی الله

نه اینکه آن‌ها حالا چیزی گفته باشند. به محض اینکه عیسی این را در این مردم احساس کرد، یعنی احساس کرد که این‌ها اصلاً درک نمی‌کنند، گفت «من انصار» و حلقه‌ای از حواریون را اطراف خودش تشکیل داد؛ انگار اصلاً از مردم جدا شد، نه اینکه میان مردم بماند و آن‌ها چیزی بگویند و عیسی چیزی بگوید. خیلی زود هم آیه‌ای می‌آید که در آن خداوند به عیسی می‌گوید که او را برمی‌گیرد و به سوی خود بالا می‌برد. «وفات» به معنایی که در قرآن می‌آید با «موت» تفاوتی دارد. خداوند می‌گوید او را از کسانی که کافر شدند پاک می‌کند؛ انگار همین که این‌ها کافرند، گردی بر دامن او می‌نشیند. اصلاً این‌طور نیست که عیسی اینجا مانده و رنج کشیده باشد. او به‌عنوان یک آیت بزرگ و رحمت خداوند آمد و معجزاتی ارائه کرد؛ مردم هم جایی حرکت‌هایی کردند، و او خودش را جدا کرد و به نظر می‌آید خیلی زود هم به آسمان رفت. هیچ اتفاقی که در آن عیسی درگیر شود در زندگی او در قرآن نمی‌بینید.

ولی مریم را می‌بینید که برای تولد عیسی دچار رنج شد. بنابراین فکر می‌کنم این مهم است که تصور ما از زندگی عیسی با تصور مسیحیت خیلی‌خیلی‌خیلی تفاوت دارد. خداوند عیسی را نفرستاده بود که عذاب بکشد و مصیبت ببیند. فکر می‌کنم از همین دو آیه‌ای که گفتم، و اگر جاهای دیگر را هم نگاه کنید، اصولاً عیسی دقیقاً برعکس موسی است. موسی پیامبری است که همیشه اذیتش می‌کنند؛ باید مدام با این قوم سروکله بزند که پرسش‌های عجیب‌وغریب می‌پرسند و حرف‌های عجیب‌وغریب می‌زنند. جایی در قرآن آیه‌ای هست که موسی می‌گوید چرا مرا اذیت می‌کنید در حالی که می‌دانید من پیامبر خدایم. جای دیگری هم، دربارهٔ کار بدی که مردم دربارهٔ پیامبر می‌کنند، می‌گوید آیا می‌خواهید همان پرسش‌هایی را که از موسی پرسیدند از پیامبر بپرسید؟ موسی الگوی آدمی است که این قوم به هر شکلی اذیتش کردند. چرا این‌گونه است و چرا دربارهٔ موسی این اتفاق افتاده؟ همیشه پیامبران، دست‌کم آدم‌هایی که با آن‌ها سروکار داشتند، عدهٔ اندکی مؤمن بودند که اطرافشان بودند، و بعد عده‌ای که از دور سنگ می‌انداختند و اذیت می‌کردند؛ اذیتی بیشتر به معنای فیزیکی.

موسی و اذیت قوم

ولی موسی، چون دعوتش به نفع مردم بود و آن‌ها را از بردگی و فشار نجات می‌داد، همه دنبالش راه افتادند؛ ولی مؤمن نیستند. بنی‌اسرائیل را در قرآن دیدیم که به هیچ وجه مؤمن نیستند و مثال خوبی‌اند برای کسانی که به نوعی اعتقاد دینی پیدا کرده‌اند، ولی این اعتقاد واقعی نیست و قلبی نیست؛ فکرشان آن را پذیرفته، یا در شرایطی قرار گرفته‌اند که دنبال مسائل دینی‌اند. به همین دلیل موسی گرفتاری‌هایی دارد که بسیاری از پیامبران نداشتند. هوادارانش اذیتش می‌کنند؛ کسانی که می‌توانند بیایند از او بپرسند و پرسش کنند و مدام چیزهایی بخواهند. حواریون مسیح یک بار از مسیح خواستند که سفره‌ای از آسمان نازل کند تا معجزه‌ای ببینند، ولی موسی انگار هر روز درگیر چنین چیزهایی بود، یا اینکه مثلاً بگویند «ما عدس می‌خواهیم». بگذریم.

ماجرای مریم پنهان است؛ یعنی حواریون هم از آن خبر ندارند. اگر منظور این است که حواریون به هوای اینکه پیش‌تر چنین چیزی برای مریم رخ داده بود چنین درخواستی کردند، به نظر نمی‌آید که از آن اطلاع داشته باشند. فکر می‌کنم حسشان این بود که چیزی از آسمان بیاید و آن را بخورند؛ یعنی چیزی را فقط با چشمشان ندیده باشند، بلکه انگار از نزدیک لمس کرده باشند؛ معجزه‌ای بالاتر از این‌ها که بخورند و شکمشان سیر شود. همهٔ آن معجزه‌ها را شما می‌توانید مثلاً بگویید از جنس کارهای دیوید کاپرفیلد است که مجسمهٔ آزادی را غیب می‌کند، قطار را غیب می‌کند و ممکن است روزی مرده‌ای را هم به نوعی زنده کند؛ ولی از دور می‌بینی. نمی‌تواند سفره‌ای از آسمان بیاورد که بخوری و سیر شوی. هر چیزی که حالت سحر و جادو داشته باشد در حد دیدن است؛ می‌بینی که مرده‌ای زنده شد. نمی‌خواهم چیزی را قطعی بگویم، ولی فکر می‌کنم حواریون معجزه‌ای می‌خواستند که دیگر به هیچ وجه نشود در آن شک کرد. اینکه این قرینه‌ای برای آن طعام آسمانی مریم باشد، واقعاً به نظر نمی‌آید. به نظر می‌آید نتیجهٔ ضعفشان این است که می‌خواهند چیزی بخورند. آدم وقتی آن آیه‌ها را می‌بیند، نسبت به حواریون احساس خیلی خوبی پیدا نمی‌کند که چنین چیزی را خواستند، به‌ویژه با آن تهدید شدیدی که پس از آن آمده است.

در قرآن این‌طور نیست که مردم از موسی درخواست کرده باشند و طعامی برایشان نازل شده باشد. آن‌ها در طول راهی که می‌رفتند طعام پیدا می‌کردند و طعام برایشان آماده می‌شد. غذای «من و سلوی» در قرآن هست که آماده بود، ولی نمی‌دانیم که درخواست شده باشد، یعنی موسی دعا کرده باشد و این نازل شده باشد. طعامی بود که در طول راه، وقتی آذوقه نداشتند، خداوند برایشان فراهم می‌کرد؛ معجزه هم بود، مطمئناً. به هر حال نمی‌دانم؛ احساسم این است که در این آیات حواریون می‌خواهند به اطمینان قلبی برسند. همهٔ حواریون هم آدم‌های خیلی برجسته‌ای نبودند؛ به اعتقاد خود مسیحی‌ها یکی از آن‌ها آدمی بود که خیانت کرد. بسیاری از معجزات پیش از جمع‌کردن حواریون بوده است.

جایی هست که عیسی حواریون را جمع می‌کند. در انجیل متا این‌طور است که عیسی می‌رود و آن آدم‌ها را صدا می‌کند. در قرآن این‌طور نیست؛ در قرآن عیسی انگار کلاً می‌گوید «من انصاری الی الله» و عده‌ای جمع می‌شوند، ولی در انجیل متا تک‌تک این آدم‌ها را پیدا می‌کند و از آن‌ها می‌خواهد که بیایند. پرسش این است که حواریون چرا چنین چیزی را می‌خواهند. به نظر می‌آید دنبال این‌اند که معجزه‌ای شک‌ناپذیر ببینند تا به اطمینان کامل برسند. البته این ماجرا هم مثل هر واقعهٔ دیگری ابعاد تمثیلی دارد؛ اما در آن لحظه در خودآگاه حواریون چه می‌گذرد و چرا مائدهٔ آسمانی می‌خواهند که از آن بخورند؟

بخش آخر داستان تولد عیسی در این سوره این است که پس از تولد عیسی به مریم دلداری داده می‌شود: آب و خرما هست، بخور و بیاشام و چشمت روشن باشد، و اگر کسی آمد بگو نذر کرده‌ام که حرف نزنم. فکر می‌کنم تا اینجا نکتهٔ خاصی ندارد. واقعاً نمی‌دانم چرا، ولی می‌دانم که اگر شواهد تاریخی را هم کنار بگذاریم، از این آیات برمی‌آید که دست‌کم در این قوم روزهٔ سکوت رسم بوده است؛ یعنی آدم می‌توانسته در حالی که روزه می‌گیرد، روزهٔ سکوت هم بگیرد و حرف نزند. اینکه مریم این را چگونه فهمانده، آنچه در قرآن هست این است که وقتی آمدند و از او پرسیدند، حرف نزد و فقط اشاره کرد؛ تا به آن‌ها بفهماند که من جوابتان را نمی‌دهم و باید از او بپرسید. آن‌ها هم می‌فهمند و می‌گویند چگونه با کسی که در گهواره است سخن بگوییم. فکر می‌کنم فهمیدن اینکه روزهٔ سکوت است خیلی ساده است؛ اینکه اشاره به مسیح چه معنایی دارد و چگونه فهمانده که منظورش این است که از مسیح بپرسید، به هر حال منظورش را فهمانده است. فکر نمی‌کنم اینجا نکتهٔ داستانی‌ای باشد؛ این اتفاق افتاده است. آن‌طور که از این آیات برمی‌آید، روزهٔ سکوت میان آن‌ها چیز عجیبی نبوده است. ضمایر آیه هم به عیسی برمی‌گردد؛ قوم نیامدند که مریم را ببرند. یک بار این را گفته‌ام و دوباره تأکید می‌کنم که به نظر من در این آیات به‌طور کلی نسبت به آن قوم حس خوبی وجود ندارد.

به هیچ وجه طبیعی نیست که اینجا گفته شود «قومها».

قوم مریم و بهتان

ببینید، این فاجعه‌ای که اینجا اتفاق می‌افتد به همهٔ قوم نسبت داده می‌شود؛ مثل اینکه عده‌ای کاری کرده‌اند ولی بقیه هم همه در فکر همراهشان بوده‌اند. این‌طور نیست که فقط آدم‌های خاصی آمده باشند و این حرف را زده باشند. پیش از اینکه وارد این بحث شویم: شاید از این آیات نفهمید که کاری که این‌ها کردند خیلی سنگین بوده است؛ ولی جای دیگری در قرآن با لحنی بسیار شدید به این لحظه اشاره شده است. آیه‌اش را یادم نیست؛ فکر می‌کنم در سوره‌ای است، همان جایی که از نکشتن مسیح می‌گوید. آنجا به این موضوع اشاره می‌کند که آن کارهایی که کردند و آن حرف‌هایی که به مریم زدند بهتان بود، و اینکه این کار فوق‌العاده زشتی بوده و بهتان عظیمی بوده است که اصلاً فکر کرده‌اند مریم ممکن است کار خلافی کرده باشد. چنین اشاره‌هایی در واقع اشاره به حساب‌های تصفیه‌نشده است.

حساب این‌ها بعداً باید تصفیه شود. آنجا اتفاق خاصی برای این آدم‌ها نمی‌افتد، ولی می‌خواهم روی این موضوع تأکید کنم که لحن این آیه‌ها و اینکه اینجا اشارهٔ خاصی نمی‌شود به اینکه این‌ها چه تهمت بدی زدند یا چه کار بدی کردند، شما را به این اشتباه نیندازد که مسئلهٔ مهمی نیست. در واقع جای دیگری در حد «بهتان عظیم» به آن اشاره شده است، و کلمهٔ «عظیم» در قرآن همین‌طور راحت به کار نمی‌رود. اینجا اشارهٔ مستقیمی نیامده، چون اگر کسی این داستان را با کمی همدلی خوانده باشد، با شما همراه است که مریم اینجا در اوج است؛ یعنی انگار بزرگ‌ترین کار تاریخ را انجام داده، و بعد یک مشت آدم عوضی آمده‌اند و چرندیات به او می‌گویند. لازم نبوده که اینجا مستقیم اشاره شود که این کار فوق‌العاده زشت بوده و این حرف‌هایی که از دهان این‌ها درمی‌آید فوق‌العاده سنگین است. خلاصه، نبودن واژه‌ای خیلی مستقیم دربارهٔ این قوم شما را به این اشتباه نیندازد که این مسئله مهم نیست؛ مسئله خیلی‌خیلی مهم است و این حرف‌هایی که این‌ها می‌زنند در واقع فاجعه است. به‌طور کلی می‌خواهم روی این تأکید کنم که نسبت به این قوم حس خوبی در کار نیست.

قومی که زکریا هیچ‌کس را در آن پیدا نمی‌کند که به‌عنوان جانشین خودش منصوب کند؛ قومی که دعای زکریا یک بار در قرآن این‌گونه نقل شده است که خدایا مرا تنها نگذار. اینکه زکریا در این قوم تنهاست و هیچ‌کس را ندارد، حتی یک نفر که همدل و هم‌زبان باشد، معنایی کلی‌تر از وارث‌خواستن یا ولی‌خواستن از خداوند دارد. به هر حال دربارهٔ این قوم قبلاً گفته‌ام و باز تأکید می‌کنم که وقتی زکریا از آنجا بیرون آمد و به آن‌ها اشاره کرد، این فضیلتی برای این قوم شمرده نمی‌شود. اینکه زکریا گیر کرده و اتفاق غیرعادی‌ای افتاده و این آدم‌ها جمع شده‌اند، فضیلتی برای آن‌ها نیست؛ این‌ها با زکریا همدل و هم‌زبان نیستند. حداکثر آدم‌های متوسطی‌اند. اینجا هم می‌گویم که نسبت‌دادن آن ماجرا به قوم، و بعد آن آیه‌ای که با شدت بسیار از کاری که این‌ها کردند یاد می‌کند، به نظر من نشان می‌دهد که اینجا به‌طور کلی نسبت به این قوم حس خوبی وجود ندارد. لحن این آیه هم همین را نشان می‌دهد: در آن دو ضمیر مذکر هست و یک ضمیر مؤنث، و این دو ضمیر مذکر به عیسی برمی‌گردند. انگار قوم مریم به سوی او آمدند؛ آمدند که عیسی را ببرند، نه اینکه مریم را ببرند. البته واقعاً از نظر ادبی شک دارم؛ شاید مریم او را به سوی قوم خودش آورده باشد.

ممکن است این‌طور باشد؛ ولی این باز استدلال مرا که این کار به قوم نسبت داده شده از بین نمی‌برد. عبارت این است که «قالوا»، یعنی مردم گفتند. این با اینکه گفته شده مریم در «مکان قصی» فرزندش را به دنیا آورد سازگار است، یعنی اینکه مریم خودش به سوی قوم آمده باشد؛ ولی باز این نکته که اینجا از واژهٔ «قوم» استفاده شده و کل این ماجرا به قوم نسبت داده می‌شود از بین نمی‌رود. «قالوا یا مریم»؛ به مریم گفتند که این کار «فریا» است. نمی‌دانم چه ترجمه‌ای برایش هست؛ با طعنه و کنایه است، مثل «نوبر آوردن»، یعنی کاری که تا حالا هیچ‌کس نکرده است. با طعنه حرف می‌زنند و می‌گویند «به‌به»، مثل اینکه بگویند دسته‌گلی به آب داده‌ای. وقتی می‌گوید «قالوا»، یعنی آدم‌ها جمع شده‌اند و هرکس چیزی می‌گوید؛ این حرف را یک نفر نزده است. احساس همهٔ آدم‌هایی که اینجا هستند همین است و با تمسخر و نیش و کنایه حرف می‌زنند.

طعن و کنایه قوم

همین که به او می‌گویند «اخت هارون» — در جلسات قبل گفته‌ام و الان دوباره در این باره بحث می‌کنیم — همهٔ این‌ها طعن و کنایه است؛ و اینکه پدرت آدم خوبی بود و مادرت آدم بدی نبود. مریم هم به این‌ها جواب نمی‌دهد و به عیسی اشاره می‌کند. ورود مریم به دیر چیزی است که در قرآن انعکاس دارد؛ نه با صراحت خیلی زیاد، ولی به‌وضوح می‌فهمید که ورود مریم به دیر خلاف سنت بوده و بنابراین روی مریم حساسیت وجود داشته و از طرف همین مخالفان فشاری در کار بوده است. اصلاً مردم، یعنی این‌گونه اقوام و این‌گونه آدم‌ها، آدم‌های متوسط به پایین، کلاً این‌طورند که نسبت به آدمی که به نوعی تقدس داشته باشد بیشتر واکنش منفی دارند و میل دارند او را پایین بکشند. نمونه‌ای بسیار واضح، رفتاری است که مسیحی‌ها با پیامبر خودشان می‌کنند: وقتی نمی‌توانند بالا بروند، مرحله‌به‌مرحله می‌بینید که مسیح را پایین می‌کشند و او را به یک آدم زمینی تبدیل می‌کنند.

نقلی هست از مصاحبه‌ای با کارگردان فیلم «آخرین وسوسهٔ مسیح»، فیلمی که در سراسر دنیا مورد اعتراض قرار گرفته بود، چون عیسی را با زنی نشان می‌دهد که در فرهنگ مسیحی زنی بدکاره شمرده می‌شود.

پایین کشیدن قدیس

محتوای «آخرین وسوسهٔ مسیح» اصولاً این است که مسیح بالای صلیب به نوعی تردید کرد و خداوند به او اجازه داد که بیاید و زندگی زمینی را تجربه کند؛ زن گرفت، بچه‌دار شد و از این قبیل. ولی بعداً پشیمان می‌شود و آرزو می‌کند که ای کاش بالای صلیب مرده بود و این اتفاق نمی‌افتاد، و خداوند دوباره به نوعی او را به بالای صلیب برمی‌گرداند. به هر حال در این فیلم مسیح همین تجربهٔ زمینی، یعنی ارتباط با زن، را تجربه کرده است. کارگردان این فیلم، آقای اسکورسیزی، در مصاحبه‌اش گفته بود که از وقتی این فیلم را ساختم، خودم را به خداوند نزدیک‌تر احساس می‌کنم.

بله، او را پایین آورد. مسیح، یا خدا — که آن‌ها فرقی میان این دو نمی‌گذارند — خیلی بالا بود؛ پایینش بیاورید تا مثل خودمان شود، و بعد بگوییم ما به خداوند نزدیک شدیم. آدمی که پایین است تحمل آدم‌های سطح بالا را ندارد. بنابراین وقتی مریم با تبلیغاتی، طی مراحلی و با وجود مخالفت‌هایی که بوده، به‌عنوان کسی در سطحی خاص پذیرفته شده است، شاید ادعاهای دیگری هم اطرافش بوده که همین عقده‌ها را ارضا می‌کند؛ از آن ادعاها مثلاً اینکه رفته در دیر و حالا با چنین چیزی برگشته؛ چنین اتفاقی افتاده، شوهر ندارد و بچه آورده است. جایی در قرآن آیه‌ای هست که با «ربما» دربارهٔ کافران سخن می‌گوید؛ گاهی این کافران می‌بینند که مؤمنان آدم‌هایی آرام‌اند و ایمان باعث شده است که زندگی معنوی خاصی داشته باشند، و خودشان نمی‌توانند. آن‌ها آدم‌هایی‌اند که گیر کرده‌اند و بنابراین نسبت به کسانی که مثل خودشان نیستند حس بدی دارند.

قطعاً همهٔ پیامبران این مشکل را داشتند؛ با آدم‌هایی سروکار داشتند که آن‌ها را نمی‌خواستند. بعد شیطان هم، در فرهنگ قرآنی، به‌طور واقعی موجودی است که انگار همه را از این موجودات متنفر می‌کند. مثلاً فرض کنید یوسف، چون خیلی خوب است، برادرانش تحریک می‌شوند و همه داغ می‌شوند که او را در چاه بیندازند؛ ولی یوسف آدم معمولی و متوسطی نیست که این اتفاق برایش نیفتد. هر جا می‌رود، انگار جمعیتی اطرافش تحریک می‌شوند که بلایی سرش بیاورند. بنابراین اینجا همهٔ این چیزها هست: باید انتظار داشته باشیم آدم‌هایی که سطحشان بالاتر است، بیشتر تحت فشار مردم معمولی قرار بگیرند. دقیقاً به همین دلیل است که فیلم‌هایی از این دست را ندیده‌ام و نمی‌بینم. فکر می‌کنم معمولاً فیلم‌هایی که جسته‌گریخته دیده‌ام و پیامبران در آن‌ها ظاهر می‌شوند به‌شدت توهین‌آمیزند؛ به‌خصوص فیلم‌های غربی وحشتناک‌اند و این تیم‌های هالیوودی که پیامبر را تصویر می‌کنند، واقعاً فاجعه‌اند. دربارهٔ «آخرین وسوسهٔ مسیح» مسیحی‌ها هم حساسیت نشان دادند؛ بقیه‌اش هم — «ابراهیمی»، نمی‌دانم هرچه هست — فکر کنم فاجعهٔ مطلق است.

دربارهٔ مریم هم واقعاً دلم نمی‌آید چنین فیلمی را ببینم؛ فکر می‌کنم حس خوبی به آدم دست نمی‌دهد. اتفاقاً می‌خواستم این موضوع را مطرح کنم و در یادداشت‌هایم هم داشتم؛ خوب شد که مطرح شد: اگر ما آنجا بودیم، یعنی همین الان اگر دختری که ازدواج نکرده یک‌دفعه بچه‌ای در بغل بیاورد و شما احساس کنید بچهٔ خودش است، چقدر تحمل می‌کنید؟ مثلاً تحمل می‌کنید که شاید این احتمال عجیب وجود داشته باشد که این دختر به‌طور معجزه‌آسایی باردار شده باشد، چیزی که در سنت هم نبوده است؟ یعنی حتی در میان پیامبران هم موردی سراغ ندارید که چنین موجودی متولد شده باشد. بنابراین می‌شود این‌طور از قوم دفاع کرد که منطقی است فکر کنند این آدمی که آمده حتماً کار بدی کرده است. فکر می‌کنم تفاوت‌هایی هست. یکی اینکه به نظر می‌رسد فضای آن زمان خیلی بیشتر از الان فضای معجزات بود، و مردم پیامبرانی داشتند؛ بنابراین باید بیشتر از ما عادت داشته باشند که با چنین معجزاتی مواجه شوند. مریم هم آدم فوق‌العاده‌ای بود و قاعدتاً او را می‌شناختند؛ دختر عادی فرق می‌کند. نکتهٔ اصلی‌ای که می‌خواستم بگویم و حتماً می‌خواستم به آن اشاره کنم همین است که این جرم به اندازهٔ کافی بزرگ است که شخصیتی در حد مریم را ببینید و نفهمید که این آدم خاصی است، حالا آن آدم‌ها دنبال حقیقت باشند یا هرچه هستند. اینکه من آن‌قدر از نظر معنوی پیشرفت نکرده باشم که دست‌کم وقتی آدمی در حد مریم را می‌بینم بفهمم که این آدم مقدس است، این خودش جرم است. دقت می‌کنید منظورم چیست؟ یعنی حول‌وحوش آدم‌های مقدس حسی وجود دارد: رفتارشان، حرکاتشان. آدم به‌طور معمول، اگر خیلی آدم ناچیزی نباشد، باید احساس کند و دست‌کم این‌قدر پروا داشته باشد که شاید به این راحتی نشود گفت؛ شاید این بچهٔ کس دیگری باشد که در بغل گرفته است. اینجا به نظر می‌آید به محض اینکه او را دیدند، شروع کردند به مسخره‌کردن و تهمت‌زدن که چنین اتفاقی افتاده است. ولی به هر حال می‌خواهم بگویم مریم آدم ناآشنایی نیست؛ در این قوم زندگی کرده و او را دیده‌اند. نگاه‌کردن به چهرهٔ مریم، آن هم پس از چنین ماجرایی که پیش آمده، باید به اندازهٔ کافی آدم‌ها را، اگر کمی شعور داشته باشند، آرام کند و کمی پروا داشته باشند که به این راحتی این حرف‌ها را نزنند.

الان واقعاً نمی‌خواهم بگویم آدمی خیلی خوب؛ آدمی متوسط و مایل به خوب، اگر چنین اتفاقی را ببیند، دست‌کم کمی جلو می‌رود و می‌پرسد این چیست. اول، پیش از اینکه شروع کنی به حرف‌زدن و پیش از اینکه تهمت بزنی، اجازه بده او حرفش را بزند، چیزی بگوید و دلیلی برایت بیاورد.

تهاجم قوم نه حقیقت‌جویی

ببینید، اینجا احساس این است که این‌ها انگار لذت می‌برند و دارند عقده‌ای را خالی می‌کنند که این حرف‌ها را می‌زنند. یعنی شرایط این‌طور نیست که بگوییم بله، این مسئله کمی شبهه‌ناک است. واقعاً احتمال دارد که پیش از آن زکریا هم حمایت‌هایی از مریم کرده باشد. به هر حال این‌طور نیست که این آدم‌ها هیچ نداشته باشند و واقعاً نتوانند تحمل کنند تا وقتی مریم آمده، فرصتی بدهند و ببینند. اگر لحظه‌ای فرصت می‌دادند، عیسی حرف می‌زد. در این حد فرصت نمی‌دهند که مریم اشاره‌ای کند و عیسی شروع به سخن‌گفتن کند و معجزه را ببینند و این حرف‌ها زده نشود. این ذهنیت در آن‌هاست و نمی‌گذارند؛ واقعاً نسبت به مریم حالت تهاجمی دارند. تحریک شده‌اند؛ می‌دانید منظورم چیست؟ این‌طور نیست که صرفاً بگوییم دارند به‌طور منطقی به مسئله نگاه می‌کنند.

منطقی این است که بگویند اتفاقی افتاده، الان دقیقاً نمی‌دانم چیست؛ به احتمال خیلی زیاد این است که کار بدی کرده، مرتکب عمل خلافی شده و بچه‌دار شده است؛ ولی دست‌کم سؤالی از او بکنند. مثل آن ماجرایی که برای داوود پیش آمد و در قرآن نقل می‌شود که دو نفر آمدند و داوری نزد داوود بردند و او با شنیدن حرف یکی از آن‌ها بلافاصله حکمی صادر کرد. این آدم‌ها انگار با شور و شوقی آمده‌اند؛ دقیقاً مثل فضای آن آدم‌هایی که پشت در خانهٔ لوط جمع شدند که فرشته‌ها را به ما بده، ما به تو گفتیم کسی را به خانه‌ات راه نده. آنجا واژه‌ای هست، «یهرعون»، که انگار با شتاب آمدند، مثل اینکه طعمه‌ای پیدا کرده باشند. اینجا هم احساس همین است. اصلاً فرصت نمی‌دهند که کسی حرفی بزند. دقیقاً مثل اینکه کاری خلاف سنت انجام شده، مریم به اینجا رفته، و این آدم‌ها سال‌های سال چیزهایی در دلشان بوده و حالا بهانه‌ای پیدا کرده‌اند و همه را بیرون می‌ریزند: حرف پدرش را می‌زنند، حرف مادرش را می‌زنند، طعنه می‌زنند که «خواهر هارون»؛ انگار دلی از عزا درمی‌آورند. این ویژگی‌ای است که آدم‌های خیلی‌خیلی سطح بالا همیشه در زندگی‌شان تجربه می‌کنند: انگار محیطی شیطانی وجود دارد که مدام علیه آن‌ها تحریکاتی به وجود می‌آورد. بنابراین این کار کشف حقیقت یا رفتار منطقی نیست؛ اصلاً رفتار منطقی نیست. رفتار منطقی این است که آدم کمی تحمل کند، اجازه بدهد کسی بیاید دفاعی کند و حرفی بزند؛ اصلاً این ماجرا چیست؟ شاید فرضاً فرزند کس دیگری باشد.

اینکه نمی‌دانم پیش از این خبرهایی پیچیده که انگار چنین اتفاقی افتاده، دلیل نمی‌شود. اینکه این آدم‌ها خودشان اینجا محاکمه‌نکرده محکوم می‌کنند، عین کار آدم‌هایی است که در آمریکا لینچ می‌کردند. لینچ را می‌دانید چیست؟ عجیب است که نمی‌دانید. آدم‌هایی که مردم بدون محاکمه آن‌ها را اعدام می‌کردند، مخصوصاً سیاه‌پوست‌ها.

لینچ و محاکمه بی‌محاکمه

بارها پیش می‌آمد که مثلاً جرمی اتفاق می‌افتاد، مردم تشخیص می‌دادند که فلانی آن را کرده و خودشان دست به کار می‌شدند. در تاریخ آمریکا این ماجرایی است که از این نظر آمریکایی‌ها اختراع کردند؛ در تاریخ اروپا لینچ‌کردن کمتر داریم. یعنی این پدیده‌ای آمریکایی بوده که بارها و بارها اتفاق افتاده است. آمار زیادی وجود دارد از آدم‌هایی که در منطقه‌ای به دست مردم کشته شدند؛ مخصوصاً در جنوب آمریکا، دربارهٔ برده‌ها، این کار به‌شدت اجرا می‌شد و مردم خودشان رسماً اقدام می‌کردند: جمعیتی جمع می‌شدند و یک نفر را اعدام می‌کردند یا آتش می‌زدند. من عکس‌های خیلی جالبی دیده‌ام؛ عکس‌های یادگاری‌ای که مردم محل بعداً با این جنازه‌ها گرفته‌اند، عین حیوانی که شکار کرده باشند، بالای سرش با خوشحالی و خنده ایستاده‌اند. اینجا ببینید، این فضا فضای حقیقت‌جویی نیست؛ فضای آرامی نیست که عده‌ای جمع شده باشند و چیزی را مطالبه کنند.

حتی اگر احساسشان این باشد که فریب خورده‌اند، همه‌چیز دارد به نتیجه می‌رسد؛ یعنی وعده‌ها، آنچه دربارهٔ مسیح گفته بودند که مسیح ظهور می‌کند، تحقق یافته و مسیح ظهور کرده است. واقعاً مسئله اینجاست؛ ببینید، مهم این است که متن چگونه آن را می‌گوید. اینکه ما می‌توانیم تصورات دیگری از ماجرا داشته باشیم بحث دیگری است؛ متن این‌گونه نقل می‌کند که این آدم‌ها داغ شده‌اند و انگار دارند عقده‌هایی را خالی می‌کنند. نه اینکه آدم‌هایی جمع شده باشند که اگر آدم‌های منطقی‌ای بودند و دنبال حقیقت، می‌رفتند و از پیامبران خودشان می‌پرسیدند چرا. این رفتار، یعنی اذیت‌کردن یک دختر و گفتن آن حرف‌ها به او، رفتار منطقی‌ای نیست. این جمله‌ها را ببینید؛ جمله‌های آدم‌های منطقی و حقیقت‌جو نیست؛ تمامش پر از نیش و کنایه است. احساسی که در این آیات وجود دارد — فیلم را کنار بگذارید — همین است: انگار مریم مشکلی بوده و حالا کاری کرده؛ پس یقه‌اش را بگیریم و کلکش را بکنیم؛ از دیر بیرونش می‌اندازیم و زکریا را هم که از او حمایت می‌کرد بیرون می‌اندازیم. همین حالت را می‌گویم که شبیه همان قوم لوط است که بیرون جمع شده بودند و می‌خواستند با دست‌افشانی و پای‌کوبی بیایند و قال قضیه را بکنند. اینجا هم همین‌طور است؛ این‌ها با خوشحالی جمع شده‌اند و انگار کیف می‌کنند.

یکی چیزی می‌گوید و دیگری چیز دیگری: «آها، این چه کاری بود که کردی؟» چنین احساسی وجود دارد؛ عقل و منطق واقعاً اینجا وجود ندارد. البته دارم در این داستان می‌گویم. شما ذهنتان به نوعی معطوف به این است که در تاریخ چه اتفاقی افتاد؛ آیا آدم‌ها حق داشتند به ظهور مسیح شک کنند یا نه. می‌دانید منظورم چیست؟ ما داریم داستان را می‌خوانیم، و تصویر اتفاقی که در این داستان می‌افتد این است. اینکه این تصویر چقدر با واقع مطابق است، بحثی کاملاً جداست. آنچه در قرآن منعکس شده این است که آدم‌ها به‌شدت انگار با هیجان آمده‌اند، و پیش از آنکه اجازه بدهند مریم اشاره‌ای کند، حرف‌هایشان را می‌زنند و عقده‌شان را خالی می‌کنند. ممکن است مثلاً این‌طور تصور کنید: می‌دانید یحیی چگونه کشته شد. طبق روایت، یحیی این‌گونه کشته شد که حاکمی می‌خواست با خواهرزادهٔ خودش ازدواج کند و این کار از نظر شرعی اشکال داشت. آدم‌هایی که در دیر می‌بینید، در چنین موقعیتی مجوزی صادر می‌کنند، ولی یحیی در برابر این کار می‌ایستد. یحیی هم مثل خود زکریا شخصیتی کاریزماتیک دارد؛ عموم مردم او را پیامبری بسیار سطح بالا می‌دانند و چون می‌دانند به‌طور معجزه‌آسایی متولد شده، احترام خاصی برایش قائل‌اند. هر کاری می‌کنند، یحیی عقب نمی‌نشیند، تا اینکه نهایتاً، آن‌طور که در انجیل هست، دختر به‌عنوان هدیهٔ ازدواج سر یحیی را می‌خواهد. اینکه دختر زنش بوده یا نه، فکر کنم رابطه‌شان خواهرزادگی بوده، ولی مطمئن نیستم؛ یادم نیست.

انجیل را آورده‌ام. به نظر می‌آید به هر حال مریم پیش از اینکه مردم متوجه شوند باردار است، رفته است؛ چون از همین عبارت که به «مکان قصی» رفته برمی‌آید که بیشتر از نه ماه نبوده، و کمتر بوده است؛ به نظر نمی‌رسد تمام مدت بارداری را دور بوده باشد. نه، آن اتفاق و آن حجابی که توصیف می‌شود در دیر اتفاق می‌افتد؛ توصیف می‌شود که مریم برای خودش جایی آماده کرده بود که در آن عبادت می‌کرد و بعداً همهٔ این اتفاق‌ها در همان‌جا می‌افتد. بعد وقتی باردار می‌شود، می‌گوید پس از بارداری به «مکان قصی» رفت، یعنی به جایی رفت. مثلاً چند ماه نبوده؛ این‌طور نبوده که دو سال نبوده باشد تا بشود گفت ازدواج کرده است. بله، این اختلاف بسیار مهمی میان انجیل و قرآن است که در انجیل تأکید می‌شود مریم در آستانهٔ ازدواج بوده، و اصلاً کل ماجرا بیشتر این است که یوسف با وحی قانع می‌شود؛ فرشته‌ای نزد یوسف، نامزد مریم، می‌آید. به نظر من این جالب است. در انجیل اعتقاد دارند که مریم پس از ازدواج فرزندان دیگری هم داشته است؛ یعنی عیسی برادرانی داشته است. در حالی که در قرآن دست‌کم هیچ اشاره‌ای به مریم جز تولد عیسی نیست.

فقط یک چیز را دوباره تکرار می‌کنم: ببینید، شما الان دارید یک اسطوره را می‌خوانید. اینکه این اسطوره چه می‌گوید یک بحث است و اینکه این اسطوره درست است یا غلط بحثی دیگر. شما مدام ما را از حالتی که در آن داریم متن را می‌خوانیم بیرون می‌برید. این‌ها پیش از آنکه مریم اشاره کند، آمدند، جمع شدند و حرف‌های زشتی می‌زنند. شما آدم‌های معمولی در شرایط عادی — فرض کنید آدم‌های خوبی هستید — اگر چنین اتفاقی هم بیفتد، پرسیده و نپرسیده نمی‌روید چنین حرف‌هایی بزنید. این حالت تهاجمی، یعنی وقتی آدم‌هایی بی‌آنکه محرز شده باشد کاری انجام شده یا نه، شروع می‌کنند به حرف‌زدن و انواع و اقسام حرف‌ها را می‌زنند، این احساس را به آدم می‌دهد که این‌ها دوست دارند، دوست دارند که این کار بد اتفاق افتاده باشد و این حرف‌ها را بزنند؛ مثل اینکه دارند انتقام می‌گیرند. در داستان این مسئله مهم نیست. ببینید، همهٔ حرف من این است که ذهن شما به نوعی می‌رود به سمت اینکه در واقع چه گذشت؛ آیا مثلاً بنی‌اسرائیل حق داشتند کمی از نیامدن مسیح ناراحت باشند یا نه. مثل هر متن داستانی که می‌خوانید، اول باید متمرکز باشید که این متن چه می‌گوید و ماجرا را چگونه توصیف می‌کند. پرسش دوم این است که این متن تا چه حد مطابق با واقع توصیف می‌کند؛ خوب توصیف می‌کند یا بد. ما اینجا واقعاً فعلاً این‌گونه می‌خوانیم: متن را می‌خوانیم تا ببینیم از متن چه می‌فهمیم. از این متن می‌فهمیم که این قوم کار خیلی زشتی کردند؛ استدلال من این است.

مثلاً اگر من الان دربارهٔ ماجرای لوط و آمدن قوم صحبت کنم و این حرف را مثلاً در آمریکا بزنم، حتماً عده‌ای از انجمن‌های همجنس‌گرایان که از این طرفداری می‌کنند می‌آیند آنجا می‌نشینند، دستشان را بلند می‌کنند و می‌گویند اصلاً چه اشکالی دارد؛ این هم قضیه‌ای طبیعی بوده و این‌ها می‌خواستند. قبول دارید که این بحث جدا از این است که متن دربارهٔ قوم لوط چه می‌گوید؟ دربارهٔ همین صحنه‌ای که اینجا پیش آمده، جای دیگری از قرآن — که اشاره کردم — با عنوان «بهتان عظیم» یاد می‌شود؛ همین چند جمله‌ای که گفتند کار بسیار بزرگی بوده است. می‌خواهم بگویم ما اول باید متن را بفهمیم: قرآن چگونه و چه چیزی به ما می‌گوید؟

دقت می‌کنید؟ مثل اینکه کسی قرآن را بخواند، مثلاً فرض کنید داستان کشتی نوح را. در قرآن این‌طور است که کشتی را ساخت، آدم‌ها سوار شدند و رفتند. می‌شود هزار ساعت بحث کرد که از نظر تاریخی این اتفاق کجا افتاده، اصلاً ممکن است یا نه. قبول کنید که این‌ها غیر از خواندن داستان نوح در قرآن است. داستان نوح در قرآن چیزی خیلی واضح و روشن می‌گوید. اینکه تحول تاریخی آن کجا بوده، امکان داشته یا نداشته، همهٔ جانوران، مثلاً حشرات هم، در کشتی بودند یا نبودند، یا چه می‌دانم پرنده‌ها توانستند خودشان را نجات بدهند، بحث‌هایی است که دیگر بحث قرآنی نیست. اینکه مثلاً دربارهٔ ماجرای تولد مسیح گفته شود دیر شده بود، مردم عصبانی بودند و کمی حق داشتند این حرف‌ها را بزنند، بحثی جداست از آنچه الان می‌کنیم؛ ما داریم سعی می‌کنیم داستان را بفهمیم.

برویم سراغ این ماجرا که به مریم می‌گویند «یا اخت هارون»: این اتفاق چگونه افتاده و اینکه گفتند «اخت هارون» یعنی چه؟ اولین چیزی که می‌خواهم بگویم این است که توجیه متعارف این است که مریم واقعاً برادری به اسم هارون داشته و این هارون آن هارون داستان موسی، یعنی برادر موسی، نیست.

خواهر هارون

من می‌خواهم بگویم این هارون همان هارون برادر موسی است و اینجا هم که به مریم «اخت هارون» می‌گویند، یعنی «ای خواهر هارون». اولاً از نظر تاریخی اسناد و مدارکی که جایی ثبت شده باشد و اعتبار خوبی داشته باشد، دربارهٔ اینکه مریم برادری به این اسم داشته، وجود ندارد. نکته‌ای که می‌خواهم از حرف همان کسانی که این توجیه را می‌آورند استفاده کنم این است که می‌گویند این سنتی بوده که خواهر را به اسم برادر، یا زن را به اسم پدر یا شوهر، صدا می‌کردند.

تأکید می‌کنم که در همان توجیه این حرف را می‌زنند که این نوعی احترام‌گذاشتن بوده است: خواهری را که مثلاً برادر خوبی دارد، به اسم او صدا می‌کنند. چیزی که می‌خواهم بگویم این است که این با فضای این آیات جور درنمی‌آید؛ یعنی این جمله‌هایی که این‌ها می‌گویند حالت نیش و کنایه دارد. کنیه یا لقبی که به کسی می‌دهند حالت احترام‌آمیز دارد، و اینکه آن‌ها بخواهند احترام بگذارند یا از کنیه استفاده کنند و وسط این دعوا یک‌دفعه به مریم گفته باشند «اخت هارون»، کاملاً منتفی است؛ چون طبیعی است که اینجا با اسمی تحقیرآمیزتر از او یاد کنند، یا اسمش را نبرند، یا همان مریم صدایش کنند. اینکه وسط این حرف‌ها یک‌دفعه چیزی احترام‌آمیز آمده باشد، کاملاً دور از منطق است. بنابراین این هم حالت طعنه دارد؛ «اخت هارون» هم حالت طعنه دارد و به نظر من طعنهٔ خیلی واضحی است. یعنی ماجرای روشنی هست که در قرآن منعکس شده است. توجیه‌هایی از این دست که برویم شخصیتی به اسم هارون پیدا کنیم که برادر مریم بوده و بگوییم چنین آدمی بوده و بنابراین «اخت هارون» که گفتند چیزی واقعی بوده، پذیرفتنی نیست؛ چون می‌گویم حتی اگر چنین ماجرایی وجود داشته باشد، اینجا نمی‌خورد که این واژه را دربارهٔ مریم به کار ببرند. فضای این حرف‌ها چنین چیزی را برنمی‌تابد. این را کنار بگذارید و واقعاً بپذیریم که اینجا چنین نیست. آن دفعه هم اشاره‌ای کردم به اینکه اگر چنین هارونی هم وجود داشته، در همین سوره کمی بالاتر واژهٔ «اخاه هارون» هست و منظور آن هارون است. اینجا «اخت هارون» آمده، ولی هارونی دیگر؛ و ما در این ابهام می‌مانیم که خلاصه کدام به کدام است. این خودش به نوعی عدم بلاغت است؛ یعنی اینکه دو هارون وجود داشته باشد و شما چیز گیج‌کننده‌ای بگویید که معلوم نشود کدام است. ما هیچ‌وقت نشنیده‌ایم که خود قرآن به هارون به‌عنوان برادر مریم اشاره کند. به هر حال نه اسناد تاریخی برای این وجود دارد، نه واقعاً با متن سازگار است و نه با بلاغت سازگار است که شما چنین چیزی بگویید. این را کنار بگذارید. به نظر من خیلی واضح و بدیهی است که مسئله اینجا این است که این هم نوعی طعن و کنایه به مریم است که به او می‌گویند «اخت هارون»، و طعن و کنایه‌اش هم از جهتی روشن است. بگذارید اولین نظریهٔ معقولی را که توجیه می‌کند ماجرا اینجا چیست بگویم. قبلاً بحثی کردم و گفتم شاید بماند که بعداً درباره‌اش صحبت کنیم؛ ولی بگذارید اتفاق‌هایی را که افتاده، یعنی چیزهایی را که خود قرآن منعکس کرده، مرور کنیم. مادر مریم نذر کرده بود که فرزندی را که به دنیا می‌آورد وقف دیر کند، و بعد به جای پسر، دختر به دنیا آمد.

این ماجرایی کاملاً واضح در قرآن است.

نذر مادر و ورود به دیر

ماجرایی که از نظر تاریخی کاملاً مسلم است این است که هارون و موسی خواهری به اسم مریم داشتند. در قرآن به این خواهر اشاره شده، بدون اینکه اسمش برده شود. ولی مریم، خواهر هارون و موسی، شخصیتی بسیار معروف در تاریخ است؛ چون همراه هارون — که اصولاً شخصیتی بود که در زمان حضور موسی تمام مسائل مربوط به آن عبادت‌ها، یعنی کهانت، را در اختیار داشت — مریم هم همین‌طور بود. مریم، که خواهر هارون و خواهر موسی بوده، شخصیتی تاریخی است که در دین یهود و در تورات کاملاً منعکس شده است؛ کسی که در حالی که زن است، سمت کهانت دارد. می‌خواهم این موضوع را خیلی ساده این‌طور مطرح کنم: مادر مریم، مریم را به دنیا آورد و برخلاف انتظارش، به جای پسر، دختر شد؛ و نام مریم را به این دلیل برایش انتخاب کرد که یادآور همان مریم باشد؛ انگار به امید اینکه این هم مثل آن مریم بتواند وارد دیر شود.

این نام را تصادفاً روی دخترش نگذاشت؛ به این قرینه گذاشت که در سنت یهود زنی سمت کهانت داشته و در دیر بوده است. بنابراین این نام‌گذاری به این جهت انجام شده که یادآور آن مریم باشد. قرآن هم روی این تأکید می‌کند، آنجا که می‌گوید «وضعتها» و بعد از نام‌گذاری او به نام مریم سخن می‌گوید. مادر از این احساس که او را وقف عبادت در دیر کرده دست برنمی‌دارد؛ یعنی تسلیم نشده است. حالا اسمش را مریم می‌گذارد به این امید که مثل همان مریمی که پیش‌تر این عنوان را داشت، برود و بتواند وارد دیر شود. بنابراین می‌خواهم بگویم روشن است که این نام‌گذاری از اول به قصد انجام شده است؛ از طرف مادر مریم، به این قصد که او هم مثل «اخت هارون» وارد کار دیر شود. بعداً بحث‌هایی بوده، مثلاً همهٔ مردم مخالف بودند و سنتی داشت شکسته می‌شد. لقب «اخت هارون» لقبی است که این‌گونه به مریم رسیده بود: کسی که انگار مثل «اخت هارون» با او رفتار می‌کنند؛ کسی که ادعا می‌شود در مرتبهٔ آن مریم بزرگ، خواهر موسی و هارون، است. دقت می‌کنید؟ این نام‌گذاری از اول با این عنوان انجام شده و این ماجرا به این ربط دارد که مریم با حمایت زکریا و درخواست مادرش وارد دیر شده، مخالفت‌هایی با این کار وجود داشته و این کار خلاف سنت بوده است. حالا که برگشته، دارند انتقام می‌گیرند: تو که ادعا می‌شد اسمت را این‌طور گذاشته‌اند که انگار «اخت هارون» هستی! دارند به او طعنه می‌زنند و تمام زندگی‌اش را زیر سؤال می‌برند. به جای اینکه بگویند مریم، به این اشاره می‌کنند که این اسم اصلاً اسم خواهر هارون بوده و او این‌گونه به‌عنوان موجودی مقدس، همتای آن مریم، به دیر راه پیدا کرده است.

به نظر من این توجیه خیلی خوبی است که با همهٔ آنچه در قرآن هست به نوعی هماهنگ است و کاملاً با فضای این آیات سازگار است؛ با این فضا که حرف زشتی است که دارند باز می‌زنند و به رویش می‌آورند که اسم تو اصلاً این‌طور بوده، حرف‌هایی دوروبرت بوده و تو را انگار جانشین، به جای آن مریم بزرگ، «اخت هارون» جا زدند؛ رفتی در دیر و حالا چنین کاری کرده‌ای. گفتم که قرآن اسمش را نبرده، ولی از خواهر موسی یاد کرده است؛ ما این را از اسناد تاریخی مسلم می‌دانیم. ببینید، الان کسی نیست که شک داشته باشد که از نظر تاریخی مریم نام خواهر موسی و هارون است. مهم نیست که طرف یهودی باشد، مسیحی باشد یا یک تاریخ‌دان؛ اسناد تاریخی متقنی وجود دارد. اصلاً این اسم مریم از کجا آمده است؟ اسم‌ها معمولاً ریشه‌ای دارند؛ مریم معروف در تاریخ بنی‌اسرائیل خواهر موسی و هارون است. حالا اینکه اسناد تاریخی معتبرند یا نه، همیشه می‌شود شک کرد؛ ولی اصولاً این‌طور نیست که شک و شبهه‌ای در این باشد. شک و شبهه‌های تاریخی در همهٔ اسناد یهودیان هست، اما این شخصیتِ مهم تاریخ بنی‌اسرائیل است.

این‌طور نیست که آدم مجهول‌الهویه‌ای باشد. اینکه از نظر تاریخی سمت کهانت داشته، یعنی همراه برادرش، این‌ها ماجراهای مشهوری است. به نظرم می‌آید بسیاری از آدم‌ها در قرآن نام برده نمی‌شوند، به این دلیل که نامشان یا مهم نیست یا دانسته شده است. یعنی مثلاً فرض کنید قرآن تأکید کند که نام خواهر موسی و هارون مریم است، در حالی که این چیزی است که همهٔ مردم مثلاً می‌دانند. احتمالاً این نام‌گذاری از آنجا آمده، به همان دلیل. می‌خواهم بگویم توضیح خیلی خوب این است که مادر مریم این نام را گذاشت تا همان تداعی، یعنی خواهر هارون، پیش بیاید؛ چون هنوز قصد داشت که انگار این شانس را داشته باشد. اسم مریم یادآور این است که یک بار زنی وارد دیر شده است. در آن کتاب چنین بود؛ واقعاً چقدر قطعی است؟ می‌خواهم بگویم این «یا اخت هارون» گفتن در واقع اشاره به همین ماجراست، همراه با همهٔ حرف‌هایی که این‌ها می‌زنند؛ «ما کان ابوک» و مانند آن؛ کلاً فضا این‌طور است. دربارهٔ عمران هم ممکن است این شبهه پیش بیاید که اگر به او «اخت هارون» می‌گویند، اسمش مریم است و پدرش هم اسمش عمران است، پس ارتباط بیشتری در کار است. در متن قرآن می‌توانید این را این‌طور توجیه کنید که ما اسم پدر موسی را در قرآن نداریم؛ یا اینکه عمران اسم بسیار معتبری است و ممکن است اسم هر کسی عمران باشد. به صراحت در قرآن این‌طور است که عمران در نام‌گذاری دخالتی ندارد؛ مادر مریم به دنبال آن نذر خودش نام مریم را انتخاب می‌کند. می‌خواهم بگویم آن عمرانی که شما می‌شناسید و پدر موسی است، در قرآن نامی از او نیست. ما می‌گوییم موسی بن عمران؛ اما آل‌عمران به اسم عمرانی است که پدر مریم است.

آل عمران و نام پدر

ما فقط یک عمران در قرآن داریم و آن هم پدر مریم است؛ عمرانی به‌عنوان پدر موسی در قرآن نداریم. می‌شود گفت که این تشابه اسمی طبیعی بوده، یا مثلاً ممکن است اینجا جای فکرکردن باشد و آدم ببیند ارتباطی هست؛ شباهتی بیش از اندازه به وجود آمده است: دو عمران با دو مریم. ولی این‌طور نیست که حالا مجبور باشیم بگوییم این حرفی که الان می‌زنم رد می‌شود. دقت می‌کنید؟ می‌خواهم بگویم اینکه فوری بگوییم مریم برادری به اسم هارون داشته، همه‌چیز را خراب می‌کند و بار معنایی‌ای را که این حرف دارد از بین می‌برد. با این تندی‌هایی که دارند می‌کنند، یک‌دفعه با احترام به او بگویند «یا اخت هارون»؟ با فضای چیزهایی که اینجا هست، جور درنمی‌آید. شاید حساسیتی که نشان می‌دهم به این دلیل است که ببینید، هر جای قرآن که ظرافت‌هایی وجود دارد یا پیچیدگی‌هایی هست که راحت قابل فهم نیست، فوری برایش داستان ساخته‌اند و به نوعی کار را خراب کرده‌اند. این داستان‌ها جلوی فهم مردم را می‌گیرد؛ به جای اینکه کمی تحمل کنند و ببینند این حرف چیست و برای چه به او این را می‌گویند، و چه عقده‌هایی پشت آن است، یک ماجرا و یک داستان انگار اینجا روایت می‌شود. در داستان‌های قرآن، مخالفت‌هایی را که با رفتن مریم به دیر وجود داشته، کمتر جایی می‌فهمیم، جز همین‌جا: از اینکه مردم، از اینکه چنین اتفاقی افتاده و سنتی شکسته شده، انگار چیزی در دلشان دارند و آن را این‌گونه خالی می‌کنند. به جای اینکه کمی تحمل کنیم، فوری کسی داستانی درست می‌کند یا روایتی جعل می‌کند که این‌طور بوده، و شأن نزول درست می‌کنند. به نظر من اکثر شأن نزول‌ها همین‌طور جلوی فهم ما را می‌گیرند: جایی که مثلاً ابهامی وجود دارد که این آیه چرا اینجا آمده، یا چرا گسستگی‌ای در آیات هست و آیه‌ای وسط آیات دیگر آمده، فوری داستانی درست می‌کنند. مردم هم داستان را دوست دارند؛ معلوم است که سازندهٔ داستان آن را به همین منظور درست می‌کند، تا وقتی شما می‌شنوید بگویید: «پس این‌طور است».

شأن نزول و جعل تاریخی

به نظر من این داستان‌ها از هیچ جهت داستان‌های جالبی نیستند؛ فوری می‌گویند بله، مریم برادری به اسم هارون داشت، و ماجرا بسته می‌شود. ببینید، این خیلی بامزه است که عده‌ای از این یهودیان و دیگران که قرآن را می‌خوانند تا چیزهایی از آن دربیاورند و ایراد بگیرند، یکی از ایرادهایی که به قرآن می‌گیرند این است که پیامبر ما نمی‌دانسته که آن مریمی که خواهر هارون بوده، مثلاً هزار سال پیش‌تر از دنیا رفته و ربطی به مادر عیسی ندارد. می‌گویند در قرآن نوشته شده که مادر عیسی خواهر هارون بوده، و این ایراد تاریخی خیلی بزرگی است. کجای قرآن نوشته که مادر عیسی خواهر هارون است؟ مردم رفته‌اند و به او حرف‌هایی می‌زنند و به او می‌گویند «یا اخت هارون». به محض اینکه چنین ایرادهایی گرفته می‌شود، فوری عده‌ای هستند که می‌گویند نه، او خودش برادری به اسم هارون داشته است؛ و مردم هم می‌شنوند. بعد هرچه از آن طرف فشار بیشتری بیاید که اینجا ایراد بزرگی وجود دارد، این را بیشتر برایش می‌سازند. حالا کسی دیگر می‌آید و درستش می‌کند که مثلاً این اسناد باطل بوده؛ و در واکنش به دیگران، در برابر اینکه آدم‌ها نمی‌فهمیدند، از این داستان‌ها پیدا می‌شود. به نظر من همهٔ این‌ها به نوعی مانع فهم‌اند و بهتر است به این چیزهایی که با عنوان شأن نزول می‌شنوید، یا چیزهای تاریخی که اطراف قرآن هست، اعتماد نکنید. معمولاً بسیاری از آن‌ها — نمی‌خواهم بگویم همهٔ چیزهای تاریخی — این‌طورند. به هر حال ما جاهایی تاریخ روشن هم داریم. مثلاً شما چقدر احتمال می‌دهید که یهودیان اسم خواهر هارون را جعل کرده باشند؟ چه انگیزه‌ای وجود دارد که اسم این آدم جعل شده باشد؟ خیلی وقت‌ها که تاریخ می‌خوانید، مهم‌ترین نکته این است که آیا انگیزه‌های کافی برای جعل وجود دارد یا نه. روایت‌هایی که ساخته‌اند و چیزهایی که به پیامبر نسبت می‌دهند، روشن است که خلفا جعل کرده بودند تا امور روزانهٔ خودشان را پیش ببرند، یا یهودیان مثلاً اسرائیلیات را به منظور خاصی وارد احادیث اسلامی کردند. ولی در بسیاری از جاهای تاریخ — نه فقط دربارهٔ احادیث و تاریخ دینی، بلکه کلاً تاریخ — مثلاً وقتی خاطرات را می‌خوانید؛ الان مخصوصاً خیلی مد شده که همهٔ آدم‌ها، از سیاستمدار گرفته تا هنرپیشه، خاطره‌ای می‌نویسند، یا کسی را استخدام می‌کنند که با او می‌نشینند و حرف می‌زنند و او می‌نویسد و بعداً به اسم این آدم چاپ می‌شود. خیلی جالب است که مایکل اوون، فکر کنم، در سن بیست‌وپنج‌شش‌سالگی زندگی‌نامهٔ خودش را نوشته است. آدم زندگی‌نامه را اواخر عمرش می‌نویسد؛ آن وقت در شش‌سالگی خاطرهٔ گردو داشتن را بنویسد؟ آدمی که آن شخص را دوست دارد، به هر حال کتاب را می‌خرد، چون طرفدار آن تیم و آن آدم است. خاطرات آدم‌های سیاسی هم همین‌طور است.

آدم‌های سیاسی اصلاً خاطرات می‌نویسند تا زندگی سیاسی خودشان را به‌گونهٔ دیگری عرضه کنند؛ همیشه این مسئله هست. من خاطرات رئیس اسبق سازمان ملل را خوانده‌ام که به فارسی ترجمه شده است؛ کسی که در زمان گروگان‌گیری رئیس سازمان ملل بود. آدمی که نداند ماجراهای آن موقع چگونه گذشت، این خاطرات را که می‌خواند به او حق می‌دهد که کاری نمی‌شد کرد. کلاً او آدمی است که در دوران تصدی‌اش مطمئناً کار زیادی نکرد؛ بسیاری می‌گویند سازمان ملل منفعلانه عمل کرد، از جمله در ماجرای گروگان‌گیری. فصل مربوط به گروگان‌گیری را که می‌خوانید، می‌گویید چقدر آدم شجاعی بود که اصلاً به ایران آمد؛ درست است که مذاکراتش به نتیجه نرسید، ولی همین که آمد و نترسید که کشته شود. نوشته است که وارد تهران شدیم و مرا به زیرزمین بردند و از این قبیل؛ چیزهایی تا حد زیادی تخیلی. ادعایش این است که ما آخرش هم نفهمیدیم باید با چه کسی مذاکره کنیم؛ یکی می‌گفت برو به آن یکی بگو، آن یکی می‌گفت او کاره‌ای نیست، برو به این بگو؛ و همین‌طور مدتی ماندیم و آخر هم معلوم نشد چه کار داریم می‌کنیم. می‌خواهم بگویم وقتی این خاطرات را می‌خوانید، روشن است که در جاهایی، به احتمال خیلی زیاد، حرفی که می‌زند به خودش ربطی ندارد و جعل نمی‌کند؛ انگیزه‌ای برای جعل ندارد. ولی جاهایی که دارد زندگی سیاسی خودش را توجیه می‌کند، باید کاملاً با شک و تردید بخوانید. مثلاً می‌گوید آن‌طور شد که اصلاً نمی‌شد رفت، هواپیماها همه کنسل شد، آنجا هم که اصلاً معلوم نبود کی به کی است؛ من تقصیری نداشتم، خیلی سعی کردم ولی نشد. بگذریم. به هر حال فعلاً نظریهٔ خیلی ساده‌ای داریم. این نظریه توجیه می‌کند که این ماجرای «اخت هارون» چیست: با توجه به ماجراهایی که پشت داستان هست، یعنی اینکه نام‌گذاری چگونه انجام شده و مریم با وجود مخالفت‌هایی که بوده به دیر رفته، نهایتاً معلوم است که اینجا به چه دلیل به او «خواهر هارون» می‌گویند. ممکن است بعداً اشاره کنم که به این ماجرا از جهت دیگری هم می‌شود نگاه کرد؛ ولی فعلاً به نظر می‌آید با متن قرآن سازگار است. تنها مسئله این است که میان پدر مریم و پدر هارون تشابه اسمی وجود دارد و ممکن است کسی به شک بیفتد. حتی اگر اسم آن یکی عمران و اسم این یکی هم عمران بوده، این تشابه اسمی چیز خیلی عجیب‌وغریبی نیست که فعلاً بخواهیم روی آن کار کنیم. ولی اگر هر دو اسم، مثل هارون، در قرآن آمده بود، کار کمی سخت‌تر می‌شد. در تاریخ اتفاقاً اسم پدر موسی با اسم پدر مریم تفاوتی جزئی دارد؛ بنابراین اگر به تاریخ رجوع کنید، دقیقاً یکی نیست. حالا تاریخ است؛ به هر حال ممکن است دو اسم جدا بوده‌اند که در زبان عربی یکی شده‌اند.

اینکه می‌گویند «ما کان ابوک»، این عبارت‌ها را به زمان گذشته می‌آورند: پدرت آدم بدی نبود، مادرت خطاکار نبود. به نظر می‌آید هر دو در قید حیات نیستند. این ماجرا که تمام می‌شود و این حرف‌ها را می‌زنند، مریم به عیسی اشاره می‌کند و آن‌ها می‌گویند چگونه با کسی سخن بگوییم که کودکی در گهواره است؟ و عیسی، به معنای واقعی، سخن می‌گوید و می‌گوید «انی عبدالله»، من بندهٔ خدا هستم، «آتانی الکتاب». در داستان یحیی هم «خذ الکتاب» هست؛ چون این دو داستان را داریم با هم مقایسه می‌کنیم. اینجا «آتانی الکتاب» است، اما امری که به یحیی می‌شود این است که کتابی را که موجود است با قوت در دست بگیرد، که تورات است؛ یعنی اشاره به تورات است، در حالی که اینجا اشاره به انجیل است، کتابی که به خود عیسی داده شده است. بقیهٔ این آیات، فکر می‌کنم، دیگر نکتهٔ داستانی ندارد و داستان تمام می‌شود. به نظر می‌آید که سخن از کتابی است که به خود عیسی داده شده است. وقتی دربارهٔ انبیا صحبت می‌شود، کتاب در واقع مجموعهٔ چیزهایی است که وحی شده است. اینکه در جهان‌بینی ما کتاب معنایی ماورایی هم دارد، بله، چنین است؛ ولی وقتی یک انسان، مثلاً یک پیامبر، می‌گوید «آتانی الکتاب»، یعنی کتاب به معنای واقعی کلمه؛ نه کتاب به معنای کتابی که برگ دارد، بلکه کتاب به این معنا که مجموعه‌ای از چیزهایی است که وحی شده و کلام خداست و پیامبر آن را برای پیروانش آورده است. وقتی به یحیی گفته می‌شود «خذ الکتاب» با قوت، منظور واقعاً اشاره به تورات است. در قرآن بارها به تورات اشاره شده، و نیز به اهل کتاب؛ وقتی می‌گوید اهل کتاب، یعنی کسانی که کتاب آسمانی دارند، تقریباً به همان معنایی که ما می‌فهمیم. ولی آنچه ما می‌فهمیم در واقع صورت ظاهری حقیقتی در جهان است. در قرآن با صراحت اشاره می‌شود که قرآن انگار چیزی مستقل، مثل یک موجود، در جهان وجود دارد که نازل شده و به این شکل درآمده است؛ این صورت نازل‌شدهٔ آن است. اینجا کتاب به صورت نازل‌شده ارجاع نمی‌دهد؛ به آن حقیقت کتاب ارجاع می‌دهد که بعدها در زمان حیات مسیح به انجیل تبدیل می‌شود. مثل این است که قرآن در شب قدر نازل شد؛ یعنی در حالتی به اصطلاح اجمالی، انگار آن کتاب در قلب پیامبر نازل شد و بعداً بسط داده شد و به الفاظ و کلمات تبدیل شد. اینجا هم اشاره به همان حقیقت انجیل است: همان‌طور که در شب قدر کتابی به پیامبر داده شد و قرآن نازل شد، اینجا هم انگار عیسی در زمانی پیش از تولدش آن حقیقت را دریافت کرده که بعداً در طول زندگی‌اش انجیل را بیان می‌کند. در جایی آمده است که تورات را به او آموزش دادیم و انجیل را به او دادیم؛ در یکی هم آمده که کتاب را به او دادیم و بعد تورات و انجیل را. حالا واقعاً حضور ذهن ندارم. می‌خواستم بگویم که «الکتاب»، به نظرم، فقط به تورات و قرآن مربوط است؛ یعنی از نظر جامع‌بودن، کتاب یک بار به موسی داده شده و یک بار به محمد. کتاب‌های دیگری هم بوده، ولی به نظر می‌رسد در ارزیابی، کتاب‌های اساسی همین دو تا هستند. ولی اینجا سخن از «آتانی الکتاب» است و به نظر می‌آید کتابی اختصاصی به خود عیسی است. دارم این را با عبارتی مقایسه می‌کنم که خطاب به یحیی است، «خذ الکتاب»؛ در برابر «آتانی الکتاب»، اینجا عیسی انگار کتابی از خودش دارد. حالا دربارهٔ آن آیه ممکن است بشود بحث کرد؛ در این لحظه حضور ذهن ندارم که چگونه است که مثلاً کتاب را به او دادیم و بعد تورات و انجیل را.

این را یادم نیست. برویم سراغ این عبارت «جبارا شقیا»، که قبلاً آن را به‌صورت پرسش مطرح کردم: چگونه است که دربارهٔ پیامبری مثل یحیی، با این همه اوصاف نیکی که از او در قرآن هست — و در آل‌عمران شاید حتی شدت بیشتری هم داشته باشد — وقتی بشارت تولد یحیی را به زکریا می‌دهند، با الفاظ خیلی‌خیلی جالبی از او یاد می‌شود. اینجا هم عبارت‌هایی آمده که هر کلمه‌اش صفتی خوب است، و در این میان «جبارا عصیا»؛ یا دربارهٔ عیسی «جبارا شقیا». «شقی» کمی سنگین‌تر است؛ کلاً به‌کاربردن لفظ «شقی» دربارهٔ کسی کمی سنگین‌تر است. دفعهٔ قبل یادم رفت که گفته بودم کتابی بیاورم و از آن چیزهایی برایتان بخوانم. می‌خواهم سعی کنم بگویم اینجا به چه چیزی اشاره می‌کند. این کتاب «رسالهٔ لقاءالله» جواد ملکی است؛ بی‌آنکه ارتباط مستقیمی با این ماجرا و متن داشته باشد، تعدادی حدیث و داستان در این کتاب آمده است. می‌خواهم بخشی از داستانی را که به یحیی نسبت داده می‌شود بخوانم. فکر می‌کنم تصویری که از یحیی در این داستان هست با تصویری که از نظر تاریخی در انجیل‌ها، در همین انجیل‌ها، هست سازگار است؛ یعنی به نوعی با اسناد تاریخی‌ای که داریم هم سازگار است. فکر می‌کنم با این عبارت «جبار» هم، اینکه جبار و عصی نبود، سازگار است. یعنی چیزی در زندگی یحیی هست که این شبهه را پیش می‌آورد که انگار رفتارهای بدی از خودش نشان می‌دهد، و بعداً لازم می‌شود که درباره‌اش بحث شود. دقت کنید: اگر آن عبارت نبود، من اصلاً به این ماجراهایی که دربارهٔ یحیی نقل می‌شود رجوع نمی‌کردم. دربارهٔ شخصیت یحیی نقل می‌شود که به‌شدت از خوف خدا در حالت هراس بوده است.

روایات خوف یحیی

آنچه در او غلبه داشته، آن حالتی بوده که بیشتر با جلال خداوند سروکار داشت؛ و اینکه خیلی گریه می‌کرد. در انجیل هم اصلاً تعمیددهنده است؛ مردم را به توبه دعوت می‌کند که از گناهان دوری کنند و خیلی اهل نهی‌کردن مردم از گناه بود. به هر حال این شخصیتی است که در انجیل دربارهٔ یحیی هست. نمی‌خواهم همهٔ این داستان را بخوانم، چند صفحه است؛ ولی می‌خواهم اشاره‌ای بکنم و متن را نگاه می‌کنم. داستان نقل می‌شود که یحیی روزی به بیت‌المقدس رفت و دید افرادی آنجا هستند که لباس‌های خشن پوشیده‌اند و از خوف خدا از گناهان دوری می‌کنند. یحیی که کودکی بود، نزد مادرش آمد و گفت برای من چنین لباسی بساز؛ می‌خواهم به بیت‌المقدس بروم و همین‌طور عبادت کنم و با راهبان به عبادت خدا بپردازم. مادرش گفت بگذار از زکریا بپرسم. از زکریا پرسید و زکریا گفت چرا این تقاضا را می‌کنی؟ تو کودکی کوچک هستی. یحیی گفت پدر جان، مگر ندیدی که کسانی کم‌سال‌تر از من هم شربت مرگ را می‌نوشند؟ من ممکن است الان بمیرم؛ باید توبه کرده باشم و کاملاً پاک شده باشم. بعد زکریا به مادرش گفت چیزی را که می‌خواهد برایش ببافد. یحیی به آنجا می‌رود و نقل است که آن‌قدر آنجا عبادت می‌کند که تمام گوشت بدنش آب می‌شود و آن‌قدر گریه می‌کند که اثر اشک بر صورتش می‌ماند. تا اینکه نزد مادرش آمد و مادرش از او اجازه خواست که دست‌کم چیزی نمدی درست کند، چون اشک آن‌قدر جاری شده بود، تا جلوی این اشک را بگیرد. از یحیی اجازه می‌خواهد و یحیی اجازه می‌دهد که این کار را بکند. بعد زکریا می‌گوید چرا چنین می‌کنی؟ من از خدا خواستم تو را به من بدهد تا مایهٔ روشنی چشمم باشی. یحیی می‌گوید پدر، تو مرا چنین دستور دادی. مگر تو نبودی که گفتی میان بهشت و دوزخ گردنه‌ای است که جز کسانی که از خوف خدا بسیار گریه کنند، از آن گردنه نمی‌توانند بگذرند؟ زکریا هم به او گفت تا توان داری کوشا باش؛ کار تو جز کار من است. زکریا هر وقت می‌خواست موعظه کند، نگاه می‌کرد و اگر یحیی بود، حرفی از بهشت و جهنم نمی‌زد. یک روز که زکریا داشت صحبت می‌کرد، یحیی آمد و نشست و زکریا شروع کرد به گفتن چیزهایی دربارهٔ جهنم. یحیی بلند شد و سر به بیابان گذاشت؛ آن‌قدر تحت تأثیر قرار گرفت. بعد مادرش به دنبالش به بیابان رفت و خلاصه از او خواهش کرد که به خانه برگردد. حالا دقیقاً این قسمتش یادم نیست. یحیی برگشت و مادرش برایش عدسی پخت.

یحیی عدس را خورد و خواب سنگینی کرد. این جمله را تقریباً همان‌طور که هست بخوانم: در خواب به یحیی الهام شد؛ یحیی بیدار شد، از جا برخاست و گفت بار الهی، از لغزشی که کردم — که عدس خوردم و به خانه آمدم و خوابیدم — از من درگذر. یحیی، آن‌طور که در روایات اسلامی و در تاریخ نقل شده، شخصیتی است که این حالت خوف و گریه‌کردن خیلی در او غلبه دارد. همان‌طور که اینجا می‌بینید، می‌خواهم دربارهٔ این عبارت «جبارا عصیا» بگویم که یحیی رفتارهایی داشت که خیلی مثل آدم‌های معمولی نبود؛ مثل فرزندی که در خانه بنشیند و کنار پدر و مادرش باشد نبود. یعنی در راه خدمت به خدا، چنین وظایفی برای خودش قائل نبود؛ به‌طوری که ممکن است پدر و مادرش همیشه نگرانش بوده‌اند. مادر یحیی در سن پیری صاحب بچه شده است؛ حالا فرض کنید در چنین وضعی.

اینکه نفی می‌شود که یحیی «جبار عصی» بوده، برای این است که این رفتارها را عصیان و جباریت حساب نکنند: حال کسی این‌طور است که می‌گذارد و می‌رود و آن‌طور که باید به خانوادهٔ خودش توجه نمی‌کند، با اینکه خانواده‌اش آدم‌های بسیار خوبی هستند. این حالی است که خداوند به او داده است. این جمله که زکریا می‌گوید تو برو، کار تو غیر از کار من است؛ یحیی جور دیگری خلق شده و ویژگی‌های دیگری دارد. می‌خواهم بگویم این عبارت «جبارا عصیا» در واقع سندی قرآنی است که پرسش‌برانگیز است و فکر آدم را به کار می‌اندازد که چه رفتاری در یحیی بوده که این عبارت بلافاصله پس از نیکی به پدر و مادر نقل می‌شود. یحیی در برابر پدر و مادر خودش حالتِ فرزندی ساده و معمولی را که روشنی چشم آن‌ها باشد واقعاً نداشت.

برّاً بوالدیه و لم یکن جباراً عصیا

از کودکی، همان‌طور که در قرآن می‌بینید، به او گفته شده است «خذ الکتاب» با قوت، و در کودکی حکم گرفته است؛ دنبال کار خداست. این‌ها خلاف احسان به پدر و مادرش نبوده است، هرچند پدر و مادرش را ترک کرده است. عیناً همین دربارهٔ مسیح هم هست. درست است که مسیح این‌طور نبوده که از خوف خدا گریه کند؛ برعکس، تصوری که از مسیح در روایات اسلامی هست، انسانی است آرامش‌دهنده که به جای اینکه در مردم نسبت به گناه تشویش ایجاد کند، بیشتر حس آرامش ایجاد می‌کند. قطعهٔ بسیار زیبایی از مسیح در انجیل هست؛ از آن جاهایی که آدم می‌خواند و معلوم است که این حرف‌ها، اگر نه عیناً، به هر حال حرف مسیح است؛ قطعهٔ معروفی که از آرامش‌دادن سخن می‌گوید؛ عبارت‌هایی بسیار‌بسیار زیبا. خواندن تورات و انجیل مکروه نیست. درست است که چیزهایی از آن تحریف شده، ولی واقعاً قطعه‌هایی در آن می‌بینید که به‌وضوح به کلام خدا نزدیک است و حقایقی دارد، یا اینکه حرف‌های پیامبران، با کم و زیادی، در آن آمده است. چهرهٔ مسیح را در انجیل، جدا از آن ادعاهایی مثل ادعای الوهیت، می‌بینید؛ به هر حال رفتارهای مسیح در انجیل به اندازهٔ کافی جالب است. مسیح هم عیناً همین‌طور است. شما به‌عنوان انسانی عادی قرار است به پدر و مادرتان نیکی کنید؛ ولی مسیح در زندگی‌اش اصلاً کاری به مریم ندارد. مسیح خیلی زود زندگی‌اش را رها می‌کند و دنبال رسالت خودش می‌رود. می‌خواهم این قطعه را برایتان از انجیل متا بخوانم که تقریباً معتبرترین انجیل میان چهار انجیل است. جایی هست که مسیح معجزاتی می‌کند و به اورشلیم می‌رود؛ فکر کنم هنوز نرسیده است؛ دقیقاً یادم نیست.

عیسی و رابطه با مادر

به هر حال می‌گوید جایی آمدند؛ عیسی با آن جماعت سخن می‌گفت که ناگاه مادر و برادرانش بیرون ایستادند و خواستند با او گفتگو کنند.

عیسی اصلاً کاری به خانوادهٔ خودش نداشت. حالا مادرش و برادرانش به دیدنش آمده‌اند و می‌خواهند با او صحبت کنند. کسی به او گفت اینک مادرت و برادرانت بیرون ایستاده‌اند و می‌خواهند با تو سخن بگویند. در جواب گفت: «کیست مادر من و برادرانم کیان‌اند؟ مادر من کیست؟» و دست خود را به سوی شاگردانش دراز کرد و گفت: «این‌ها مادر من و برادران من‌اند»؛ زیرا هر کس ارادهٔ پدر او را به جا آورد، برادر و مادر اوست. انگار هیچ نسبت نزدیکی برای خودش در زمین قائل نیست. نمی‌خواهم بگویم این قطعه عین حقیقت است؛ ولی این جریان در زندگی مسیح حقیقی است.

مسیح خودش را وقف کرد. البته اولاً تا مدتی زندگی عادی دارد. اینکه کسی رسالتی پیدا می‌کند و به دنبال آن رسالت خانوادهٔ خودش را ترک می‌کند و می‌رود، مثلاً فرض کنید مسیح به اورشلیم می‌رود؛ شخصیتی است که برای خدا کارهایی انجام می‌دهد. حالا مادرش دلش برایش تنگ می‌شود؛ ممکن است مادرش خواسته باشد که این هفته یک بار بیاید و به او سر بزند و ممکن است مسیح نیامده باشد. فکر می‌کنم این قطعه شاید حالت افراط دارد: مادرش اینجا هست و او انگار این مادر را نفی می‌کند. در حالی که این در واقع جزو آن جریانی است که در انجیل هست و انگار مریم را کلاً کنار می‌گذارند. ولی کلاً ببینید، دربارهٔ یحیی، بقیهٔ پیامبران لزوماً این‌طور نیستند؛ رسالت‌داشتن لزوماً به این منجر نمی‌شود که پدر و مادرتان آدم‌های خیلی خوبی باشند ولی شما به آن‌ها کم‌توجهی کنید، برای اینکه رسالت دیگری دارید. احساسم این است که این عبارت‌های «جبارا عصیا» یا «جبارا شقیا» اشاره به همین ماجرا دارد. هم یحیی و هم عیسی، شاید به دلیل آن نحوهٔ تولد خاصشان، این نسبت‌های فامیلی انگار در رسالتشان منظور نشده است. می‌دانید منظورم چیست؟ یعنی خداوند مثلاً از آن‌ها انتظار دیگری دارد؛ رسالت اصلی‌شان طوری است که باید بروند. حال یحیی طوری است که نمی‌تواند در خانهٔ خودش کاسهٔ عدسی از دست مادرش بگیرد و بخورد؛ خداوند سراغش می‌آید و به او می‌گوید اشتباه کردی، این چه کاری است که داری انجام می‌دهی؟ فرض کنید دربارهٔ مریم نمی‌توانید بگویید که به مادر خودش کم‌توجهی کرده، چون رفته و در دیر ساکن شده است؛ آن را خود مادرش می‌خواست. ولی آدم‌هایی هستند که سرنوشتشان و رسالتشان این‌طور است، و هم یحیی و هم عیسی از کودکی مبعوث شدند؛ بنابراین به نوعی از فضای خانواده اصلاً دورند و تمام زندگی‌شان در واقع وقف رسالتشان می‌شود. ممکن است ناظری بیرونی که نگاه می‌کند احساس کند این‌ها احسان به والدین یا برّ به والدین را به جا نمی‌آورند؛ خانواده‌هایشان را ترک کرده‌اند و به آن‌ها سر نمی‌زنند. این عبارت، نفی همین تصور دربارهٔ هر دوی آن‌هاست. کاملاً محتمل است که عیسی، وقتی رسالتش را پیدا کرد و خواست برود، به مادرش گفته باشد؛ شاید نه اینکه اجازه گرفته باشد، ولی می‌خواهم بگویم حالت احترام داشته است؛ بی‌احترامی قطعاً نبوده است. ببینید، متن همین است. من متن را خواندم برای اینکه بگویم تصور تاریخی، یعنی واقعیت تاریخی، این است که عیسی همهٔ زندگی‌اش را همراه حواریونش در سفر گذراند و دنبال رسالت خودش بود؛ در خانه نماند، شاید هم گاهی به خانه برگشته باشد. اما بی‌احترامی نه. این نفی همین است: اینکه رفتارهایی که یحیی و عیسی داشتند این تصور را پیش نیاورد که این آدم‌ها به والدین خودشان احترام نمی‌گذاشتند یا مثلاً جباریتی در کارشان بوده است.

آن‌ها آدم‌هایی غیرعادی بودند. از کودکی انگار به رسالتی مبعوث شدند و دنبال کار خدا بودند؛ بنابراین طبعاً اصلاً به خانوادهٔ خودشان نرسیدند. عیناً همین ماجرا دربارهٔ ابراهیم اتفاق افتاده است؛ ولی آنجا پدر ابراهیم آدم خوبی نیست و ابراهیم آدم‌های بدی را ترک می‌کند و می‌رود. دقت می‌کنید؟ ماجرا کاملاً فرق دارد. اینجا پیامبری است در خانواده‌ای که خانوادهٔ پیامبری است، و خانوادهٔ خودش را ترک می‌کند و به نظر می‌آید که دارد بی‌توجهی می‌کند.

این عبارت دارد نفی می‌کند؛ یعنی آن‌ها رفتارهایی داشتند که این رفتارها جباریت حساب نمی‌شود و عصیان حساب نمی‌شود. حتی ترک ابراهیم، که پدرش را ترک می‌کند، در نهایت احترام است و پس از آن است که پدرش می‌گوید برو؛ اصلاً می‌گوید سنگسارت می‌کنم؛ پدرش او را از خانه بیرون کرده است. اگر گفته شود اینجا منظور این است که عصیان به معنای نافرمانی نسبت به پدر و مادر است، نه، فکر نمی‌کنم معنایش این باشد. عصیان مفهومی کلی است، به همان معنایی که نسبت به حق به کار می‌رود، یعنی چیزی که نباید نسبت به آن عصیان کرد؛ و در اینجا یعنی حق والدین را زیر پا بگذاریم. کل ماجرا این است که در هر دو مورد، پس از نیکی به پدر و مادر، عبارتی آمده است که جبار و عصی نبود، یا جبار و شقی. چه ماجرایی هست که این را لازم می‌کند؟ وقتی این را می‌شنوید، معنایش این است که علائمی وجود دارد که ممکن است این شبهه را به وجود بیاورد که این‌ها «جبار عصی» یا «جبار شقی» بودند. من دارم می‌گویم از نظر تاریخی چه داستان‌ها و چه چیزهای تاریخی‌ای هست؛ اتفاقاً بیشتر نسبت به خانواده، چون هر دو عبارت پس از نیکی به والدین آمده است.

می‌خواهم بگویم دربارهٔ این‌ها به‌طور کلی گفته نمی‌شود که آدم‌های جبار و شقی نبودند؛ به‌طور خاص دربارهٔ خانواده گفته می‌شود. فکر می‌کنم نظریه‌ای هست، به قول معروف نظریه‌ای سنتی، که اصولاً هرچه پدر و مادر بگویند باید گوش بدهید، مگر اینکه شرک باشد. ولی فکر کنم پرسش اساسی این نیست که آیا این نظریه درست است یا نه؛ مثلاً اینکه اطاعت فقط این باشد که اگر راست گفت گوش کن و اگر غلط گفت گوش نکن. ممکن است نظر این باشد که گاهی حق را می‌فهمی، یعنی می‌فهمی خدا از تو چه می‌خواهد — از تو می‌خواهد که دنبال رسالت الهی خودت بروی، از تو می‌خواهد زندگی خاصی داشته باشی — در حالی که پدرت چیز دیگری از تو می‌خواهد. مثلاً می‌بینید مادر این کاسهٔ عدس را جلوی پسرش می‌گذارد و پسرش آن را نمی‌خورد. از بیرون که نگاه می‌کنی، تشخیصت این است که این نوعی نافرمانی است؛ ولی در پنهان این‌طور نبوده است. در پشت پرده، رسالت این آدم این است که این‌طور زندگی کند، و پدر و مادرش هم درک می‌کردند. اگر مردم حرفی دارند، شاید این آدم‌ها چیزهای خیلی معمولی را رعایت نمی‌کردند و به نظر مردم نافرمانی می‌کردند. اگر ندانی این آدم تحت الهام الهی است، احساس می‌کنی آدمی نافرمان است که زندگی خودش را می‌کند. ظاهر کار این‌ها این شبهه را برای مردم به وجود می‌آورد که جبار و عصی و شقی‌اند، و خداوند دارد این را نفی می‌کند؛ چون از کودکی رسالت داشتند و همان کارها را کردند، ولی نه اینکه حالت نافرمانی یا حالت جباریت داشته باشند.

ارجاعات این جلسه

خلوتِ شکسته و بازگشتِ مأمور

رنجِ شکستن خلوت، در این خوانش نافرمانی نیست. توضیحِ بازگشت اولیا و استثنای مریم، رأی الهیاتی و جنسیتیِ سخنران است؛ تقصیر به مادر نسبت داده نمی‌شود.

دو تصویر از رنجِ مسیح

مدلِ مصائب و کفاره از باور مسیحی نقل می‌شود. در مقابل، سخنران رنجِ مادر و حفاظتِ عیسی را در قرآن برجسته می‌کند؛ دو تصویر و صاحبِ هر ادعا جدا می‌مانند.

الوهیتِ عیسی و موضوعِ سوره

نسبتِ الوهیت به عیسی، در خوانشِ سخنران یکی از موضوع‌های نقدِ سوره مریم است. باورِ نقل‌شده و موضعِ نقد از هم جدا هستند.

حواریون و رفعِ عیسی

گردآوردن یاران و رفع، در این تفسیر نشانه حفاظت عیسی است. تفاوتِ وفات و موت یاد می‌شود؛ زمان و چگونگیِ دقیقِ مرگ از اینجا تعیین نمی‌شود.

همراهی، همیشه ایمانِ قلبی نیست

همراهی برای رهایی از بردگی با ایمانِ قلبی یکسان نیست. این تفاوت برای توضیحِ آزارِ موسی از سوی همراهانش به کار می‌رود؛ حواریون نیز بی‌قید بی‌نقص معرفی نمی‌شوند.

دیدنِ معجزه و خوردنِ مائده

خوردن مائده در برابر دیدن از دور، راهی برای شرحِ میل به اطمینان است. مثالِ کاپرفیلد فرضی است؛ غذای بنی‌اسرائیل و رزق مریم با این درخواست یکی نمی‌شوند.

سکوتی که مخاطب می‌فهمد

سکوت و اشاره، راهِ ارجاع مردم به عیسی‌اند. آشنابودنِ نذر سکوت از متن استنباط می‌شود؛ سازوکار دقیقِ بیانِ همه جزئیات همچنان روشن نشده است.

اتهام، پیش از شنیدنِ پاسخ

در این خوانش، قوم پیش از شنیدن پاسخ اتهام می‌زند. آمدن مریم به سوی قوم، استدلالِ سخنران درباره سنگینیِ طعنه و بهتان را از بین نمی‌برد.

پایین‌آوردنِ تصویرِ قدیس

فیلم آخرین وسوسه مسیح، مثالِ نقدِ پایین‌آوردنِ قدیس است. پیرنگ و مصاحبه به نقل سخنران‌اند؛ صحت تاریخیِ زندگی مسیح از آن‌ها نتیجه نمی‌شود.

از داوریِ شتاب‌زده تا خشونتِ جمعی

چند مثال، خطرِ حکم‌دادن پیش از شنیدن دفاع را نشان می‌دهند. قیاسِ لینچ در آمریکا از سخنران است؛ جزئیات تاریخیِ آن مستقلاً تأیید نشده‌اند.

آمریکا ·بدون مقصدعقلروایتبردگی

معنیِ داستان و واقعیتِ تاریخی

فهم اینکه متن چه می‌گوید، از بررسیِ صحت تاریخیِ آن جداست. مثالِ اسطوره این مرز را توضیح می‌دهد و حکمِ دروغ‌بودن قرآن نیست.

متننوح ·بدون مقصداسطوره ·بدون مقصدروایت

دو مریم و طعنهٔ خواهر هارون

در نظریه سخنران، خواهر هارون طعنه‌ای به تداعیِ نام و جایگاهِ زنِ پیشین است. مریمِ مادر عیسی با مریمِ خواهر موسی یکی نیست؛ انگیزه نام‌گذاری قطعیتِ تاریخی ندارد.

نامِ مشابه، خانوادهٔ واحد نمی‌سازد

تشابه نام‌های عمران و مریم، سبب ادغام دو خانواده نمی‌شود. سخنران به متنِ قرآن استناد می‌کند؛ جزئیاتِ ناصافِ گفت‌وگوی تاریخی، قطعیت تازه‌ای نمی‌سازند.

ابهامِ متن را با داستانِ فوری نبندیم

داستانِ فوری برای رفع ابهام ممکن است فهم متن را محدود کند. صدای مردمِ روایت از راوی جداست؛ نقدِ منابع و انگیزه جعل نیز به نفیِ همه تاریخ تبدیل نمی‌شود.

کتابِ موجود و کتابِ داده‌شده

گرفتن توراتِ موجود برای یحیی، با دریافتِ کتابِ خاصِ عیسی فرق دارد. حقیقتِ کتاب و صورتِ لفظی نیز جدا می‌شوند؛ قیاس با نزول قرآن، تفسیرِ سخنران است.

خوفِ یحیی و انتظارِ خانواده

داستانِ یحیی از رساله لقاءالله، برای شرحِ تفاوتِ مأموریت و انتظارِ خانواده به کار می‌رود. این استفاده، تأییدِ تمام روایت یا توصیهٔ رفتارهای سخت‌گیرانه به کودک نیست.

هشدارِ یحیی و آرامشِ مسیح

خوف و هشدارِ یحیی با آرامش‌بخشیِ مسیح مقایسه می‌شود. توصیه به خواندنِ تورات و انجیل از سخنران است و تأییدِ همه جزئیات یا لفظِ نقل نیست.

ترکِ خانه، با بی‌احترامی یکی نیست

دوری برای رسالت در این خوانش بی‌احترامی نیست. لفظِ قطعه انجیل بی‌قید پذیرفته نشده؛ احتمالِ دیدار و اجازه‌گرفتن هم به تاریخِ قطعی تبدیل نمی‌شود.

مرجع‌ها و شاهدها

مریم۱۶ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۱۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کتاب مقدس۷ شاهداز متن جلسه‌ها
موسی۶ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۶ شاهداز متن جلسه‌ها
سوره۶ شاهداز متن جلسه‌ها
پیامبر۵ شاهداز متن جلسه‌ها
زن۵ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۴ شاهداز متن جلسه‌ها
گناه۴ شاهداز متن جلسه‌ها
مسیحیت۴ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۴ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۳ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
فرهنگ۲ شاهداز متن جلسه‌ها
حق۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ایمان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
کفر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مرد۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مرگ۲ شاهداز متن جلسه‌ها
نبوت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
سنت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
وحی۲ شاهداز متن جلسه‌ها
اهل کتاب۱ شاهداز متن جلسه‌ها
آخرت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عقل۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اسباب نزول۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
الهیات۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حقیقت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
هنر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ایران۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اورشلیم (بیت‌المقدس)۱ شاهداز متن جلسه‌ها
خودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
معجزه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شریعت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شیطان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شرک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
بردگی۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

    دعامحیی‌الدین ابن‌عربی ·بدون مقصدمریم
  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

    قیامت ·بدون مقصد
  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

    علم ·بدون مقصدمریممعجزه
  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

    علم ·بدون مقصدجهان‌بینی عرفانی ·بدون مقصدپیر-سیمون لاپلاس ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیک ·بدون مقصدمکانیک کوانتوم ·بدون مقصد
  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

    نماد ·بدون مقصدرؤیا ·بدون مقصدتأویل ·بدون مقصد
  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیهمریمفیزیک ·بدون مقصدتفسیر
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.