→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۱۰ · سورهٔ مریم

سخن گفتن عیسی در گهواره

۱۳,۲۲۰ واژه · ۱۱ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با ادامهٔ پرسشی از جلسهٔ قبل آغاز می‌شود: عصیان دربارهٔ والدین نفی شده، پس نسبتش با این حرف که لازم نیست اطاعت کرد چیست. او می‌گوید قرآن به احسان دعوت می‌کند نه اطاعت، با مثال‌هایی از جامعهٔ امروز و از ابراهیم و یحیی. نیمهٔ دوم به فیلم‌نامهٔ مریم می‌پردازد و جاهایی را که به نظر او با قرآن تناقض دارد، دربارهٔ منجی، نذر مادر مریم و زکریا، یکی‌یکی بررسی می‌کند.

پرسش و پاسخ

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

«جبار» و «عصیان» ویژگی‌هایی منفی‌اند، چون دارند نفی می‌شوند. در پایان جلسهٔ قبل بحثی دربارهٔ آن‌ها ناتمام ماند؛ پرسیده شد که این ویژگی مثبت به شمار می‌آید یا منفی. پرسش این بود که اگر این ویژگی منفی است و دربارهٔ رفتار با پدر و مادر آمده، با این حرف من که لازم نیست کلاً از پدر و مادر فرمان ببرید چه نسبتی دارد، و تعارض میان چه و چه است؟

به‌طور کلی عصیان نفی می‌شود. اما این‌طور نیست که من بگویم از پدر و مادرتان اطاعت کنید. اینکه می‌گویم گزارهٔ «باید از پدر و مادرتان اطاعت کنید» غلط است و لازم نیست از آنان اطاعت کنید، معنایش این نیست که عصیانگر باشید. فرزندانی عصیانگرند که در برابر پدر و مادر خودشان حالت عصیان دارند؛ یعنی هرچه آنان بگویند، این‌ها خلافش را می‌کنند و به نوعی نافرمان‌اند. من یک بار می‌گویم حرف پدر و مادر ملاک این نیست که شما کاری را انجام بدهید یا ندهید، و در عین حال می‌گویم نباید نسبت به پدر و مادرتان حالت عصیان داشته باشید؛ نه اینکه همهٔ حرف‌هایشان را گوش بدهید.

این حالتی است که میان بچه‌ها و والدین پیش می‌آید. روابط فرزندان با والدین کلاً روابطی خیلی خاص و عجیب‌وغریب و خیلی حساس است؛ روابطی خطرناک، از این نظر که اگر ذره‌ای کاری بکنید که برایشان ناراحت‌کننده باشد، ممکن است به ضررتان تمام شود. در عین حال این رابطه منبع شرک هم هست، یکی از مهم‌ترین منابع شرک. در قرآن مرتب حرف از بت‌پرستی است. مشکل بت‌پرستان چیست؟ راه و رسم آبا و اجدادشان را اطاعت می‌کنند، و آن راه و رسم معمولاً از طریق خانواده منتقل می‌شود. میان فرزندان و پدر و مادر چنین رابطه‌ای می‌تواند شکل بگیرد و فراوان هم آن را می‌بینیم.

در قرآن حتی نمونهٔ خیلی واضحی از آن هست: جایی که به‌طور تمثیلی، بی‌آنکه نام آدم خاصی برده شود، از آدمی یاد می‌کند که پدر و مادرش، که آدم‌های خوبی‌اند، به او می‌گویند «وای بر تو، ایمان بیاور» و فرزند نسبت به والدین خودش حالت عصیان دارد. در این دوره و زمانه این حالت را زیاد می‌بینیم، به دلیل مشکلی که از اختلاف نسل‌ها پیش می‌آید. دو قرن پیش مطمئناً مشکل اختلاف نسل‌ها به این صورت نبود؛ صد سال پیش، پنجاه سال پیش، در ایران هم به این صورت نبود. در قرن اخیر، صد سال اخیر، وضعیتی در دنیا پیش آمده که بچه‌ها واقعاً احساس می‌کنند پدر و مادرها در دنیای آنان زندگی نمی‌کنند، چون دنیا، دست‌کم در ظواهرش، با سرعت زیاد متحول می‌شود.

تجربه والدین در دنیای مدرن

بچه‌ها احساس نمی‌کنند که تجربیات والدین به دردشان می‌خورد. این یک ویژگی دنیای مدرن است؛ فکر کنم یک بار هم به آن اشاره کردم. آدم‌های پیر قبلاً خیلی احترام پیدا می‌کردند؛ ریش‌سفید بودن به معنای باتجربه بودن بود.

الان اصلاً این‌طور نیست. در جوامع مدرن آدم پیر واقعاً آن احترام سابق خودش را ندارد، و واقعاً هم در مسائل روزمره‌ای که پیش می‌آید تجربیاتش خیلی به درد نمی‌خورد. در خانواده‌ها وضع این است که بچه‌ها خیلی زود چیزهایی یاد می‌گیرند که پدر و مادرشان بلد نیستند؛ مثلاً در خیلی از خانواده‌ها بچه‌ها کامپیوتر بلدند و به اینترنت وصل می‌شوند و پدر و مادرشان اصلاً بلد نیستند، مثل آدم بی‌سواد. این وضع، احساس فرمان‌برداری را به آن معنای قدیمش از بین می‌برد. هر دو حالت اشکال دارد. یکی فرمان‌برداری محض که تبلیغ می‌شود، اینکه هرچه پدر و مادر گفتند باید گوش بدهید، که به نظر من به وضوح مخالف قرآن است. از آن طرف عصیانگری، یعنی اینکه پدر و مادر چیزهایی از تو می‌خواهند و تو اصلاً به آن توجه نداری و حس مخالفت داری؛ حس اینکه حرف هر کسی را ممکن است گوش بدهی، اما نسبت به پدر و مادر حالت نافرمانی داری. دقت می‌کنید؟ حالت سوم، که در قرآن تبلیغ می‌شود، این است که تابع حق باشی؛ یعنی اطاعت‌کردن یا نکردن از یک فرمان بستگی به این داشته باشد که آن فرمان حق هست یا نیست، و با فرمان خدا یکی هست یا نیست. میل دارم در این باره بحث کنم، هرچند برنامه‌ام این نبود که در این جلسات به چنین جایی برسیم؛ اما این یکی از موضوع‌های این سوره است. واضح‌ترین جایی که در قرآن فرزندی مقابل والدینش، مقابل پدرش، ایستاده و نافرمانی می‌کند ابراهیم است. به‌طور طبیعی آنجا مفصل‌تر بحث می‌شود، اما فکر می‌کنم برای روشن شدن موضوع بد نیست همین حالا چند دقیقه‌ای صحبت کنیم. قرآن به قول معروف مثال‌های اکستریم می‌زند: مثلاً پدر و مادری که به فرزند می‌گویند مشرک باش، یا پدر و مادری که به فرزند مشرکشان می‌گویند ایمان بیاور. اما مسئلهٔ روزمره خیلی این‌طور نیست که واقعاً بتوان گفت این حق است یا نه؛ مثلاً پدر و مادر می‌گویند فلان رشته را نرو، یا با این دختر ازدواج نکن.

می‌خواهم بگویم که در این موارد خیلی نمی‌شود با یک حکم چیزی گفت؛ پرسش اصلی در همین موارد است، و اینکه آن اصل‌ها نسبتشان با این موارد چطور است. به نظر من جواب روشنی وجود دارد. درست است که صورت‌مسئله‌های زندگی روزمره صورت‌مسئله‌هایی پیچیده‌اند و راحت نمی‌شود حق و باطلشان را تشخیص داد، اما جواب روشن این است که اگر تو تشخیص می‌دهی که این کار مورد رضایت خداست و پدر و مادر چیز دیگری خلاف آن می‌گویند، نباید هیچ اعتنایی به حرفشان بکنی. نظر علما این‌طور نیست؛ البته من واقعاً نمی‌دانم نظر اکثریتشان چیست. من فکر می‌کنم در حرف‌هایی که دربارهٔ والدین زده می‌شود مقداری بی‌دقتی هست. مثلاً شما دفعهٔ قبل چیزی نقل کردید دربارهٔ استثنای شرک، یعنی جایی که پدر و مادر به آن فرمان می‌دهند، و اینکه شرک یعنی بت‌پرستی. حالا اگر پدر و مادر بگویند نماز نخوان چه؟ فرض کنید حکم صریح خدا در کار است؛ اما زندگی روزمره این‌طور نیست. مسئله بت‌پرستی نیست؛ مسئله این است که خداوند جایی حکمی دارد. اگر احکام شرعی روشن باشند، وضعیتشان به وضوح معلوم است. جایی که وضعیت معلوم نیست این است که من تشخیص می‌دهم که خداوند اینجا از من این را می‌خواهد و پدر و مادرم این را تشخیص نمی‌دهند و چیز دیگری می‌خواهند؛ ممکن است کاملاً هم حسن نیت داشته باشند. من خیلی مسالمت‌آمیز سعی می‌کنم آنچه را احساس می‌کنم رضایت خداست انجام بدهم. فرض کنید پدر و مادر به من می‌گویند این رشته را بخوان یا آن رشته را نخوان؛ پدر و مادرم چقدر می‌فهمند که من استعداد چه رشته‌ای را دارم یا ندارم؟ نظر خودم این است. مثالی هم بزنم که شاید بد نباشد: اگر پدرم به من گفت این زن را طلاق بده، چه کنم؟ آنچه نقل شده بود این بود که مثلاً اگر باعث هتک حرمت پدرت نمی‌شود، طلاق نده. به نظر من این‌ها کمی حالت افراطی دارد. ببینید، «المشرکون»، با الف‌ولامی که روی واژهٔ مشرک می‌آید، یعنی بت‌پرست‌ها؛ علامه طباطبایی می‌گوید، و به نظر من هم درست است، که وقتی الف‌ولام سر مشرک می‌آید، اشاره به مشرکان همان دوره و زمانه است. اما واژهٔ شرک را در قرآن به معنایی خیلی ظریف هم داریم، یعنی جایی که به آن صورت به کار نمی‌رود که اشارهٔ مستقیم به بت‌پرستی باشد. مثلاً آنجا که دربارهٔ ایمان‌آورندگان سخن از مشرک‌بودن اکثرشان است، هیچ ربطی به این ندارد که اکثر این آدم‌ها یواشکی بت هم می‌پرستند؛ مشرک‌اند، یعنی در همین تصمیم‌گیری‌های خودشان و در جلب رضایت.

به نظر من واقعاً این گزاره بدیهی است که هر کسی در زندگی‌اش به هر طریقی بخواهد رضایت غیر خدا را جلب کند، دچار شرک است، هر که باشد فرق نمی‌کند. اصلاً توحید عملی همین است: از صبح تا شب که پا می‌شوی فقط به فکر جلب رضایت خدا باشی؛ اگر به فرمان پدر و مادرت هم عمل می‌کنی، به این حساب است که این کار وسیلهٔ جلب رضایت خداست. اصلاً چیز دیگری نباید مدنظر ما باشد؛ توحید همین است. به نظرم خیلی واضح است. در برابر این گفته شد که رضایت پدر و مادر، مگر آنکه حرف خیلی ناجوری بزنند که مخالفت صریح داشته باشد، مثل رضایت خداست. نظر من روشن است. چیزی که به نظر من خیلی مهم است این است که این‌جور بحث‌ها بحثی خیلی طولانی لازم دارد و در این جلسه وقتش را ندارم؛ اما ابهام‌هایی وجود دارد. جلسهٔ آخر، وقتی داشتم می‌رفتم، سرپا گفتم که حرف پدر و مادرتان را گوش کنید بدبخت می‌شوید و رفتم بیرون؛ بعد فکر کردم این حرف توضیح می‌خواهد. بگذارید کمی توضیح بدهم، به شرطی که طولانی نشود. یک نکتهٔ خیلی مهم این است که قرآن خیلی دقیق صحبت می‌کند و آنچه در کتاب‌های دینی می‌خوانید، به نظر من آن‌قدر دقیق نیست. قرآن خیلی روشن دربارهٔ مسئلهٔ پدر و مادر صحبت می‌کند: وظیفهٔ ما در برابر پدر و مادر این است که احسان کنیم؛ احسان و بِرّ. هیچ‌جا در قرآن به هیچ وجه گفته نشده که از آنان اطاعت کنیم. شاید اصلاً اطاعت مطلقاً از آنِ خداست؛ ما به اطاعت از هیچ‌کس جز خدا و رسول دعوت نشده‌ایم، و از رسول هم چون حرف‌های خدا را می‌زند اطاعت می‌کنیم. توحید عملی هم یعنی همین: اصولاً در ذهنم نیست که موجود دیگری وجود دارد که به جلب رضایتش و اطاعت از او فکر کنم. به نظر من میان این دو زمین تا آسمان فرق است: فرمان‌دادن به مردم که به پدر و مادر خودتان نیکی کنید و با آنان خوش‌رفتار و مهربان و در برابرشان متواضع باشید، که چیزهایی است که قرآن ما را دعوت می‌کند در برابر پدر و مادرمان این‌گونه رفتار کنیم، و دعوت‌کردن به اینکه از آنان اطاعت کنیم و رضایتشان را جلب کنیم. این حرف به نظر من وحشتناک است. اینکه با این صراحت گفته شود که پدر و مادرت باید از تو راضی باشند، کاملاً و به وضوح غلط است؛ یا اصلاً می‌گویند اگر پدر و مادری از کسی راضی نباشند، به بهشت نمی‌رود. پدر و مادر کسی ممکن است دیوانه باشند! همیشه این حرف‌ها این‌طور است: وقتی دقیق بحث می‌کنی و مثالی می‌آوری، به تو می‌گویند «آهان، اگر آن‌جور باشد نه، اگر این‌جور باشد نه»؛ پس نباید آن حرف را زد. قرآن خیلی روشن می‌گوید. موضع من در برابر پدر و مادرم این است که از صبح تا شب که پا می‌شوم دلم می‌خواهد برایشان کارهای خوب انجام بدهم، به آنان محبت کنم، برایشان هدیه ببرم، ببینم چه چیزی خوشحالشان می‌کند و همان کار را انجام بدهم؛ نه اینکه ببینم به من می‌گویند این کار را بکن تا ما خوشحال شویم یا نشویم. موضع آدم در برابر پدر و مادرش در قرآن فعالانه است: منم که تصمیم می‌گیرم؛ احسان را من انجام می‌دهم؛ کار زیبا را من انجام می‌دهم؛ من تصمیم می‌گیرم که این کار زیباست و این رفتار، رفتاری خوب است؛ متواضعم، صدایم را بالا نمی‌برم، به آنان احترام می‌گذارم. این حرف‌ها مطلقاً درست است. احترام‌گذاشتن، تلاش برای انجام کار نیکو برای پدر و مادر و کمک‌کردن مطلقاً هیچ ربطی به اینکه رضایتشان را جلب کنیم و اطاعت کنیم ندارد. اشکالی که مطرح شد این بود که در قرآن قسمت منفی قطعاً عصیان است؛ اگر قرار بود در برابر احسان باشد، مثلاً می‌گفت آزارشان می‌داد یا احسان نمی‌کرد؛ پس قسمت منفی انگار همیشه در برابر اطاعت می‌آید. به نظر من حضرت یحیی، به یک معنا، پدر و مادر خودش را اذیت کرد؛ کارهایی انجام داد که آنان اذیت شدند. اما عصیان نکرده است؛ زندگی‌اش این‌طور بوده و خدا از او توقعی داشت. نافرمانی یعنی چیزی از من می‌خواهند و من، جدا از اینکه حق است یا باطل، عصیان می‌کنم؛ یعنی حس نافرمانی دارم و انگار اصلاً نمی‌خواهم گوش بدهم. می‌خواهم بگویم بنیاد بسیاری از استدلال‌هایی که دربارهٔ موضع ما در برابر پدر و مادر می‌شود همین آیات قرآن است. در تمام قرآن منشأ شرک پیروی از بالاسری‌هاست، یعنی اجداد و کسانی که پیش‌تر بوده‌اند، و نمایندهٔ آن سنتِ موجود در جامعه به‌طور طبیعی پدر است. اینجا هم، در این سوره، می‌بینید که ابراهیم با پدرش در این باره بحث می‌کند. این تعبیر که شرک در آن آیه به معنای بت‌پرستی است، تعبیری کاملاً دل‌بخواهی است. به نظر من آن آیه دقیقاً همین را می‌گوید: نهایت رفتار خوب و نیکو را داشته باشید، تا جایی که چیزی غیر از آنچه خدا می‌خواهد از شما بخواهند؛ مهم نیست حالا حکم شرعی است یا نه؛ تو تشخیص می‌دهی، مثل همین که شما می‌گویید: طلاق‌دادن یا طلاق‌ندادن.

پدر و مادرت ممکن است فقط هوس کرده باشند. نکته‌ای هست: علمای ما اکثراً در خانواده‌هایی بودند که پدر و مادرهایشان آدم‌هایی خیلی شسته‌رفته و مقید به شرع بودند و عقلشان هم مثلاً بیشتر می‌رسید. برای همین شاید برای علمای ما، در محیط زندگی‌شان، طبیعی باشد که بگویند هر کس حرف پدر و مادرش را گوش نکند آدم عوضی‌ای است، چون پدر و مادرها آدم‌های خوبی‌اند. اما واقعاً همین جامعهٔ خودمان را نگاه کنید. هفتاد، هشتاد، چند درصد از این مردم را احساس می‌کنید واقعاً آدم‌هایی‌اند — حالا به معنای سخت‌گیرانه، به معنای ایمان در قرآن، هم نگوییم — که جا داشته باشد آدم هر کاری گفتند گوش بدهد؟ به معنای قرآنی، فکر کنم همان توصیف «کالانعام» اصولاً در همهٔ زمان‌ها برای مردم صدق می‌کند: آدم‌هایی که از صبح پا می‌شوند، سر شغلی می‌روند و شب می‌آیند، روزی خودشان را درمی‌آورند و می‌خورند. می‌گویم واقعاً اگر عالمی بیاید در این جامعه و این حرف را بزند که از پدر و مادر خودتان اطاعت کنید یا رضایتشان را جلب کنید، یعنی دارد بچه‌ها را دست همین مردم می‌دهد تا مثل خودشان بشوند. این همه آدم واقعاً دیوانه و عوضی که در این جامعه هستند به هر حال پدر و مادر خانواده‌هایی‌اند؛ بعد من به بچه‌های معصوم بیچاره‌ای که تازه وارد این دنیا شده‌اند و شور و شوقی دارند فرمان بدهم که حرف این آدم‌ها را گوش بدهند؟ بگذارید نکته‌ای بگویم دربارهٔ حساسیتی که شاید در این مسئله نشان می‌دهم. بارها، حالا در این سوره، که این از مفاهیم خیلی روشن آن است، و جاهای دیگر هم، دربارهٔ اطاعت‌کردن و اطاعت‌نکردن از والدین گفته‌ام که این حکم غلط است: جلب رضایت حرف درستی نیست؛ اطاعت‌کردن حرف درستی نیست. همان‌طور که قرآن می‌گوید باید بگوییم: همیشه نیت خیر داشته باشیم و حالت احسان داشته باشیم. این‌ها به نظر من اصلاً هیچ ربطی به اطاعت ندارد. آیه‌ای که می‌گوید احسان کنید و اگر خواستند که شما شرک بورزید اطاعت نکنید، به یک معنا دارد می‌گوید احسان کنید و کارهای خوب انجام بدهید، اما اصلاً به فکر فرمان‌برداری به آن معنا نباشید، چون فرمان‌برداری مال خداست. اگر چیزی از تو خواستند که مشکلی ندارد، این کار را انجام بده.

فرمان‌برداری فقط از آنِ خداست

فرمان‌برداری مال خداست. ما هیچ‌کس را نباید دعوت کنیم که از هیچ مرجعی فرمان‌برداری کند، مگر اینکه مثلاً خدا خودش بگوید از رسول اطاعت کنید؛ آنجا هم در واقع فرمان خدا را می‌برید، نه فرمان رسول را. حساسیت من از این جهت است که واقعاً در این زمینه تجربه‌هایی دارم. دور و بر خودم، در مقام دوست و آشنا یا دانشجو، کسانی بوده‌اند که چیزهایی دربارهٔ زندگی‌شان برایم تعریف کرده‌اند که وحشتناک است. در جامعهٔ فعلی این فاجعه است که این حرف‌ها دارد تکرار می‌شود. صد سال پیش شاید واقعاً خیلی فرق نمی‌کرد و این ظرافت خیلی لازم نبود؛ اما الان، در جامعهٔ فعلی ما، به بچه‌ها فرمان بدهی که از پدر و مادر خودشان اطاعت کنند و رضایتشان را جلب کنند؟ پدیدهٔ خیلی ساده‌ای است؛ یک بار دیگر هم گفته‌ام و باز به آن اشاره می‌کنم: همین چیزی که در واژگان مدرن به آن «بحران میانسالی» می‌گویند. این هم تا حدود زیادی پدیده‌ای مدرن است. پدیده‌ای تاریخی هم هست، اما اینکه چیزی چنان همه‌گیر باشد که آدم‌ها به جایی برسند که برایش اسم انتخاب کنند، به هر حال به وضع جامعهٔ مدرن مربوط می‌شود. من واقعاً نه یک مورد، که موردهای خیلی زیادی دیده‌ام که آدم‌های مذهبی، از اینکه پدر و مادرشان از آنان راضی نیستند و به وضوح اعلام عدم رضایت می‌کنند، دچار عذاب وجدان شده‌اند و مشکلات روحی دارند. اصلاً فکر می‌کنند دیگر به بهشت نمی‌روند و جایشان مشخص است: اینجا، در این کتاب، نوشته کسی که پدر و مادرش از او راضی نباشند به جهنم می‌رود؛ از پدر و مادرم می‌پرسم از من راضی هستید؟ می‌گویند اصلاً نه؛ پس من به جهنم می‌روم. الان درصد عمده‌ای از پدر و مادرهای جامعهٔ ما به سن مثلاً چهل، پنجاه‌سالگی که می‌رسند دچار بحران‌های خودشان‌اند و اصلاً به کل از زندگی ناراضی‌اند. جامعهٔ ما جامعه‌ای است که پدر و مادرها زندگی‌شان را روی بچه‌هایشان سرمایه‌گذاری می‌کنند؛ این هم کار درستی نیست؛ در واقع نوعی زیرآبی‌رفتن است. طرف در واقع زندگی خودش را نمی‌کند؛ می‌گوید من دارم برای بچه‌ها فداکاری می‌کنم. پدر و مادر این آدم برای این آدم فداکاری کرده‌اند، این هم برای بچه‌هایش؛ هیچ‌کس زندگی نمی‌کند؛ همه به نوعی دارند زندگی را احاله می‌دهند. بعد وقتی به جایی می‌رسد که دچار بحران می‌شود و از زندگی‌اش ناراضی است، از بچه‌هایش ناراضی است؛ یعنی این را روی این موضوع پروجکت می‌کند که من بچه‌های خوبی ندارم، حالا بچه‌ها هر کاری می‌خواهند بکنند. به کسی که واقعاً این مشکل را خیلی داشت، که در موردش خاص از طرف مادر بود، گفتم برو از مادرت بپرس.

گفتم بگو مثلاً برایم بنویس که من این کارها را بکنم تا تو از من راضی شوی؛ ببین چیزی برای گفتن دارد؟ باور کنید ندارند. اصولاً ناراضی‌اند؛ حس نارضایتی دارند. حالا شما بروید در کتاب بنویسید که باید رضایت پدر و مادر را جلب کنید؛ رضایت چنین پدر و مادری را نمی‌شود جلب کرد. ناراضی است، از زندگی‌اش ناراضی است و فکر می‌کند تقصیر بچه‌هایش است. به نظر من، توصیه‌ام به این آدم‌ها همیشه این است که اصلاً این را از ذهنت دور کن؛ اصلاً این‌طور نیست؛ این مثل خرافات است. مهم این است که رفتار خوبی با پدر و مادر داری یا نداری. ممکن است طرف پدر و مادرش را کتک زده باشد و برای همین ناراضی‌اند؛ ممکن است سرشان داد کشیده باشد؛ ممکن است جایی از او آب خواسته‌اند و نرفته بیاورد. معنای نافرمانی این است: اگر پدر و مادرم چیزی برای خودشان بخواهند و از دستم بربیاید و انجام ندهم، به نظر من به نوعی دارم به سمت جهنم می‌روم. اما اینکه مثلاً به من بگویند این رشته را بخوان، در حالی که نمی‌دانند رشته‌ها چیست، همین‌طوری و طبق سنت است. جامعهٔ ما از این نظر وضع خیلی غیرعادی‌ای دارد. مثلاً در کشورهای مدرن، پدر و مادرها اصلاً به بچه‌هایشان حرف زیادی نمی‌زنند؛ یعنی مشخص نمی‌کنند که در راه زندگی چه باید بکنند. پدر و مادرهای ما الان به‌طور سنتی، چون پدر و مادرهای خودشان تکلیفشان را روشن کرده‌اند، احساس وظیفه می‌کنند که تکلیف بچه‌هایشان را روشن کنند. بعد حرف‌هایی می‌زنند که نود درصدش ممکن است کاملاً غلط باشد، و اگر بچه‌ها نافرمانی کنند، ناراضی می‌شوند. یک بار جایی این حرف را زدم؛ طرف گفت نه، در قرآن هم همین را نوشته. هرچه می‌گفتم در قرآن احسان نوشته، می‌گفت چه فرقی می‌کند؛ اگر اطاعت نکنی، طرف ناراحت می‌شود، پس به او بدی کرده‌ای. راست می‌گوید؛ به نوعی پدر و مادرهای ما اگر حرفی بزنند و بچه‌هایشان گوش ندهند، ناراحت می‌شوند.

خیلی هم ممکن است ناراحت شوند؛ اصلاً برایشان توهین‌آمیز است. پس حالا چه کنیم؟ اگر اطاعت نکنیم، بِرّ را انجام نداده‌ایم، احسان را انجام نداده‌ایم؟ ایراد از پدر و مادر است و به من ربطی ندارد، اگر چنین پدر و مادری دارم. دقت می‌کنید؟ من می‌گویم قرآن خیلی روشن حرف زده: از صبح تا شب که پا می‌شوید باید به فکر این باشید که کاری برای پدر و مادرتان انجام بدهید؛ احساس اینکه انگار باید محبتی را که کرده‌اند به نوعی جبران کنی. هرچه می‌خواهی دوستشان داشته باش و محبت کن، اما این اصلاً ربطی ندارد به اینکه تو راه زندگی خودت را پیدا کرده‌ای، با کسی ازدواج کرده‌ای و داری خیلی با موفقیت زندگی می‌کنی، و مادرت — این پدیدهٔ اساسی جامعهٔ ماست — حسودی‌اش شده، بهانه گرفته و می‌گوید باید طلاقش بدهی وگرنه شیرم را حلالت نمی‌کنم. این کار را نکن. به نظر من جوابش واضح است: نباید با او توهین‌آمیز برخورد کنی، اما بی‌آنکه هتک حرمت کنی، نباید این کار را انجام بدهی. اصلاً شیطان رفته در جلدش. این چیز خیلی واضحی است: درصدی از حرف‌های پدر و مادرهای ما حرف‌های شیطان است و درصدی هم حرف‌های خدا. کلاً در دنیا حرف حق داریم و حرف باطل؛ کل ماجرا این است که تو باید به حرف‌های حق عمل کنی و به حرف باطل عمل نکنی. اگر پدر و مادرت پیغمبرند، همهٔ حرف‌هایشان حرف حق است؛ اگر نه، درصدی از آن حرف شیطان است. باید بفهمی که در این قسمت شیطان رفته در جلد مادرت و می‌خواهد چیز خوبی را که خداوند به وجود آورده از بین ببرد. تمام شد. ابراهیم به پدرش چه می‌گوید؟ می‌گوید از شیطان پیروی نکن. چرا؟ می‌گوید من چیزهایی می‌دانم که تو اصلاً نمی‌دانی. موضوع، حق و باطل است. اما به نظر من مطمئناً در زندگی هر آدمی پیش می‌آید که جاهایی کاری انجام بدهد که ممکن است با خواستهٔ پدر و مادرش یکی نباشد. فکر کنم حتی اگر پدرش پیغمبر باشد، چنین موردهایی پیش می‌آید، و خیلی هم مهم است که پیش بیاید، چون مهم است که تفکیک شود میان اینکه داری رضایت خدا را جلب می‌کنی یا غیر خدا را. اگر پدر و مادر خدایت باشند، و مثلاً اگر پدرت پیغمبر باشد، خیلی مسئله است: از اول هرچه گفته گوش کرده‌ای؛ حالا چطور بفهمی که مثل خیلی از آدم‌های زبونی هستی که در دنیا زندگی می‌کنند و در زندگی‌شان تحت فرمان پدر یا تحت فرمان آدمی قرار می‌گیرند، یا نه، واقعاً او را انتخاب کرده‌ای؛ مثل اینکه پیغمبری را شناسایی کرده باشی، پدرت را شناسایی کرده‌ای؟ جایی این پیش می‌آید. مثلاً یحیی را فرض کنید. داستانی خوانده‌ام که به نظر من ممکن است اعتبار تاریخی نداشته باشد، اما اولاً با ویژگی‌هایی که در قرآن از یحیی نقل می‌شود و چیزهای دیگری که مثلاً در انجیل و کتاب‌های تاریخی هست، جور درمی‌آید که روحیهٔ یحیی این‌طور بوده است. یحیی به‌اصطلاح به نوعی شدیداً تحت تأثیر تجلی اسماء جلالی است؛ یعنی همه‌اش در برخورد با عظمت و بزرگی و صفات جلال خداست؛ بنابراین حالت خوف و خشیت در او زیاد است. جایی زکریا از او می‌پرسد و می‌بیند که نه، یحیی می‌گوید من این‌طورم؛ زکریا می‌گوید کار تو غیر از کار من است. یعنی اگر پدرت واقعاً نمی‌خواهد زورگویی کند و نمی‌خواهد هوای نفس خودش را برآورده کند، نهایتش این است که آنچه را به نظرش درست است به تو می‌گوید و تو هم جوابش را می‌دهی؛ اگر جواب قانع‌کننده‌ای داشته باشی، دیگر ادامه نمی‌دهد. اما به نظر من ما در جامعه‌مان واقعاً با چیزهایی بحرانی روبه‌روییم. موردهای خیلی زیادی هست که پدر و مادرها به بچه‌هایشان فشار می‌آورند. یک مشکل کشور ما این است که پدر و مادرهای ما هنوز اکثراً متعلق به نسلی‌اند که پیش از انقلاب زندگی می‌کردند. اصولاً مثلاً در شهری مثل تهران خیلی از خانواده‌ها مقید به مسائل شرعی نبودند؛ زن‌ها حجاب را رعایت نمی‌کردند؛ ممکن بود از مشروبات الکلی استفاده کنند و الی آخر. انقلاب شد، و مخصوصاً سال‌های اول انقلاب این مسئله حالت بحران داشت. من در دوست‌ها و هم‌سن‌وسال‌های خودم دیدم که بچه‌ها تحت تأثیر تبلیغات مدرسه و محیط فرهنگی‌ای که به وجود آمده بود مذهبی می‌شدند و پدر و مادر اصلاً مذهبی نبودند. باور کنید، خودم مستقیماً نمی‌شناسم، اما یکی از معلم‌هایم که خیلی با بچه‌ها در ارتباط بود می‌گفت دانش‌آموزی برای نماز خواندن رسماً کتک می‌خورد؛ پدرش او را می‌زد. ببینید، جامعهٔ ما دیگر آن جامعهٔ سنتیِ علمایی که این حرف‌ها را می‌زنند نیست.

فشار خانواده و دینداری در جامعه

من الان واقعاً خودم با دخترهایی برخورد کرده‌ام که در خانه‌شان، به خاطر رعایت‌کردن حجاب در مجالس، با خانواده مشکل دارند؛ پدر و مادرشان به شدت ناراحت می‌شوند و احساس توهین می‌کنند. خانواده‌شان هم ممکن است احساس کنند که یعنی چه؟ جلوی اقوام نزدیک، در حالی که مادرت تا دیروز حجاب را رعایت نمی‌کرد، تو دوازده‌ساله می‌خواهی حجاب را رعایت کنی؟ کلاً این حرف‌ها را زده‌اند و بعد هی استثنا آورده‌اند: اول بت‌پرستی، بعد احکام شرع، بعد مثالی دیگر و اینکه در این مورد هم اگر آن‌جور نشد چه. قرآن چیز روشنی دارد: موضع تو در برابر پدر و مادرت باید این باشد که حالت احسان و بِرّ و نیکی و محبت داشته باشی، و اصلاً مسئله اطاعت‌کردن نیست. در بخشی از حرف‌های پدر و مادر رسماً شیطان از آن سو دارد نفوذ می‌کند؛ از نفوذ پدر و مادر روی تو استفاده می‌کند تا تو را از راه حق منحرف کند. باید این را تشخیص بدهی و به شیوه‌ای محترمانه، بی‌آنکه هتک حرمت شود، سعی کنی از این‌جاها بگذری. به نظر من این، رابطه با پدر و مادر را خیلی حساس می‌کند. فکر می‌کنم این مسئلهٔ خیلی مهمی است. این نوع برخوردی که در جامعهٔ سنتی ما نسبت به والدین هست، به نوعی بازتاب یک چیز تاریخی است؛ مثل همین که می‌گویم آدم‌ها از تجربهٔ شخصی خودشان استفاده می‌کنند.

در حالی که آدم دست‌کم باید برود با هزار نفر، مثلاً با خانواده‌های دیگر، آشنا شود و آن‌ها را ببیند، و بعد می‌تواند بگوید که تو باید رضایت پدر و مادر را جلب کنی. رضایت پدر و مادر همان رضایت خداست؟ قطعاً نیست. یا اطاعت‌کردن از پدر و مادر اطاعت از خداست؟ این هم کاملاً بی‌دقتی است. آنچه خدا از ما می‌خواهد نهایت تواضع و احترام است. وقتی می‌گویم نسبت به پدر و مادر باید متواضع باشی، احترام بگذاری یا به آنان نیکی کنی، این هیچ استثنایی ندارد. هرچه می‌خواهی بگو؛ من می‌گویم تو باید همیشه موضعت این باشد: کتکت هم زدند، نباید صدایت را بالا ببری؛ فحشت هم دادند، نباید جوابشان را بدهی. هیچ استثنایی ندارد. ابراهیم جلوی پدرش ایستاده و خیلی با صراحت تمام زندگی پدرش را زیر سؤال برده است؛ پدرش تا حدی ناراحت است که می‌گوید تو را سنگسار می‌کنم. پدر ابراهیم از ابراهیم راضی نیست. اما آیا در حرف‌های ابراهیم ذره‌ای بی‌احترامی هست؟ می‌گوید من چیزهایی می‌دانم که تو نمی‌دانی، پس بیا؛ بی‌احترامی که نیست. به یک معنا ابراهیم دارد به حکم خدا عمل می‌کند، دارد احسان می‌کند و دارد به زیباترین صورت ممکن پدرش را به راه حق دعوت می‌کند؛ و نود و نه و نُه دهم درصد حرف‌های پدرش کار شیطان است. از این آدم که نمی‌شود اطاعت کرد، می‌خواهد پدرت باشد، می‌خواهد کس دیگری. این آدم‌هایی که پیرو شیطان‌اند، پدر هم هستند.

در همین جامعهٔ ما آدم‌های شیطان‌صفت پدر و مادرند، و آن حکم، وقتی یکی از علما آن را می‌دهد، اگر فرزند چنین آدمی به حالتی دینی برسد، به ایمان برسد یا به این سمت حرکت کند، برایش مشکل ایجاد می‌کند. اصلاً مسئلهٔ شرعی در کار نیست: پدرت می‌گوید در این مهمانی باید بیایی، و تو می‌دانی که آن مهمانی، مهمانی خوبی نیست؛ نباید بروی. من در این میان خیلی آزادی عمل می‌بینم: تو در زندگی تشخیص می‌دهی که من می‌خواهم این‌طور زندگی کنم و مثلاً نمی‌خواهم در این‌جور مجالس باشم. واقعاً این حرف مرا گوش کنید، چون واقعاً چنین موردهایی دیده‌ام: در یک خانوادهٔ معمولی مذهبی و نمازخوان که به فتواها عمل می‌کنند، اگر یکی از فرزندان شور و شوق خاصی پیدا کند، مزاحمش می‌شوند. بخواهد نماز شب بخواند، بخواهد ذکر بگوید، برود با آدم‌هایی آشنا شود که اهل ذکرند و به او تعلیمی بدهند، بخواهد در خانه به آن عمل کند، مزاحمش می‌شوند، چون روی درسش تأثیر می‌گذارد و فردا کنکور دارد. آدم‌های مذهبی هم این‌طور نیستند که آدم‌هایی خیلی متعالی باشند؛ فکر می‌کنند بچه‌هایشان باید به ثمر برسند و در جامعه شغلی داشته باشند؛ چنین اهدافی دارند. اما ممکن است کسی اصلاً خلق شده باشد تا واقعاً موجودی استثنایی شود و خداوند برایش سرنوشتی در نظر گرفته باشد. خانواده‌ای را تصور کن که مذهبی‌اند، اما این چیزها را نمی‌فهمند. آدم می‌خواهد سیر و سلوک کند. اگر بخواهی از پدر و مادر رد شوی، در حالی که پدر و مادر در درجه‌ای از کمال‌اند، حالا صفرند، منفی‌اند یا کمی مثبت‌اند، این ممکن است به نوعی برایشان توهین‌آمیز باشد؛ مثل آنان زندگی نمی‌کنی و داری زندگی‌شان را زیر سؤال می‌بری. به نظر من زندگی نود و نه و نُه دهم درصد مردم، مذهبی و غیرمذهبی، به‌خصوص زیر سؤال است. بنابراین تأثیر این حرف‌ها را دیده‌ام و حساسیت نشان می‌دهم. دست‌کم یکی دو مورد آدم‌هایی را واقعاً دیده‌ام که بچه‌های خیلی خوبی‌اند، اما پدر و مادرشان اعصابشان را خرد کرده‌اند و مدام ابراز عدم رضایت می‌کنند، و این‌ها هم فکر می‌کنند دارند به جهنم می‌روند. به نظر من این حرف‌ها خطرناک‌اند. کسانی که آن کتاب‌ها را می‌نویسند و فتوا می‌دهند الان باید کمی در جامعه باشند و ببینند نتیجه‌اش چیست؛ ببینند آدم‌هایی که اتفاقاً این حرف‌ها را گوش می‌دهند چه وضعی دارند. خلاصه، فکر کنم این بچه‌ها در موضعی قرار می‌گیرند که یا باید حرف پدر و مادرشان را گوش ندهند یا حرف این علما را؛ باید یکی را انتخاب کنند. در برابر این، اشکالی مطرح شد: مشکل در موقعیت‌هایی است که پیش می‌آید؛ بیشتر چیزهایی که ما با پدر و مادر با آن مواجه می‌شویم در زمینه‌هایی نیست که مثلاً بگویید دستوری خیلی دقیق یا حق و باطلی خیلی واضح وجود دارد. مثالی خیلی ساده: رنگ پیراهن؛ آنجا هیچ ربطی به رضایت خدا ندارد.

الان اگر پدر و مادرت به تو می‌گویند برایم آب بیاور، حالا فکر کنی که بیاورم یا نیاورم خدا راضی است؟ خدمتی که می‌توانی به آنان بکنی، بکن. یا رنگ پیراهن: فرض کن ممکن است جامعه طوری شده باشد که این رنگ پیراهن معنای خاصی دارد و پدر و مادر نمی‌فهمند؛ مثلاً الان نارنجی بپوشی و پدر و مادر نمی‌فهمند؛ پس سعی کنید برایشان توضیح بدهید. اشکال این بود که حد این ماجرا کمی مبهم است: اگر در این چیزها مسائل زیادی پیش بیاید، کار به همان چیزی می‌کشد که شما می‌گویید، یعنی اینکه من می‌خواهم مسیر زندگی‌ام را این‌طور انتخاب کنم؛ اما واقعیت این است که خیلی آرام‌آرام و در فرایندی طولانی‌مدت از خیلی چیزهای زندگی‌تان به صورت فداکاری می‌گذرید. مثلاً چه؟ نه لزوماً رنگ لباس؛ مثلاً فرض کنید خیلی اصرار است که رشتهٔ مهندسی فلان را بخوانید؛ این را هم می‌شود خواند. این‌طور نیست که خیلی در راه زندگی من خلل بزرگی ایجاد کند.

فرض کنید من رفتم و مهندسی فلان را خواندم. بعد که جلو می‌روید، مثلاً بین رفتن به خارج و ماندن اینجا تصمیم می‌گیرید؛ فرض کنید در خارج امکان رشد خیلی زیادی هست، و بعد عوامل منفی رفتن به خارج را هم کنار حرف‌های پدر و مادر می‌آورید. یعنی در تصمیم‌هایی که می‌خواهید در زندگی بگیرید، این دو را کنار هم قرار می‌دهید و به نوعی با حرف خدا مقایسه می‌کنید.

معمولاً این‌طور است که شما تصمیمات زندگی‌تان را در بستری از نظرات پدر و مادرتان، نظرات خودتان و حرف‌های خدا می‌گیرید و همهٔ این‌ها را با هم چک می‌کنید. مثلاً من نگاه می‌کنم و به نظرم خدا هیچ مشکلی ندارد با اینکه این رشته را بروم یا آن رشته را؛ فکر می‌کنم حرف خدا این است که ببین مسیر زندگی کجایش بهتر است و یکی از این رشته‌ها را انتخاب کن. درست است؟ در این انتخاب رشته خدا حرفی ندارد؟

انتخاب مسیر زندگی و حدود والدین

نه. گاهی محدوده‌ها را روشن می‌کنیم و می‌گوییم در این محدوده تو تصمیم می‌گیری. من می‌خواهم بگویم اگر فهمیدی استعداد ویژه‌ات در چه زمینه‌ای است، باید بروی در همان زمینه تحقیق کنی. فرض کن پدر و مادرت تشخیص نمی‌دهند که تو چنین استعدادهایی داری، اما تو به چنین قطعیتی رسیده‌ای؛ انگار فهمیده‌ای که خداوند کسی را خلق کرده تا هنرمند باشد و اصلاً نمی‌تواند پزشک باشد، و پدر و مادرش به دلایل مالی می‌گویند برو پزشکی بخوان. در ادامهٔ اشکال گفته شد: اگر در درونت چیز خاصی نمی‌بینی و مثلاً اصولاً میل داری در رشته‌ای باشی، و پدر و مادرت هم همین‌طورند، چه؟ فرض کنید در رشته‌ای استعداد دارید، اما در رشته‌های نزدیک به آن هم استعداد دارید؛ این‌طور نیست که در این یکی استعداد خیلی ویژه‌ای داشته باشید و در آن‌ها امکان موفقیت نداشته باشید. جایی احساس می‌کنم ۹۰ درصد موفقم و جایی ۹۵ درصد. هر کدام از این تصمیم‌ها را بگیرم، احساس نمی‌کنم در برابر فرمان خداوند ایستاده‌ام. می‌خواهم بگویم این عدم عصیانی که قرآن می‌گوید، در بلندمدت و در بستر کل تصمیم‌های شما، ممکن است زندگی‌تان را به سمت دیگری ببرد؛ تصمیم‌ها سلسله‌وار پشت سر هم گرفته می‌شوند و این مسیر در بلندمدت عوض می‌شود. من این‌طور می‌خواهم بگویم: وقتی قرآن را می‌خوانی، به نظر من هیچ ابهامی در اینکه با پدر و مادرت چطور باید رفتار کنی نیست؛ احکام روشن است. آنچه می‌ماند تشخیص در عمل است: اینکه موردی این حساب می‌شود یا نمی‌شود. همین‌طور می‌توانیم مثال‌های خیلی پیچیده‌ای بسازیم؛ مثلاً اینکه تصمیم‌هایی خیلی جزئی در ده سال یک‌باره، مثل این پدیدهٔ «کیاس»، به چیز عجیبی تبدیل شود. به نظر من همه‌چیز روشن است. مهم این است که بفهمیم ما امر نشده‌ایم که رضایت پدر و مادرمان را جلب کنیم، چون رضایت خیلی از پدر و مادرها به وضوح جلب نمی‌شود. فکر می‌کنم الان در جامعهٔ ما مثال خیلی زیاد است. زندگی ایرانی این‌طور است: پدر و مادرها، نه اینکه واقعاً فداکارانه زندگی کرده باشند، فکر می‌کنند برای بچه‌ها زندگی کرده‌اند، و بعد ممکن است توقعات خیلی عجیب‌وغریبی پیدا کنند که هیچ‌وقت ارضا نمی‌شود. اینکه دربارهٔ رنگ لباس هم گفتم از این روست: ویژگی جامعه‌ای سنتی مثل ایران این است که پدر و مادر از بچه‌هایشان توقعی بیش از اندازه دارند و در زندگی‌شان دخالت می‌کنند. به هر حال این مشکل باید حل شود. وقتی مثلاً داری دربارهٔ رابطهٔ فرزند و والدین صحبت می‌کنی، بخش عمده‌ای از حرف‌ها باید خطاب به والدین باشد: چقدر حق دارند دربارهٔ لباس دخالت کنند؟ اگر پدر و مادری به تو می‌گویند فلان لباس را بپوش و اگر نپوشی واقعاً ناراحت و ناراضی می‌شوند و احساس توهین می‌کنند، این پدر و مادر فردا به تو می‌گویند زنت را هم طلاق بده. می‌خواهم بگویم پدر و مادری به تو می‌گویند در این رشته برو و تو رشتهٔ دیگری را دوست داری؛ زندگی خودت است؛ می‌خواهی آن رشته را بروی. فوقش پدر و مادر متعادل سعی می‌کنند حرف بزنند؛ اگر تشخیص می‌دهند کاری که داری می‌کنی اشتباه است، به تو بگویند این رشته بهتر از آن رشته است. اما اگر تو پایت در یک کفش است و دوست داری آن رشته را بروی، دیگر احساس توهین و نارضایتی نمی‌کنند؛ نباید بکنند. پدر و مادر چقدر حق دارند زندگی تو را تعیین کنند؟ خیلی مهم است که به پدر و مادر بفهمانی که بچه‌های خودشان، به اصطلاح دینی، امانت‌اند: تو مال خدایی، نه مال آنان؛ به آنان داده شده‌ای و خیلی هم باید شکرگزار باشند که اصلاً بچه دارند. تو را به پدر و مادرت نداده‌اند که تا آخر عمرت به تو بگویند راست‌راست برو، این‌ور برو، و اگر یک بار نکنی، یک‌باره بگویند وای، نافرمانی کردی، من دیگر از تو راضی نیستم؛ و تو هم بروی کتاب‌ها را بخوانی و بگویی پس به جهنم رفتم؛ چرا؟ چون یک روز مثلاً لباس نارنجی نپوشیدم! مطمئنم مثال‌های عجیب‌وغریبی می‌شود ساخت که تحلیلش کمی سخت باشد، اما این روشن است که نباید حرف اطاعت و رضایت را زد؛ تا می‌خواهی حرف محبت و احسان را بزن. اگر چیزی از تو می‌خواهند، آب از تو می‌خواهند.

خواسته‌هایی برای خودشان دارند؛ مثلاً تو پول داری و دوست دارند برایشان چیزی بخری؛ به نظر من باید از آنان حمایت کنی. اما مسئله این است که یک بار دربارهٔ تو حرف دارند و در زندگی تو دخالت می‌کنند: مسیری را که در زندگی‌ات تشخیص داده‌ای نرو، یا مثل ما زندگی کن. سازوکار خیلی ساده‌ای هست که می‌گوید چرا پدر و مادرها معمولاً با حسن نیت فراوان در راهنمایی اشتباه می‌کنند. جاناتان مرغ دریایی پدر و مادر داشت؟ کتاب را خوب یادم نیست که پدر و مادر داشته یا نه؛ همه‌اش می‌خواهد پرواز کند. دقیقاً؛ مسئله‌ای که در تمام دنیا هست این است: تو موجودی هستی که خداوند خلق کرده تا به درجات خیلی خیلی عالی برسی، و پدر و مادرت عموماً به این درجات نرسیده‌اند، و وقتی می‌خواهی بروی، جلویت را می‌گیرند. نه، اصلاً مسئله سوءنیت نیست؛ مسئله این است که هر آدمی که به‌طور طبیعی بخواهد مسیری را که خداوند می‌خواهد طی کند، جایی از پدر و مادرش رد می‌شود و دچار اصطکاک و مشکلی می‌شود. منظورم از اینکه گفتم حرف پدر و مادرتان را گوش کنید بدبخت می‌شوید همین است. یعنی اگر همین پدر و مادرت را به‌عنوان الگوی کمال قبول داری، حرفشان را گوش کن؛ اگر نه، و پیغمبر را به‌عنوان الگوی کمال قبول داری، یعنی باید راه دیگری را بروی که آنان نرفته‌اند که این‌طور شده‌اند که الان هستند؛ پس به نوعی داری نافرمانی می‌کنی. معمولاً هم در جامعهٔ ما پدر و مادرها حساس می‌شوند وقتی بچه‌ها زندگی‌ای غیر از زندگی آنان را انتخاب می‌کنند. پدر و مادر نماز شب نمی‌خوانند و بچه نماز شب می‌خواند؛ پدر به نوعی احساس می‌کند انگار داری به او بد و بیراه می‌گویی که تو چرا نماز شب نمی‌خوانی؟ پس حسش به نوعی ناخودآگاه این می‌شود که نماز شب کاری افراطی است؛ اگر نیست، چرا من نمی‌خوانم؟ کم پیدا می‌شود پدر و مادری که ببیند پسرش مثلاً بیشتر از پدر عبادت می‌کند و بیشتر به مجالس این‌ور و آن‌ور می‌رود، و تشویقش کند و بگوید آری، من اشتباه کردم؛ تو این‌طور باش؛ من نبودم. به هر حال به نظر من موضوع خیلی روشن است؛ قرآن خیلی روشن بیان می‌کند، و پیچیده‌شدن بحث‌ها به خاطر همین حرف‌های حاشیه‌ای است که در کتاب‌ها می‌نویسند. مطمئنم کسانی که آن را می‌نویسند، اگر همین حرف‌ها را با آنان بزنی، قبول دارند.

بی‌دقت بیان می‌کنند و مجبورند مدام تبصره بزنند: اگر اطاعت کردم، احکام شرع چه؟ اگر جایی تشخیص دادم که خداوند این را از من می‌خواهد چه؟ آن هم نه؛ اگر فلان شد چه؟ و آخرش به همین می‌رسد. فکر کنم فرق‌های واقعی هم وجود دارد. به نظر من اگر پدرت یا مادرت از تو بخواهند که از همسرت جدا شوی، حتی اگر هتک حرمت شود اشکال ندارد. به نظر من در این سوره ابراهیم دارد هتک حرمت پدرش را می‌کند. می‌گویند پدرش بت‌تراش بود؛ پسرش آمده و می‌خواهد بت‌ها را نپرستد؛ این دیگر به نوعی هتک حرمت است. مسئله این است که دایرهٔ حرمت بعضی آدم‌ها خیلی وسیع است؛ تا ذره‌ای تکان بخوری، به حرمتشان برمی‌خورد. بربخورد. اصلاً مهم نیست پدر و مادر چه احساسی دربارهٔ تو دارند. من در قرآن چیزی دربارهٔ کنترل آن نمی‌بینم؛ مگر می‌توانی احساسات پدر و مادرت را کنترل کنی؟ پدر و مادری که خودشان به دلایلی احساسات بدی دارند، چه می‌خواهی بکنی؟ کلاً از زندگی‌شان ناراضی‌اند.

نقد فیلمنامه مریم

من فیلم‌نامه را گرفتم و خواندم، و چقدر خوشحالم که فیلم را ندیده‌ام.

مهم‌ترین نکته در تفاوت حرف‌هایی که به‌طور سنتی می‌شنویم با موضع قرآن فعالانه‌بودن است: موضع فرزندان در برابر والدین در قرآن فعالانه است؛ یعنی از درون خودشان تصمیم می‌گیرند که این کار نیک است، این کار خیر است، این کار خوب است، و آن کارها را انجام می‌دهند؛ نه اینکه من بنشینم ببینم پدر و مادرم در موردی چه می‌گویند. دربارهٔ فعال‌بودن سوءتفاهم پیش نیاید که اگر می‌خواهم لباسی برای مادرم بخرم، بگویم من تشخیص می‌دهم این رنگ خوب است؛ جایی که داری برایشان کاری می‌کنی، مهم این است که آنان چه می‌خواهند و چه چیزی را دوست دارند. اما در زندگی خودت، زندگی‌ات باید دست خودت باشد؛ نه، دست خودت نه، باید دست خدا باشد؛ باید کار حق انجام بدهی. این نکته به نظر من روشن است: حرف‌های خدا هست و حرف‌های شیطان، و پدر و مادر هر دو را می‌زنند، مگر اینکه پیغمبر باشند؛ و تو هیچ‌جا در قرآن نمی‌بینی که به تو گفته باشند اگر پدر و مادرت گفتند، از حرف‌های شیطان پیروی کن. باز هم می‌شود مثال‌های عجیب‌وغریبی ساخت که همین را هم مبهم کند، اما اگر کلی و از دور نگاه کنی، همه‌چیز روشن است. من فیلم‌نامهٔ سریال مریم مقدس را گرفتم و خواندم و به خیلی از سؤال‌هایی که در این کلاس مطرح شده بود پی بردم. برای همین، چون فکر می‌کنم خیلی سوءتفاهم‌زاست، می‌خواهم دست‌کم نیم ساعتی دربارهٔ چیزهایی صحبت کنم که در این داستان به این شکل آمده است؛ جاهایی که به نظر من با قرآن تناقض دارد، بی‌دقتی کرده‌اند، و کلاً روی چیزهایی تأکید کرده‌اند که ظاهراً قرآن دست‌کم بر آن‌ها تأکید ندارد؛ این‌ها کمی روشن شود. احساسم این است که کسانی که این فیلم را دیده‌اند دچار مشکلی‌اند: باید چیزی را از ذهنشان پاک کنند و دوباره آن فضا را، آن‌طور که در قرآن هست، در ذهنشان به وجود بیاورند. بنابراین فکر کنم لازم است سعی کنم ظرف نیم ساعت کمکتان کنم که شاید بتوانید چیزهایی را از ذهنتان پاک کنید. آنچه آدم می‌بیند ممکن است تأثیر خیلی عمیقی روی آدم بگذارد. این مشکل دیدن فیلم‌های مذهبی دربارهٔ پیغمبرهاست که چهره‌ها را نشان می‌دهند. دربارهٔ فیلم‌نامه خیلی مختصر بگویم: بر اساس صفحه‌ها، موضوع‌هایش را به چند قسمت، شش قسمت، تقسیم می‌کنیم و دربارهٔ هر قسمت توضیحاتی می‌دهم. فیلم‌نامه کلاً ۲۲۰ صفحه است. مثلاً ۴۰ صفحهٔ اولش کلاً به این اختصاص دارد که محیط سیاسی و اجتماعی آن منطقه را توصیف کند. اولاً یک مسئلهٔ خیلی واضح این است که فیلم قطعاً اختلاف‌هایی با فیلم‌نامه دارد؛ معمولاً صحنه‌هایی کمی اضافه می‌شود و دیالوگ‌هایی کم و زیاد می‌شود؛ اما به هر حال مطمئناً ساختار کلی فیلم همین است، چون سروش خودش آن را منتشر کرده، و قطعاً نباید اختلاف زیادی داشته باشد. یک نکتهٔ فیلم‌نامه این است که برای مسئلهٔ ظهور مسیح بار سیاسی خیلی زیادی قائل است. در قرآن اصلاً این‌طور نیست؛ نه اینکه حساسیتی دربارهٔ ظهور مسیح وجود داشته یا نداشته؛ اگر هم وجود داشته، در قرآن به این موضوع اهمیتی داده نمی‌شود؛ شاید اشاره‌هایی هست که آنجا جوّ خیلی مناسبی برای ظهور مسیح نیست. اما در این فیلم‌نامه بخش کاملاً عمده و پررنگ داستان مسائل سیاسی است: رومی‌ها آنجا را اشغال کرده‌اند، یهودی‌ها در تنگناهایی‌اند و منتظر منجی‌اند، به معنای کسی که بیاید و شمشیر به دست بجنگد؛ و اصلاً این خبرها در قرآن نیست.

منجی شمشیر به‌دست و تصویر مسیح

اصلاً قرار نیست مسیح بیاید و شمشیر به دست بگیرد. شاید این حرف درست باشد که به قوم یهود وعده داده شده که پیامبری بزرگ، بزرگ‌تر از داوود و سلیمان، در میان قوم یهود ظهور می‌کند؛ اینکه پیامبران بنی‌اسرائیل واقعاً چنین حرف‌هایی به قوم یهود زده‌اند. قوم یهود، مطابق دیدگاه‌های خاص خودشان، این را به این تبدیل می‌کنند که پادشاهی می‌خواهد بیاید. یعنی وقتی گفته می‌شود آدمی بزرگ‌تر از داوود و سلیمان، قوم یهود چه می‌فهمند؟ مردی قدرتمند که مثلاً لشکری بزرگ دارد. اینکه مسیحی برای نجات دادن بشر می‌آید، اتفاقاً به نظرم در فیلم‌نامه خیلی روشن است: جایی زکریا با مریم دربارهٔ مسیح صحبت می‌کند و همین را می‌گوید، که مسیح می‌آید تا بشریت را نجات بدهد. اگر همین حرف را به یهود بزنی، یهود این‌طور می‌شنود که کسی می‌خواهد بیاید و ما را از آن فلاکت نجات بدهد، درآمدمان بهتر شود و زندگی‌مان راحت‌تر شود؛ بنی‌اسرائیل از نجات بشریت احتمالاً چیزی جز این نمی‌فهمند. اصولاً هر بشارتی هم که به بنی‌اسرائیل داده می‌شود، همیشه آن را به خودشان می‌گیرند. یعنی مسیح اصولاً موجودی است که همه می‌دانند روزی، به یک معنا، برای نجات بشریت می‌آید؛ اما همین الان هم اگر از یهودی‌ها بپرسی، معتقدند کسی قرار بود بیاید و قوم یهود را نجات بدهد؛ قرار بود قوم یهود را از فلاکتی که در آن زمان داشتند نجات بدهد. من می‌خواهم بگویم اصولاً از نظر قرآن چنین وعده‌ای وجود نداشته است؛ این وعده ساختگی است. در وعده‌هایی که به یهود، یعنی بنی‌اسرائیل، داده شده، وعدهٔ ظهور مسیح وجود داشته، اما نه به‌عنوان موجودیتی سیاسی، کسی که شمشیر بزند. در فیلم‌نامه همه‌اش حرف این است که منتظر کسی‌اند؛ هر وقت حرف این می‌شود که مسیح دارد متولد می‌شود، همه شمشیرهایشان را آماده کرده‌اند که بیا برویم بجنگیم. در قرآن، فضایی که اطراف مسیح هست اصلاً این‌طور نیست. بنابراین دارم این‌طور می‌گویم که باید دید در این متن کجا حرف‌های خود متن است و کجا حرف‌هایی که آدم‌ها می‌زنند. این متن در این مورد خیلی خوب صراحت دارد: یهودی‌ها حرف‌هایی می‌زنند غیر از آنچه زکریا دربارهٔ مسیح می‌گوید. قرآن هم همین‌طور است. من یک بار در همین کلاس تعبیر کرده‌ام که قرآن وقتی تاریخ می‌گوید، تاریخ پیامبران را می‌گوید: بزرگ‌ترین موجوداتی که در کرهٔ زمین ظهور کرده‌اند پیامبران‌اند؛ پادشاهان واقعی هم این‌ها هستند و به معنای واقعی کلمه به نوعی بر همهٔ دنیا حکومت می‌کنند.

اما در ظاهر ممکن است پادشاه نباشند، و یهودی‌ها ظاهر را نگاه می‌کردند. می‌دانید که یهودی‌ها همین الان هم می‌گویند مسیح دروغ گفت؛ با یک استدلال ناب بنی‌اسرائیلی: می‌گویند او مسیح دروغین بود؛ عیسایی که ادعای مسیح‌بودن کرد دروغ گفت، چون پادشاه نشد؛ به همان نشانی که ما کشتیمش. دقت می‌کنید؟ اگر مسیح بود، ما نمی‌توانستیم بکشیمش؛ پس مسیح نبود. می‌گویند واضح‌ترین استدلال برای اینکه او مسیح نبوده این است که ما کشتیمش؛ حال آنکه نکشتندش. جالب است. این شبیه آن استدلال زیبایی است که در قرآن معروف است؛ زیبا را از سر طعنه می‌گویم؛ جالب، نه درست: به آنان می‌گوییم به فقرا اطعام کنید، می‌گویند اگر خدا می‌خواست، خودش آنان را سیر می‌کرد؛ خدا نخواسته، و من بروم کاری بکنم که خدا نخواسته است؟ امکان ندارد این کار را بکنم. یک استدلال توحیدی جالب برای اینکه طرف انفاق نکند! ببخشید، اما بنی‌اسرائیل، می‌دانید، اصولاً نمونهٔ آدم‌هایی‌اند که این نوع استدلال‌ها را می‌آورند. این اصلاً باهوش‌بودن نیست؛ آدمی است که به‌طور ظاهری با شریعتی و دینی آشناست و نوع استدلال‌های دینی را شنیده و فهمیده، اما چون هوای نفس دارد، آن‌ها را به شکلی عجیب‌وغریب در جهت منافع خودش به کار می‌برد. مثلاً به او می‌گویند کسی می‌خواهد بیاید و بشر را نجات بدهد؛ چیزی که در ذهنش منعکس می‌شود این است که پادشاهی دارد می‌آید. قطعاً اگر آدمی بود که می‌آمد تا قوم بنی‌اسرائیل را مثل موسی نجات بدهد، با موسی هم چه معامله‌ای کردند؟

نمی‌جنگیدند؛ او خودش باید می‌رفت و می‌جنگید. در قرآن هم عبارت‌هایی دربارهٔ مسیح هست، و فکر می‌کنم دربارهٔ مسیح هم چیزی مشابه این هست. اینکه این پیامبر به سوی بنی‌اسرائیل فرستاده شده درست است؛ اما مسئله این است که نجات یعنی چه. تعبیر یهود از نجات این است که از سختی‌های روزمرهٔ زندگی‌اش نجات پیدا کند. در توصیفی که در همین فیلم هست هم می‌بینیم: سربازها می‌آیند، این‌ها را می‌گیرند و می‌برند و ظلم می‌کنند، و نجات یعنی اینکه کسی بیاید و ما را از دست این‌ها نجات بدهد. اصلاً موسی مبعوث می‌شود که این کار را انجام بدهد. می‌خواهم بگویم این احساس یهود است: یهود کلاً از آن تجربه این‌طور فهمید که هر چند وقت یک بار خدا باید کسانی را بفرستد که ما را نجات بدهند؛ تجربه‌ای تاریخی که خیلی رویشان تأثیر گذاشته است. در حالی که مسیح ظاهراً اصلاً برای این کار نیامده است؛ موجودی است که قرار نیست شمشیر به دست بگیرد؛ قرار نیست معجزاتی بیاورد. نوع معجزاتش را می‌بینید: شکافتن نیل و غرق‌کردن فرعون و این حرف‌ها نیست؛ معجزاتش چیزهایی کاملاً از نوع کشتن نیست؛ همه‌اش از نوع زنده‌کردن است: شفا دادن و زنده کردن و نجات پیدا کردن انسان‌ها به معنای واقعی کلمه. این همان کاری است که مسیح می‌خواهد انجام بدهد، به همان معنایی که مسیحیان دقیقاً می‌گویند: نجات از ترسی که دارند، نجات از گناه، نجات به معنای اخروی‌اش. بنابراین می‌خواهم بگویم از نظر تاریخی قطعاً وعده‌هایی دربارهٔ ظهور مسیح به قوم یهود و بنی‌اسرائیل داده شده بود، و این‌ها برای خودشان تعبیرهایی ساخته بودند که کسی مثل موسی می‌آید و شمشیر به دست می‌گیرد؛ این‌ها دیگر ساختگی بود. در این فیلم خیلی خیلی زیاد روی این مسئله تأکید می‌شود: مسائل سیاسی و حس ظهور مسیح به‌عنوان موجودی سیاسی بی‌نهایت پررنگ است. تقریباً می‌توانم بگویم که اصلاً کلاً به این پررنگی نبوده؛ یعنی حتی در میان یهود هم این‌طور نبوده که همه‌اش در انتظار منجی‌ای به این شکل باشند و مثلاً سیاسی باشد. فکر می‌کنم کمی زیاده‌روی شد. نکته این است که این‌ها نجات را به معنای خیلی ظاهری می‌فهمند: نجات از سختی‌های زندگی، نجات از ظلمی که به آنان می‌شود؛ اما نجات معنای مهم‌تری دارد. منجی لزوماً به این معنا نیست. الان مسیحیان مسیح را منجی می‌دانند و معتقدند که عمل نجات را هم انجام داده است؛ البته با اعتقادات خودشان، و کاملاً معنوی نگاه می‌کنند: به‌عنوان موجودی که آمد تا با ترویج معنویت، به یک معنا، بشر را نجات بدهد. مهم‌ترین نکته در این چهل صفحهٔ اول این است که تمام ماجرا این‌طور است: همه منتظر ظهور مسیح‌اند و پیشگویی‌ای از طرف عمران وجود دارد که فرزند خود عمران مسیح است. کل ماجرا همین است. نمی‌دانم در سریال چند جلسه طول کشیده؛ فکر کنم با توجه به طول فیلم‌نامه باید دو جلسه طول کشیده باشد. به‌عنوان اولین نکته می‌خواهم بگویم این اصلاً و کاملاً با قرآن تعارض دارد؛ یعنی اصلاً با قرآن نمی‌خواند که دربارهٔ فرزند عمران پیشگویی شده باشد که مسیح است؛ به وضوح این‌طور نیست. به نظر من همخوانی‌اش با متن خیلی خیلی کم است. دلیلش خیلی واضح است: فرض کنید عمران دست‌کم به زنش گفته بود، یا میان مردم پخش کرده بود، که این فرزندی که دارد به دنیا می‌آید مسیح است؛ آن‌وقت مادر مریم حق دارد مسیح را نذر کند؟

نذر عمران و مادر مریم

اصلاً می‌شود مسیح را نذر کرد که برود و خادم چیزی شود؟ در قرآن، مسئله خیلی ساده است: مادر مریم باردار نمی‌شده و نذر کرده که فرزندش را تقدیم خداوند کند، به این معنا که برود در همان بیت‌المقدس، در مسجد — اینجا اسمش چیست؟ — در معبد سلیمان، معتکف شود و مشغول عبادت باشد؛ و بعد مشکل فقط این است که فرزند دختر شده و دختر نمی‌تواند. من از قرآن احساس می‌کنم که به هیچ وجه حساسیت خاصی در این باره وجود ندارد؛ اصلاً وجود ندارد. فقط این است که این نذر انگار به نوعی به مشکل برخورده و بعد با نام‌گذاری مریم به طریقی این مشکل حل می‌شود. در همین قسمت فیلم‌نامه می‌بینید که زکریا بنا به این پیشگویی بلافاصله به این نتیجه می‌رسد که فرزند مریم مسیح است. در قرآن اصلاً این‌طور نیست که زکریا ببیند مریم مادر مسیح است. تفاوت خیلی واضح و اساسی با قرآن این است که آن قسمتش واقعاً فاجعه است. به نظر من به شدت نسبت به شخصیت حضرت زکریا توهین‌آمیز است که کلاً ماجرای تولد یحیی تبدیل شده به مسئله‌ای خانوادگی: این‌ها بچه ندارند، مردم مدام به آنان متلک می‌گویند، و زکریا می‌گوید من چه کار کنم؛ و بعد اینکه فقط بچه می‌خواهد و خداوند هم به او بچه‌ای می‌دهد. در حالی که در قرآن زکریا درخواست ولی می‌کند. مشکل جانشین دارد؛ مسئله‌ای مربوط به پیامبری‌اش برایش پیش آمده است؛ نه اینکه مسئله بچه‌داشتن باشد و مردم مسخره کنند و به زنش متلک بگویند و جانش به لبش رسیده باشد، و تمام این مدت فکر نکرده باشد و حالا آخر کار بچه بخواهد. این مسئله کاملاً مثل چیزی ساده و عوامانه شده است. می‌خواهم بگویم اگر زکریا می‌داند که مریم باردار می‌شود و مسیحی که قرار است متولد شود از اوست، اصلاً مشکل ولی ندارد؛ مشکل جانشینی ندارد. صبر کند؛ یک ماه دیگر مسیح به دنیا می‌آید و جانشین می‌شود؛ چه کسی بهتر از او، که از خود زکریا هم بالاتر است؟ بنابراین اصلاً به نظر نمی‌آید فضا این‌طور باشد که همین امروز و فردا مسیح قطعاً دارد متولد می‌شود، همه بدانند و زکریا بداند که مسیح به هر حال در کرهٔ زمین ظاهر می‌شود و مریم مادر اوست؛ و این در این فیلم‌ها خیلی پررنگ است. می‌خواهم بگویم دو جلسهٔ اول این فیلم کلاً روی هواست؛ یعنی کل موضوعش همین است: مسائل سیاسی، به اضافهٔ اینکه قرار بوده مسیح متولد شود و نشده، و زکریا حالا می‌گوید مریم مادر مسیح است. کل موضوع چهل صفحهٔ اول همین است و فکر می‌کنم اساساً مشکل تعارض با توصیف قرآن را دارد. سی صفحهٔ بعد دربارهٔ جنگ و دعوا بر سر سپردن مریم است. کلاً در این فیلم‌نامه، ظاهراً یک هدف این است که چون ما به ظهور منجی اعتقاد داریم، سعی شده این وجه داستان خیلی پررنگ شود: ناباوری نسبت به ظهور منجی، به تأخیر افتادن ظهور منجی، و این حرف‌هایی که بین مردم هم هست؛ چیزی که به نوعی با عقیدهٔ خاصی که در جامعهٔ ما هست ارتباط پیدا می‌کند. این یک چیز است؛ اینکه با مسائل سیاسی هم کلاً ما کمی سیاست‌زده هستیم.

وجه مدرن داستان مریم در فیلم

مسائل سیاسی پررنگ شده‌اند. نمی‌دانم، در داستان یوسف هم ممکن است سیاست به هر حال وارد شود؛ هر چیزی را که نگاه می‌کنید، آن جنبهٔ سیاسی هست؛ در حالی که برای قرآن اصلاً این‌طور نیست؛ سیاستی وجود ندارد. بزرگ‌ترین سیاستمدار دنیا فرعون بود که می‌بینید گرفته و انداخته شد؛ مشکلی وجود ندارد. از این پایین که ما نگاه می‌کنیم، پادشاهان و قدرت‌هایی هستند که خیلی به چشم می‌آیند؛ اما واقعاً وقتی داستان پیامبران را می‌بینید، در واقع دارید داستان پادشاهان را می‌بینید؛ کس دیگری وجود ندارد. کلاً این محیط سیاسی که توصیف می‌شود پررنگ است. به اضافهٔ اینکه این داستان، به دلیل شرایط خاص جامعهٔ ما و دوران ما، رنگ خاصی گرفته و به نوعی بیانیهٔ فمینیستی تبدیل شده است. جاهایی به وضوح مسئلهٔ پسر و دختر مطرح است؛ مثلاً در این فیلم‌نامه نطقی هست در جهت اینکه دخترها از پسرها کمتر نیستند و احکام شرع این‌طور است. کلی از این حرف‌ها در مسئلهٔ تولد مریم و ورودش در نیمهٔ اول داستان، وقتی می‌خواهد وارد دیر شود، هست؛ این بحث‌ها پررنگ شده و کمی مدرن شده است. در خود قرآن هم آن عبارت («لیس الذکر کالانثی») واقعاً همین را به ذهن می‌آورد که این اعتقاد غلط، که ظاهراً پسرها نسبت به دخترها بهترند، زیر سؤال برود و رد شود؛ اما پررنگ‌شدنش و به نوعی وجه مدرن پیدا کردنش جزو ویژگی‌های این فیلم‌نامه است. یک چیز عجیب این است که رسماً دست‌کم در دو جا در این فیلم‌نامه نذر را به عمران نسبت می‌دهد، اینکه فرزند را به دیر بسپارند؛ دو جا با صراحت. حتی از زبان خود مادر مریم جایی این‌طور می‌گوید که من روزی جایی پرنده‌ای را دیدم که داشت غذا می‌داد و آتش شوق مادرشدن در وجودم زبانه کشید و دعا کردم و عمران نذر کرد. در قرآن به وضوح نذر مربوط به مادر مریم است؛ مادر مریم است که نام‌گذاری می‌کند، مادر مریم است که نذر کرده، و همهٔ این ماجرا به مادر مریم نسبت داده می‌شود. به نظر من این خیلی عجیب است؛ تناقضی خیلی واضح با متن قرآن است، که اصلاً در قرآن هیچ اشاره‌ای به نذر عمران نشده، و اینجا انگار دارد تأکید می‌شود که این نذر از سوی عمران بوده است. در قسمت دوم، دست‌کم در فیلم‌نامه این‌طور است؛ مطمئن نیستم، چون بعضی چیزهای جزئی و کم‌رنگ ممکن است در فیلم منتقل نشده باشد. مریم از ابتدای تولدش به نوعی به‌عنوان موجودی مقدس و صاحب کرامت شناخته شده است. جایی در فیلم‌نامه هست که مامایی که مریم را به دنیا آورده و بعد در همان معبد سلیمان معتکف می‌شود، به زکریا می‌گوید از وقتی این بچه به دنیا آمده اینجا برکت زیاد شده و دام‌ها زیاد شده‌اند، و حدس می‌زند که انگار مادر مسیح باشد. یعنی این‌قدر اتفاق‌هایی افتاده که مردم عادی هم فهمیده‌اند. این‌ها هم دست‌کم با چیزی که ما در قرآن می‌بینیم خیلی سازگار نیست.

محدودیت دراماتیزه کردن روایت قرآنی

همیشه این مشکل وجود دارد: داستان مریم در قرآن را شاید بشود با حفظ همین تصاویر و روایتی که در قرآن هست به فیلمی خیلی خوب، یک‌ساعت‌ونیم یا دوساعته، تبدیل کرد، اما نمی‌شود از آن سریالی چندقسمتی ساخت. منظورم این است که مایهٔ داستان مریم در قرآن به آن اندازه نیست؛ مجبوری چیزهایی اضافه کنی و بروی از تاریخ جمع کنی تا کمی کش بیاید؛ معمولاً سریال‌ها را مثلاً در دوازده، پانزده یا سیزده قسمت می‌سازند. به نظر من خیلی طبیعی است که اگر بخواهیم امانت‌دار باشیم، خیلی از چیزهایی که در قرآن به آن اشاره نشده بهتر است در فیلم نباشند. اما مدام این مسئله حواشی پیدا کرده، و اگر واقعاً آن خط داستانی قرآن را در فیلم نگاه کنید، تقریباً هیچ نیست؛ همه‌اش حواشی است که به نحوی به آن دامن زده شده است. در قرآن، با آن عبارتی که دربارهٔ مریم می‌آید، مثل این است که مریم ناشناخته است و خداوند او را پنهان کرده است. اما در فیلم‌نامه این فضای اطراف مریم در کودکی در ادامهٔ داستان هم همین‌طور ادامه پیدا می‌کند: مریم که بزرگ می‌شود، مردم به‌عنوان تبرک مثلاً نانش را می‌گیرند. ببینید، این احساس که مریم موجودی مقدس و شناخته‌شده است کار را به جایی می‌رساند که بچهٔ فرمانده نظامی روم، که مثلاً نمایندهٔ روم است، مریض است و زنش می‌گوید او را به‌عنوان شفادهنده ببینند. در حالی که در فضای قرآن، به نظر من، مریم به شدت در کنج خلوتی است و هیچ‌کس از حالش خبر ندارد؛ برای خودش دارد عبادت می‌کند. تصویری که ما در قرآن می‌بینیم این است. روایت خیلی زیبایی در احادیث قدسی هست که از قول خداوند می‌گوید اولیای من زیر عبای من‌اند و کسی جز من آنان را نمی‌شناسد. کلاً سنت الهی این است که، جز دربارهٔ کسانی که رسول‌اند و برای تبلیغ فرستاده می‌شوند، خداوند اصولاً اولیای خودش را این‌طور آشکار نمی‌کند که معجزه کنند و این حرف‌ها، مگر اینکه رسالت داشته باشند. مشکل این است که وقتی می‌خواهید نمایشی بسازید که روی مردم تأثیر بگذارد، نمی‌شود در یک سریال ساعت‌ها نشان داد که مریم در خلوت دارد عبادت می‌کند؛ بیننده کانال را عوض می‌کند. نمایشی‌کردن یعنی اینکه باید تقدس را به صورتی نشان بدهی که مردم احساس قداست کنند: سگی جایی می‌آید و همه را گاز می‌گیرد، اما مریم را گاز نمی‌گیرد. نمایشی‌کردن این است که نشان بدهی موجودی مقدس کلاً چنین حالتی دارد. یعنی گاهی ناچاری، برای اینکه از نظر دراماتیک مفهومی را برسانی، بیان‌هایی غیرعادی داشته باشی. ببینید، فیلم نسبت به ادبیات از این نظر، در نمایش موجودات مقدس، خیلی ضعف دارد، چون در ادبیات می‌توانید چهره‌ای را به‌طور مبهم ترسیم کنید و به نوعی تخیل خواننده است که آن را می‌سازد. اگر دارم در قرآن می‌خوانم، از چهره و زندگی مریم تصوری پیدا می‌کنم مطابق با چیزی که خودم می‌فهمم؛ اما وقتی متن را فیلم می‌کنید، دیگر مجبورید چیزی را به مردم نشان بدهید: این مریم است، این نحوهٔ رفتار مریم است. بنابراین در حد فهم و شعور خودتان باقی می‌مانید؛ به اضافهٔ اینکه اگر فهم و شعورتان بالا هم باشد، باید با عوامی که می‌خواهند این را ببینند مصالحه کنید و از فهم و شعور خودتان هم، که احتمالاً زیاد بالا نیست، کمی پایین‌تر بیایید. اینکه سگ گاز نگیرد، احتمالاً ممکن است حسی از تقدس در مردم پدید بیاورد؛ اما اگر مریم بیاید و اعمال عبادی انجام بدهد، چه کسی احساس می‌کند او موجودی مقدس است؟ در قرآن این نوشته شده است و این برتری را دارد. کلاً دربارهٔ قداست مریم این جمله‌ها را در قرآن می‌بینید؛ چطور می‌شود آن را فیلم کرد؟ چون سخن خداست، تأثیر خاصی روی آدم می‌گذارد. یا این توصیف دربارهٔ مریم در کتاب، با تعبیرهای «مکان شرقی» و «حجاب»: این حس انزوا و عزلت و کناره‌گیری از مردم و رفتن به مکان خلوت، و شدیداً این احساس که مشغول عبادت است و به نوعی وقف خداوند شده و انگار با آدم‌ها کاری ندارد، را در همین عبارت می‌بینید. تصویر کردن این کمی سخت است، و نتیجه‌اش همین است که این فیلم‌ها این‌طور درمی‌آیند. در فیلم‌نامه کلاً دیگران، آدم‌های بد فیلم، مخصوصاً نسبت به زکریا حرف‌های توهین‌آمیزی می‌زنند و بد و بیراه می‌گویند، که باز کمی آزاردهنده است. حتی دربارهٔ مریم هم به نوعی آزاردهنده است که آدمی این حرف را بزند که اگر می‌توانست معجزه کند، پای لنگ خودش را شفا می‌داد؛ و بعد کسی توضیح می‌دهد که این‌قدر نماز خوانده که این‌طور شده است. می‌گویم مشکل دارد. نمی‌خواهم الان از این فیلم‌نامه انتقاد کنم؛ کاملاً متوجه هستم. می‌خواهم بگویم سینما اصولاً رسانهٔ خوبی برای حرف زدن دربارهٔ پیامبران نیست. هر کاری بخواهید بکنید، مسئله نشان دادن چهره و این حرف‌ها هم نیست؛ کلاً نمی‌توانید با سینما حالات درونی را نشان بدهید. به حالات درونی در ادبیات می‌شود به نوعی نزدیک شد، اما خیلی سخت است، خیلی سخت؛ مخصوصاً حالات آدم‌هایی که حالات درونی‌ای دارند که اصولاً برای ما قابل درک نیست. این عین روضه‌خوانی‌های خودمان است: ماجرای کربلا تبدیل شده به مصیبت‌های خانواده‌ای که پدری پسرش را از دست داده و خواهری برادرش را. اما سینما را کنار بگذاریم: ممکن است آدمی یک فیلم سینمایی روشنفکرانهٔ یک‌ساعته یا دوساعته بسازد، از جایی بودجه‌ای گرفته باشد و خیلی هم نگران فروش فیلم نباشد؛ اما تلویزیون معمولاً این‌طور است که برای عموم مردم چیزی نمایش می‌دهد و مجبورید به نوعی عوامانه‌اش کنید تا مردم خوششان بیاید. قسمت سوم، که آن هم حدود ۳۰ دقیقه است، دربارهٔ مریم در کودکی و ورودش به معبد است. اما بگذارید دربارهٔ قسمت دوم بگویم: مسئلهٔ سپردن مریم به این معبد را آخرش هرود پادشاه حل می‌کند. در فیلم‌نامه این‌طور است: این‌ها پیش پادشاه می‌روند تا بگویند چنین مشکلی پیش آمده؛ بعد پادشاه به آن آدم خیلی بدِ فیلم، یساکار، می‌گوید این را ببرید در معبد و مواظبش باشید؛ آدمی که اگر چنین حرف‌هایی دربارهٔ او هست و زکریا دارد از آن استفاده می‌کند، بهتر است بیرون نباشد؛ اگر مردم هم فکر می‌کنند آدم مقدسی است، آنجا کنترلش کنید. کلاً به این بهانه، که بهانهٔ خیلی ضعیفی است، به نوعی قانع می‌شوند که مریم داخل معبد برود. از طرف دیگر نگاه کنید: از آن لحظه تا آخر هیچ کنترلی روی مریم نیست. قرعه می‌کشند، کفالتش هم به زکریا می‌رسد، و بعد هم می‌بینید مریم هیچ محدودیتی ندارد. ایدهٔ اینکه او را به معبد بیاورند فقط بهانه است. خود فیلم‌نامه تا آنجا فضایی را ترسیم کرده که نباید قبول کنند مریم به معبد بیاید: زکریا هیچ چیزی ندارد و اصلاً به‌اصطلاح اتوریته ندارد، همه هم که آدم‌های بدی‌اند، و تنها کسی هم که طرفدار زکریا بود همان اوایل، بعد از تولد مریم، شک می‌کند و به سمت آنان می‌رود. یعنی چون فیلم‌نامه این‌طور پیش رفته، به وضوح جواب باید این باشد که راهش نمی‌دهیم؛ کار خلاف شرع هم که هست؛ زکریا هم که هیچ، کسی قبولش ندارد؛ بنابراین نباید راهش می‌دادند. به صورت بهانه‌ای چیزی درست شده که به معبد برود، و چون واقعیت ندارد، یعنی همان لحظه انگار می‌خواهد گرهی را باز کند، بعدش دیگر هیچ خبری از کنترل‌کردن نیست؛ هر وقت بخواهد از معبد می‌رود و هر وقت بخواهد می‌آید و با مردم در ارتباط است.

برای زکریا هم جایی درست می‌کند؛ زکریا کفالت را به عهده می‌گیرد و همه‌چیز می‌شود زکریا. این ایده‌ای است که کاملاً دفعتاً به وجود آمد. اما قسمت سوم قسمت خیلی آزاردهنده‌ای است، چون مریم کتک می‌خورد، و من اصلاً باورم نمی‌شود. با جنبه‌های دراماتیکی مثل دلتنگی برای مادر؛ مریم متهم می‌شود به اینکه ارتباط نامشروع دارد و کتکش می‌زنند. کلاً مثل روضه‌خوانی است؛ دقیقاً همین قسمت سوم، که ۳۰ صفحه است، حالت تحریک عواطف عوامانه دارد: دلتنگی برای مادر، که همه آن را می‌فهمند، و دلتنگی مادر برای او. کلاً این‌طور است که با مریم خیلی بد کنند و سخت بگیرند، اما مریم خیلی صبور باشد؛ شبیه شخصیت برنادت در فیلم «آهنگ برنادت»، که کلاً الگویی بوده برای ساختن مریم در این فیلم: کسی که درد می‌کشد، عبادت کرده، می‌زنندش و همیشه حالت صبر دارد؛ در آن فیلم خوب درآمده است. باز سی صفحهٔ بعدی مربوط به یک سری ماجراهایی است که واقعاً فکر نکردم ارتباطی به ماجرای خود مریم داشته باشد. شاید واقعاً تحقیقات تاریخی نشان داده که چنین اتفاق‌هایی افتاده: اینکه پادشاه زن خودش را می‌کشد، خواهر خودش را می‌کشد، پسر خودش را می‌کشد و مثلاً سر همهٔ اقوام خودش را می‌برد؛ احتمالاً بر اساس روایات تاریخی چنین چیزهایی آمده است. واقعاً با فضای فیلم و محتوای فیلم هیچ ارتباطی نمی‌بینم؛ همین‌طوری در فیلم هست و خیلی هم جایش پر است. یک نکتهٔ مربوطش این است که آن خواهر، همسر پادشاه، آدم خوبی است و به نوعی با مریم ارتباط دارد.

یک بار فقط برای دیدن مریم به آنجا می‌آید. بخشی از داستان به یوسف ارتباط دارد، چون یوسف شخصیتی تاریخی است و به هر حال در این فیلم هم هست؛ من اصلاً نمی‌دانم این شخصیت تاریخی حضور داشته یا نداشته. به هر حال به نوعی در این قسمت چهارم، که از معبد خارج می‌شود، شاگرد زکریا می‌شود. قسمت بعدی، ۶۰ صفحه، قسمت نوجوانی مریم است که مربوط می‌شود به کارهای معجزه‌آسایی که مریم می‌کند و اعتقادی که مردم به مریم دارند، و بخشی نسبتاً طولانی به اینکه به همسر زکریا و به خود زکریا حرف‌هایی می‌زنند که این‌ها بچه ندارند. همهٔ این‌ها در واقع زمینه‌ساز این است که برداشت نویسندهٔ فیلم‌نامه از ماجرای دعای زکریا برای تولد یحیی این باشد که اولاً مشکل زکریا این است که فرزند ندارد؛ مثل آدمی عادی دلش بچه می‌خواهد و دعا می‌کند که بچه‌دار شود، آن هم چون خیلی اذیتش می‌کنند. این دیگر سطحش را خیلی پایین می‌آورد. باز هم انسان واقعاً ممکن است به دلایلی کمی سطح‌بالاتر فرزند بخواهد؛ به هر حال از متن قرآن این درنمی‌آید. اینجا زکریا کاملاً منفعل است، چون مردم زیاد حرف می‌زنند؛ زکریا در این بخش موجودی بسیار منفعل است. زکریا پیش همسرش می‌رود و می‌بیند همسرش خیلی ناراحت است و گریه می‌کند، و همسرش می‌گوید ای کاش ما هم فرزندی داشتیم تا دیگر این زخم زبان را تحمل نکنیم. این حرف را همسر زکریا می‌زند. این همه مسائل دینی تا حالا پیش آمده و هیچ‌وقت زکریا را عصبانی ندیده‌ایم؛ اما زکریا از خانه‌اش راه می‌افتد و می‌رود و مثلاً وارد آنجا می‌شود و داد و فریاد می‌کند که چرا با خانوادهٔ ما این‌طورند؟ چرا اذیت می‌کنند؟ چرا فلان؟ نمی‌دانم واقعاً این‌ها در فیلم بوده یا نه.

دعای زکریا و خواست فرزند

این قسمت خیلی عجیب است. زکریا می‌گوید گناه ما چیست؟ فرزندی نداریم. اصلاً تعجب‌آور است: در فیلم می‌بینید که بازار رباخواری هست و هزار کار دارد انجام می‌شود، و زکریا یک بار هم سر کسانی که در معبد هستند داد نمی‌زند؛ اما چون زنش را اذیت کرده‌اند و زنش دارد گریه می‌کند، داد می‌زند. همهٔ این‌ها مقدمه‌چینی است برای اینکه برداشت فیلم‌نامه از ماجرای زکریا این باشد که فرزند می‌خواهد، و اینکه زکریا تا آن لحظه از عمرش، که پیغمبر بوده، ایمان کافی نداشته که دعا کند و از خدا بخواهد؛ و وقتی می‌رود و می‌بیند که برای مریم مثلاً غذاهای بهشتی آورده‌اند، این حرف‌های عجیب را می‌زند. من اینجا خیلی تعجب کردم، چون معمولاً در نوشتن فیلم‌نامه‌ها چندین مرحله کار تحقیقاتی انجام می‌شود؛ معمولاً این‌طور است که روحانی‌ای هم آن را چک می‌کند، و باز وقتی می‌خواهد فیلم‌برداری شود، این‌جور سریال‌ها چند بار از نظر مذهبی چک می‌شوند. دربارهٔ حرف‌هایی که زکریا آنجا می‌زند، در فیلم‌نامه این‌طور نوشته شده که مریم می‌گوید این‌ها از جانب خداست؛ خداوند به هر که بخواهد بی‌حساب عطا می‌کند. زکریا با قیافه‌ای جدی به او گوش می‌کند و یک‌باره نفس در سینه‌اش حبس می‌شود؛ در خود فرو می‌رود، چند قدم عقب می‌رود و به درگاهی می‌رسد، و مریم همچنان با آرامشی عمیق به او می‌نگرد.

زکریا از درگاهی به عقب می‌رود و از دید او ناپدید می‌شود. مریم لبخندی می‌زند؛ گفتن این سخن برایش مأموریتی بوده است. کاملاً این‌طور است که مریم دارد چیزی را به زکریا تذکر می‌دهد. بعد این جمله‌ها: زکریا گیج و سرگشته راه می‌رود؛ گیج و سرگشته، در حالی که پیغمبر است! بعد با خودش حرف می‌زند: بی‌حساب، بی‌حساب، به هر کس که بخواهد. پس چرا من این همه دیر فهمیدم و تو در کهنسالی از زبان مریم به من آموختی؟ استغفار می‌کنم، پروردگارا. برداشت نویسندهٔ فیلم‌نامه کاملاً این است که زکریا تا آن موقع اصلاً نفهمیده بود که خداوند به هر کس هرچه بخواهد عطا می‌کند. بعد اینکه چرا جریان این‌طور پیش می‌رود که در روز خاصی، که نمی‌دانم اصلاً چنین مراسمی بوده یا نه، امسال نوبت زکریاست؛ زکریا به قدس‌الاقداس می‌رود و آنجا این دعاها را می‌کند و خداوند اجابت می‌کند، در حالی که برای مأموریتی از طرف معبد به آن تو رفته و مدت محدودی است که باید برود و بیاید؛ در حالی که در قرآن خیلی مخفیانه و تنها در محراب است. می‌خواهم بگویم اشکالی ندارد که آدم چیزهایی را از منابع تاریخی، از تورات، استفاده کند، اما نه جایی که با متن قرآن سازگار نیست. اگر واقعاً قرآن بخوانید، کاملاً به نظر می‌آید که زکریا در خلوت و تنهایی به محراب رفته، نماز می‌خواند و دعا می‌کند. این در توجیه این است که چرا وقتی بیرون می‌آید مردم آنجا هستند: علتش این است که این کار خیلی طول کشیده است؛ به‌طور طبیعی فکر کنید ساعت‌ها؛ هر آدمی برنامهٔ روزانه‌ای دارد؛ آنجا رفته و این دعا را کرده و در پی آن فرشته‌ها آمده‌اند؛ در قرآن هست که بعد از دعا، وقتی نماز می‌خواند، فرشته‌ها می‌آیند؛ چندین بار سؤال و جواب می‌شود و ساعت‌ها طول کشیده؛ زکریا بیرون نیامده و مردم جمع شده‌اند. بعد هم حرف از این است که مردم جمع شده‌اند؛ اما در قدس‌الاقداس که مردم جمع نمی‌شوند؛ در این فیلم به نظر می‌آید آن جمع کاهنان‌اند که بیرون هستند. من فیلم را ندیده‌ام؛ این مراسم داخل معبد است و جایی نیست که همهٔ آدم‌ها به آنجا راه داشته باشند. باز به هر حال می‌گویم این چیز عجیبی است که چرا در فیلم این‌طور است. در برابر این گفته شد که در قرآن هم همین‌طور است: زکریا می‌رود، می‌بیند و دعا می‌کند؛ پس زکریا تحت تأثیر چیزی که می‌بیند دعا می‌کند. من در این باره در کلاس هم صحبت کرده‌ام، بیشتر به این عنوان که انگار آن فرزند آرمانی‌ای را که همیشه آرزویش را داشته به چشم می‌بیند؛ دقیقاً مثل آن حرفی که اینجا از قول مادر مریم ساخته شده که پرنده‌ای را در حال غذا دادن به جوجه‌اش دیده و حس مادری‌اش برانگیخته شده و نذر کرده است. دربارهٔ زکریا هم به نظر می‌آید توجیه طبیعی همین است، به اضافهٔ اینکه معجزه‌دیدن به هر حال آدم را از نظر معنوی به سمتی می‌کشاند. اما حالت زکریا در قرآن این است که هیچ‌وقت برای خودش دعا نمی‌کرده و چیزی، از جمله فرزند، نمی‌خواسته است. خودش هم همین را دارد می‌گوید: این‌طور نبوده که دعا نکنم؛ این دعا را نکرده‌ام. این برای یک پیغمبر خیلی طبیعی است. بگذارید این‌طور به شما بگویم: مطمئن است که به نوعی ازدواج خوبی کرده و خدا آن را در قلبش انداخته است؛ خدا می‌خواسته که این خانواده تشکیل شود؛ پس انگار خدا خواسته که بچه‌دار نشوند. همسرش نازا بوده است. مثل هر آدم مؤمنی راضی است: خداوند نخواسته که من بچه‌دار شوم؛ حالا بروم اصرار کنم؟ بروم زن دیگری بگیرم؟ بروم اصرار کنم؟ چه احتیاجی هست که هر کسی فرزند داشته باشد؟ انگار سرنوشت من این بوده است. از زندگی‌اش راضی است و هیچ مشکل خاصی هم ندارد، و آخر عمرش به اینجا رسیده که جانشین ندارد. اصلاً مسئله همین است و همین را به خدا می‌گوید: مسئلهٔ «یرثنی و یرث من آل یعقوب». مسئله این است که به نظر می‌آید این تبار انبیا دیگر بی‌وارث مانده است. در طول عمرش دعا نکرده و چیزی را ضروری نمی‌دیده؛ الان احساس می‌کند که دیگر این دعا فقط برای خودش نیست، و دارد دعا می‌کند. یحیی از نظر تاریخی شخصیتی است که در کنار مسیح هست؛ پیش از آنکه مسیح به‌طور عمومی ظهور کند و خودش را معرفی کند، یحیی شهرت پیدا کرده بود. به هر حال یحیی چنین نقشی در کنار مسیح دارد. اشکال شد که زکریا آن موقع که دعا می‌کند از خداوند فرزند می‌خواهد؛ در سورهٔ مریم به صراحت گفته نشده، اما در سورهٔ آل عمران دقیقاً هست که زکریا ذریه‌ای از خداوند می‌خواهد؛ پس این‌طور نیست که فقط دعای جانشینی بوده؛ واقعاً دارد فرزند می‌خواهد، به قصد اینکه جانشینش هم بشود. فرزند می‌خواسته، در تمام عمرش، اما خداوند به او فرزند نداده و انسان صبوری است. کلاً شخصیت زکریا این‌طور است که خواسته‌های شخصی نخواسته است؛ در عمرش هیچ‌وقت نرفته از خدا چیزی برای خودش بخواهد؛ و حالا که سنش بالا رفته، مثل هر پیغمبری منتظر است که بالاخره کسی در اطرافش پیدا شود؛ همهٔ پیامبران به هر حال آدم برجسته‌ای در اطرافشان بوده است.

واقعاً موضوع دربارهٔ زکریا این است که حالا دیگر پیر شده است و حرفش را همین‌طور شروع می‌کند، و کم‌کم دارد ناامید می‌شود؛ انگار این مسئله تبدیل به بحران شده است. بحث همیشه سطح‌هایی دارد: سطح اینکه متن قرآن چه می‌گوید، سطح اینکه این متن با تاریخ مطابق است یا نه، و سطح اینکه این متن با قرآن مطابق است یا نه؛ الان داریم دربارهٔ تطابق سینما با قرآن صحبت می‌کنیم. دفعهٔ قبل گفتم که فیلم اشتباه کرده که می‌گوید زکریا فرزند می‌خواست؛ منظورم این بود که در فیلم مردم زخم زبان می‌زنند و زکریا به تنگ آمده که بچه ندارد، در حالی که در قرآن این‌طور نیست؛ در قرآن اصلاً مسئلهٔ زخم زبان مطرح نشده است؛ اصلاً کار پیغمبر اصولاً این است که به او زخم زبان بزنند! بنابراین اینکه زکریا تحت تأثیر گریهٔ زنش دعا کند، مسئله را خیلی پایین آورده است. زکریا میل دارد فرزندی داشته باشد؟ بله، میل دارد. چرا در تمام عمرش درخواست نکرده؟ چون مسئله‌ای شخصی بوده؛ هرچه سنش بالاتر می‌رود، این مسئله از حالت شخصی درمی‌آید؛ بنابراین به نوعی مجاز است و به خودش اجازه می‌دهد که از خداوند بخواهد به او فرزندی بدهد که در عین حال وارث خودش و آل یعقوب باشد. انگار فرزندی می‌خواهد؛ اصلاً پسر می‌خواهد، نه صرفاً فرزند، برای جانشینی. مریم موجودی مقدس است؛ دیدن مریم این خواسته را شعله‌ور کرده که چنین آدمی می‌تواند وجود داشته باشد: اگر این مریم پسر بود، مشکلات زکریا، دست‌کم نگرانی‌هایش دربارهٔ آل یعقوب، حل می‌شد. واقعاً وقتی آدم معجزه‌ای در این حد ببیند که مثلاً برای کسی غذا آورده‌اند، حتی اگر پیغمبر باشد، وقتی در حضور او این اتفاق بیفتد، به هر حال این تأثیر را دارد که انگار آسمان باز است. فکر کنم کلاً از نظر معنوی احساس درستی است که اگر اینجا معجزه‌ای اتفاق افتاده، چیزهای دیگری هم می‌تواند اتفاق بیفتد؛ اینکه اتفاقی معنوی در دنیا افتاده و حالا جا هست که آدم هر چیز عجیب‌وغریبی از خدا بخواهد. اما برخورد این متن این‌طور نیست؛ برخورد این متن خیلی چیپ است: مسئلهٔ حرف مردم، مثل آدم‌هایی که زنشان نازاست، و اینکه برای اینکه دلش خنک شود، خدا به او بچه‌ای بدهد؛ آن مسئله که آل یعقوب بی‌وارث مانده اصلاً مطرح نیست. به اضافهٔ اینکه زکریا این حرف را می‌زند که خدایا، نمی‌فهمیدم؛ چرا این‌قدر دیر فهمیدم که می‌توانم از تو فرزند بخواهم؟ این‌طور است که انگار زکریا تقصیری کرده است. در قرآن اصلاً این‌طور نیست؛ زکریا تقصیری نکرده؛ صبر کرده و به وضع خودش راضی بوده است، و زکریا دقیقاً همین را می‌گوید، و وقتی این در قرآن نقل می‌شود، به حالت تأیید است: وقتی نقل می‌شود که می‌گوید من در دعای تو شقی نبوده‌ام، خداوند دارد آن را تأیید می‌کند. موضوع این نبوده که زکریا دعا نکند یا نفهمد که با دعا می‌شود هر چیزی را خواست؛ موضوع چیز دیگری بوده است: زکریا مسائل شخصی خودش را مطرح نمی‌کند. بعد در این قسمت چیز بسیار عجیب‌تر این است که از اینکه به مریم گفته می‌شود با رکوع‌کنندگان رکوع کن، چنین نتیجه گرفته شده که به مریم دستور داده شده برود و مثلاً در نماز جماعت شرکت کند؛ بعد اتفاق عجیبی می‌افتد: مریم به آن منطقهٔ ممنوع می‌رود و این اصلاً تبدیل می‌شود به گرهٔ داستانی که داستان را به اوج خودش می‌رساند. من باورم نمی‌شود. «رکوع کردن با رکوع‌کنندگان» در قرآن یک اصطلاح است و فکر نمی‌کنم به هیچ وجه معنایش شرکت در نماز جماعت باشد. حالا می‌شود دربارهٔ معنایش بحث کرد، و دربارهٔ اینکه این اتفاق تاریخی را بعداً به آن نسبت بدهیم، مگر اینکه اسناد تاریخی خیلی مشخصی وجود داشته باشد. به هر حال این تبدیل به چیزی واقعی شده که داستان را به اوج می‌رساند، چون مخالفت‌ها به جایی می‌رسد که کسی از همراهان زکریا را می‌کشند و ماجرا به شکل عجیب‌وغریبی پیش می‌رود.

وارکعین مع الراکعین

معمولاً، ببخشید، در تفاسیر می‌گویند معنایش این است که فرشته‌ها همیشه در حال رکوع و سجودند، و این رکوع‌کردن با همهٔ رکوع‌کنندگان جهان است که همهٔ موجودات در حال رکوع و سجودند. اینکه معنایش را این‌طور بکنیم که برو در نماز جماعتشان شرکت کن، تعبیر خیلی عجیبی است، چون این اصطلاحِ رکوع با رکوع‌کنندگان در قرآن تکرار می‌شود؛ اصطلاحی معنوی است، نه اصطلاحی خاص که دستور بدهند تو برو. حالا مثلاً جای دیگری هم نماز بود؛ حتماً باید آنجا می‌رفت؟ دقیقاً این حرفی که ایشان می‌زنند درست است: اگر معنایش این باشد، چون خداوند از معنویات صحبت می‌کند، رکوع‌کردن خم‌شدن نیست، حالتی معنوی است؛ و آن آدم‌هایی که در این فیلم نشان داده می‌شوند جزو راکعین نیستند. اگر مریم این‌طور برداشت کرده، الان دارد اشتباه می‌کند و با آدم‌هایی که جزو راکعین نیستند همراه می‌شود.

به نظر می‌آید نتیجه همان است که رکوع با رکوع‌کنندگان را این‌طور تعبیر می‌کنند؛ زکریا هم همین را می‌گوید: به او وحی شده و آمده‌اند به او گفته‌اند این کار را بکن. از کجا این را می‌گویند؟ از اینکه این تعبیر در قرآن آمده است. مطمئناً این غلط است؛ یعنی معنای این حرفی که به مریم زده شده این نبوده که مریم، این کار را بکن. حالا اینکه مریم این کار را کرده یا نکرده بحثی جداست، بحثی تاریخی است؛ اما با این نحوهٔ برخورد، از قرآن این قضیه را مطلقاً نمی‌شود گرفت. قسمت آخر قسمت ظهور فرشته است. به نظرم آمد که، نمی‌دانم در فیلم چطور ساخته‌اند، در فیلم‌نامه این دوران حاملگی مادر یحیی و مریم خیلی کوتاه است؛ فیلم‌نامه کاملاً این شکلی است. مریم تقریباً این‌طور است که انگار بلافاصله بعد از این ماجرا چند روزی می‌رود و برمی‌گردد. یا دربارهٔ مادر یحیی تأکید می‌شود که مثلاً می‌گویند انگار پنج‌ماهه حامله است، در حالی که اصلاً بیشتر از چند روز از ماجرای زکریا نگذشته است؛ و همین باعث می‌شود که آن یساکار این دروغ را بسازد که اصلاً ماجرا این بوده که این زن پیش‌تر حامله شده بوده و ماجرای یحیی را بازی کرده‌اند تا مردم بگویند معجزه شده است، چون زود دارد به‌اصطلاح وضع حمل می‌کند. نمی‌دانم این از کجا آمده است؛ از قرآن که اصلاً چنین چیزی برنمی‌آید.

نمی‌خواهم بگویم نکتهٔ عجیبی است، اما به نظر من خیلی غیرعادی است که چرا این‌طور ساخته‌اند. بعد هم طبق معمول، تصور نویسندهٔ فیلم‌نامه از اینکه چرا مریم آرزوی مرگ می‌کند این است که مریم از ترس مردم چنین می‌گوید؛ نگرانی‌اش کلاً این است که برگردد و مردم چطور این فرزند را بپذیرند و باور کنند، و از همین‌جاست که این احساس به او دست می‌دهد که کاش من مرده بودم. به نظر من همهٔ این‌ها واقعاً به نوعی توهین‌آمیز است، چون با قرآن ناسازگار است. در اینکه مریم از قبل می‌داند فرزندش در گهواره سخن می‌گوید حرفی نیست؛ چیزی نیست که آن روز به او بگویند. بنابراین هیچ نگرانی‌ای ندارد؛ کسی که مسیح را به دنیا می‌آورد دیگر این نگرانی‌ها را ندارد که مردم بیایند چیزی بگویند یا نگویند؛ به او گفته شده که فرزندش در گهواره هم سخن می‌گوید و همهٔ این‌ها را می‌داند؛ بنابراین اصلاً مسئله‌ای نیست. در قرآن، وقتی به او بشارت می‌دهند، همان موقعی که فرشته در واقع آمده است، همین به او گفته می‌شود؛ این چیزی نیست که مریم بعداً بفهمد. مطمئناً، اصلاً باور کنید، مریم نگران اینکه مردم چه بگویند نمی‌شود!

این‌ها تصوراتی خیلی عوامانه است. در فیلم‌نامه جبرئیل می‌آید، اما در قرآن به نظر می‌آید که گوینده عیسی است. روی این عبارت ماژیک کشیده‌ام: جبرئیل می‌گوید وقتی به شهر برگشتی با هیچ کس سخن مگو؛ هر کس را دیدی بفهمان که به امر خدا روزهٔ سکوت گرفته‌ای؛ فرزندت به اذن خدا همه کارها را درست خواهد کرد. فرزند کاردرست! چیز خنده‌داری هم بگویم: در این قسمت از داستان، دانشمندان ایرانی آخر ظاهر می‌شوند، که خیلی بامزه است. از نظر تاریخی به نظر می‌آید که در میان آن سه نفری که در مسیحیت تأکید می‌کنند برای مریم هدایایی آوردند، یک نفر ایرانی بوده است؛ اما این دانشمندان ایرانی اینجا رفته‌اند پیش پادشاه، که مثلاً هرود است، و می‌گویند ما آمده‌ایم چون اینجا کسی دارد به دنیا می‌آید که حکومت را می‌گیرد. دانشمند محترم! معلوم است که پادشاه چه می‌کند؛ او هم بلافاصله می‌گوید دنبال این بچه بروید. بعد یکی‌شان خواب می‌بیند و می‌فهمد که کار اشتباهی کرده‌اند؛ یعنی عقلش این‌قدر هم به او نمی‌گوید که کار اشتباهی کرده‌ای: رفته‌اند به پادشاه می‌گویند کسی دارد می‌آید که جای تو را بگیرد، و نمی‌فهمند که این کار اشتباه است. فکر می‌کنم این جلسه کلاً خیلی مهم بود؛ واقعاً این فیلم‌نامه طوری بود که احساس کردم ضرورت دارد دست‌کم مدتی دربارهٔ آن صحبت کنم، که از حدی که انتظار داشتم بیشتر شد. اما نمی‌دانم موفق می‌شوید این فضا را از ذهنتان پاک کنید یا نه. به هر حال تصاویر را می‌بینید؛ سعی کنید فیلم‌نامهٔ این‌جور چیزهایی را که تلویزیون پخش می‌کند بخوانید؛ آدم نقادانه‌تر می‌تواند نگاه کند؛ دیدن تصاویر معمولاً تأثیر بیشتری می‌گذارد. پرسیده شد که از نظر من نشان‌دادن مقدسین ایراد دارد یا نه؛ زمانی می‌گفتند کلاً ایراد دارد و هیچ مقدسی را نشان نمی‌دادند، اما الان مدتی است که نشان می‌دهند.

ایراد من جای دیگری است. امام‌ها را نشان نمی‌دهند؛ حتی می‌دانم که در کشورهای عربی روی چهرهٔ زکریا در این فیلم نور گذاشته‌اند؛ آن‌ها مقیدند که نشان ندهند؛ همان کاری که در یکی از سریال‌های امام رضا دیدم. اما به هر حال، دربارهٔ اینکه ایراد دارد یا ندارد، موضوع این است که وقتی فیلم‌نامه این‌قدر ضعیف است و فیلم مشکل دارد، معلوم است که ایراد دارد؛ این فیلم قطعاً ایراد دارد. خیلی مرا اذیت کرد: حرف‌هایی که زکریا می‌زند خیلی سست است و او را آدمی منفعل نشان می‌دهد؛ هیچ توجیهی وجود ندارد که چرا این‌طور است. زکریا در قرآن آدمی خیلی خیلی سطح‌بالاست، حتی در میان پیغمبرهایی که توصیف می‌شوند. آن قسمتی که می‌رود و داد و فریاد می‌کند، یا حرف‌هایی که می‌زند که نفهمیده بوده است، واقعاً وحشتناک است. برای من خیلی عجیب است اگر عیناً همین‌طور فیلم شده باشد و کسی ایراد نگرفته باشد. به هر حال خود شخصیت مریم در داستان بد نیست و همهٔ تأکید در واقع روی مریم است.

ارجاعات این جلسه

احسان و اطاعتِ بی‌قید

در این خوانش، نیکی و احترام به والدین با پیروی از حق جمع می‌شوند. رابطهٔ خانوادگی دلیلِ اطاعتِ بی‌قید نیست؛ تشخیصِ مصداقِ درست می‌تواند دشوار باشد.

تجربهٔ نسل‌ها و فشارِ رضایت

دگرگونیِ نسل‌ها و تجربه‌های فشار برای جلبِ رضایت، پشتوانهٔ نقدِ سخنران‌اند. ادعاهای اجتماعی و روانیِ این بحث، تجربه و تفسیرِ او هستند، نه آمار یا تشخیصِ بالینی.

مخالفت و احساسِ بی‌احترامی

در استدلالِ ابراهیم، انتخابِ راهِ متفاوت با حفظِ احترام جمع می‌شود. احساسِ بی‌احترامیِ والد، به‌خودیِ خود به معنای توهینِ فرزند نیست؛ تبیین‌های روانی و دینی به سخنران تعلق دارند.

انتخاب‌های کوچک و احسانِ فعال

تشخیصِ مصداق می‌تواند دشوار باشد، حتی اگر قاعده روشن باشد. احسانْ کنشِ فعالِ فرزند است؛ استقلالِ مسیر زندگی، بی‌اعتنایی به ترجیحِ والدین در هدیه و خدمت نیست.

راهِ متفاوتِ فرزند

تفاوتِ راهِ یحیی و زکریا نمونه‌ای برای استقلالِ فرزند است. تبیینِ خوف و جلال از سخنران است؛ تناسبِ داستان با تصویرِ متنی، جایِ سندِ تاریخی را نمی‌گیرد.

فیلمنامه‌ای که خوانده شده است

نقد از فیلمنامهٔ خوانده‌شده آغاز می‌شود؛ خودِ فیلم دیده نشده است. پررنگیِ سیاست و ماندگاریِ تصویر موضوعِ ارزیابی‌اند، با حفظِ احتمالِ وجودِ زمینهٔ سیاسیِ واقعه.

منجیِ سیاسی و نجاتِ معنوی

مأموریتِ شفابخشِ مسیح از انتظارِ منجیِ شمشیرزن جدا می‌شود. پادشاهیِ پیامبران در این بحث معنوی است؛ معجزه نفی نمی‌شود و نسبت‌های گروهی به سخنران تعلق دارند.

زبانِ دینی در خدمتِ منفعت

استدلالِ دینی برای انفاق‌نکردن، در این بحث نقد می‌شود. وصفِ جالب یا توحیدی به معنای درست‌دانستنِ آن نیست؛ سخنران این تمایز را صریح می‌کند.

نذرِ مادر و فرضِ پیشگویی

فاعلِ نذر و نام‌گذاری، در این خوانش مادرِ مریم است. معلوم‌بودنِ تولدِ فوریِ مسیح با نذر و نگرانیِ جانشینی سنجیده می‌شود؛ اصلِ وعدهٔ ظهور نفی نمی‌شود.

مضمونِ دختر و پسر و صورتِ مدرن

نقدِ صورتِ مدرنِ فیلمنامه، با پذیرشِ ردِ برتریِ پسر بر دختر در قرآن همراه است. اعتراضِ سخنران به تأکید و شیوهٔ بازنمایی مربوط می‌شود.

خلوتِ مریم و نمایشِ قداست

خلوتِ مریم با قداستِ مشهور و نمایشیِ فیلمنامه مقایسه می‌شود. پنهان‌بودنِ اولیا در این تبیین استثنای رسولانِ مأمور دارد؛ اصلِ کرامت نفی نشده است.

ظرفیتِ رسانه و انسجامِ اقتباس

نقدِ محدودیتِ تصویر با تفاوتِ سینمای مستقل و تلویزیون همراه است. حواشی و قصدِ کنترلِ دنبال‌نشده، نقدِ انسجامِ اثرند؛ استفاده از تاریخ در صورتِ سازگاری با قرآن رد نمی‌شود.

فرزند برای جانشینی

زکریا در این تفسیر فرزند می‌خواهد تا جانشینش شود. نه خواستِ فرزند حذف می‌شود، نه دعا به واکنش به زخم‌زبان یا کشفِ دیرهنگامِ قدرتِ خدا فروکاسته می‌شود.

سه پرسش و دو تصویرِ عبادت

تفسیرِ متن، سنجشِ تاریخی و نقدِ اقتباس جدا می‌مانند. خلوتِ دعا و معنای معنویِ رکوع، آیین یا جماعتِ خاصِ فیلمنامه را اثبات نمی‌کنند؛ خطای فرضی به همان شخصیتِ اثر محدود است.

بشارت، ترس و حدودِ نقد

نقدِ علتِ ترسِ مریم با بشارتِ سخن‌گفتنِ مسیح پیوند دارد. انتسابِ سخنِ تسلّی اختلافی است؛ پایانِ بحث مریم را یکسره بد نمی‌داند و درباره جوازِ نمایش حکمِ قطعی نمی‌دهد.

مرجع‌ها و شاهدها

مریم۸ شاهداز متن جلسه‌ها
پیامبر۸ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۶ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۶ شاهداز متن جلسه‌ها
نماز۵ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۴ شاهداز متن جلسه‌ها
حق۴ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۴ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۴ شاهداز متن جلسه‌ها
سنت۴ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۳ شاهداز متن جلسه‌ها
هنر۳ شاهداز متن جلسه‌ها
ایران۳ شاهداز متن جلسه‌ها
کتاب مقدس۳ شاهداز متن جلسه‌ها
مدرنیته۳ شاهداز متن جلسه‌ها
معجزه۳ شاهداز متن جلسه‌ها
سوره۳ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر۳ شاهداز متن جلسه‌ها
توحید۳ شاهداز متن جلسه‌ها
زن۳ شاهداز متن جلسه‌ها
باطل۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ایمان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مسیحیت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
قدرت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
شریعت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
شیطان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
آخرت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
علامه محمدحسین طباطبایی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فمینیسم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فقه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
گناه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اورشلیم (بیت‌المقدس)۱ شاهداز متن جلسه‌ها
خودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مرگ۱ شاهداز متن جلسه‌ها
موسی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ناخودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شرک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
وحی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

    دعامحیی‌الدین ابن‌عربی ·بدون مقصدمریم
  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

    قیامت ·بدون مقصد
  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

    علم ·بدون مقصدمریممعجزه
  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

    علم ·بدون مقصدجهان‌بینی عرفانی ·بدون مقصدپیر-سیمون لاپلاس ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیک ·بدون مقصدمکانیک کوانتوم ·بدون مقصد
  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

    نماد ·بدون مقصدرؤیاتأویل ·بدون مقصد
  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیهمریمفیزیک ·بدون مقصدتفسیر
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.