→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۱۱ · سورهٔ مریم

عبودیت عیسی و سفارش صلوة

۹,۱۱۱ واژه · ۱۶ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او نخست مضمون تولد در یک‌سوم اول سوره را پیش می‌کشد، بعد از توحید متوسط و نگاه از بالا و عقل می‌گوید، و می‌کوشد ویژگی‌های داستان مریم را کلی کند. زکریا و مریم را مقایسه می‌کند، سپس مکان شرقی و جدایی از اهل و حالات روانی بارداری را شرح می‌دهد، و در پایان به تنهٔ نخل و معنای مخاض می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

بازگشت به مضمون تولد در یک‌سوم اول

یکی از چیزهایی که در این سوره هست، از جهاتی ممکن است جنبهٔ فرعی داشته باشد، یعنی با مضمون اصلی سوره خیلی نزدیک نباشد، ولی جزو مضامین فرعی مهم سوره است: در یک‌سوم اول، یعنی داستان زکریا و تولد یحیی و بعد داستان مریم و تولد مسیح، مسئلهٔ تولد انسان اصلاً خودش موضوعیت دارد. فکر می‌کنم این موضوع را از همان اولین جلسه مطرح کردم و یک بار هم، دو سه جلسه مانده به آخر، آخر جلسه‌ای گفتم. یعنی اگر دوسوم بعدی داستان را کنار بگذاریم، و حتی این را هم کنار بگذاریم که ماجرای اصلی این قسمت اول تولد مسیح است، یعنی تولد یک انسان خیلی خیلی خاص، خود مسئلهٔ تولد انسان اینجا موضوعیت دارد.

تولد انسان و نقش پدر و مادر

اگر بخواهم توضیح بدهم که چرا این‌طور فکر می‌کنم، برای این است که جزئیات مربوط به تولد در این دو قسمت بیشتر از آن است که فرض کنیم فقط به تولد اشخاص خاص مربوط است؛ یعنی کلیتی دارد، و به جزئیاتی اشاره می‌شود که لزومی ندارد. مثلاً اگر شما بخواهید دربارهٔ تولد مسیح بحث کنید، اشاره به بعضی از حالاتی که برای مریم پیش می‌آید، یا ذکر و مناجات اولیهٔ زکریا، به نظر می‌آید ضروری نیست. خود مسئلهٔ متولدشدن انسان به نظر می‌آید با نگاهی خاص اینجا مطرح می‌شود.

به‌اضافهٔ اینکه من از همان اولین جلسه تأکید کردم که این قسمت اول از دو قطعهٔ مربوط به زکریا و مریم تشکیل شده و هر دو این خاصیت را دارند که ما شاهد دو تولد هستیم. هر دو موجودی که متولد می‌شوند موجودات مقدسی هستند، و به نظر می‌آید این تعمد وجود دارد که تولد اول انگار به‌طور خالص به زکریا نسبت داده شود و تولد دوم به مریم. یعنی با اینکه یحیی به هر حال مادر دارد، مادر یحیی تعمداً از داستان اول حذف شده است. شما فقط و فقط می‌بینید که زکریاست که انگار مسئول به دنیا آمدن یحیی است، و بلافاصله بعد از اینکه داستان زکریا و دعا و مقررشدن تولد یحیی تمام می‌شود، خود یحیی را می‌بینیم؛ اینکه دیگر چه اتفاقی افتاده، نه ماه بارداری و مانند آن، کاملاً از داستان حذف شده است. یعنی به نظر می‌آید فقط زکریاست که نقش اصلی را دارد و بر او تأکید می‌شود. آن طرف هم می‌بینید که در کنار مریم اصلاً شخص خاص دیگری نیست و مریم به تنهایی مسیح را به دنیا می‌آورد.

اگر این‌طور نگاه کنید، خودبه‌خود این دو داستان در کنار هم شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارند که اشاره‌هایی است به نقش پدر و مادر در متولدشدن کودک، و از این جنبه که نگاه می‌کنید واقعاً مهم نیست که کودک‌ها چه کسانی هستند. اگر قبول کنید که اینجا اشاره‌ای کلی به مسئلهٔ تولد و نقش پدر و مادر در متولدشدن کودک می‌شود، می‌توان اینکه این کودک‌ها افراد مقدسی هستند را موقتاً از ذهن دور کرد و این‌طور به این ماجرا نگاه کرد. در عین حال می‌گویم که مطمئناً اینجا تولد مسیح به‌عنوان مسئله‌ای خیلی خیلی خاص و با اهمیت تاریخی مطرح است، ولی با وجود این، از آن لایهٔ به‌اصطلاح کلی داستان هم نمی‌شود صرف‌نظر کرد.

نکته‌ای که به نظر من خیلی واضح است و آدم را به این مقایسه می‌کشاند، یعنی نگاه‌کردن به این دو داستان در کنار هم را انگار برای آدم اجباری می‌کند، این است که روال دو داستان گاهی آن‌قدر با هم شباهت لفظی دارد و گاهی تفاوت‌های آن‌قدر واضحی دارد که محال است بتوانید این دو داستان را کنار هم بخوانید و آن‌ها را با هم مقایسه نکنید. مثلاً هر دو با الفاظ مشابه می‌پرسند که چنین کاری چطور اتفاق می‌افتد، و پاسخ‌هایی که به آن‌ها داده می‌شود تقریباً یکسان است. یک شباهت خیلی رازآمیز هم قطع کلام در هر دوست: هر دو وقتی کارشان را انجام می‌دهند، تکلم نمی‌کنند؛ هرچند به نظر می‌رسد عامل تکلم‌نکردن متفاوت است. نمی‌شود این چیزها را دید و دو داستان را با هم مقایسه نکرد؛ آدم به نوعی کشیده می‌شود به اینکه این دو قطعه را با هم مقایسه کند.

بنابراین مضمونی که به نظر من مضمون فرعی حساب می‌شود، ولی از جهاتی اهمیت دارد، در یک‌سوم اول این سوره مسئلهٔ تولد و تفکیک‌کردن نقش مرد و زن در تولد است؛ به نظر من چنین مضمونی اینجا هست و خوب است به آن دقت کنید. مسائل تاریخی، یعنی مسئلهٔ تولد مسیح و مسئلهٔ به پایان رسیدن سلسلهٔ انبیای آل یعقوب، مسائل مهمی هستند که در همین قطعهٔ اول شروع می‌شوند و در یک‌سوم بعدی هم ادامه دارند؛ مسئلهٔ فطرت انبیا و بعد ظاهرشدن دوبارهٔ انبیا در جای دیگری، در نسل اسماعیل، از چیزهایی است که در این سوره با پررنگی بر آن تأکید می‌شود. این چیزها را موقتاً کنار بگذاریم و انگار فقط نگاه کنیم که تولد چطور اتفاق می‌افتد و آدم‌ها، یعنی مرد و زن، هر کدام چطور در تولد نقش بازی می‌کنند. حتی اگر به این مضمونی که الان گفتم، یعنی محوری‌گرفتن مسئلهٔ تولد، خیلی کاری نداشته باشیم و اصلاً درباره‌اش بحث نکنیم، صرفِ مقایسه‌کردن این دو قطعه با هم نه‌تنها مجاز، بلکه ضروری است. من می‌خواهم از اول، تفاوتی را که در رفتار زکریا و مریم و در صحبت‌هایی که می‌شود و در نحوهٔ متولدشدن یحیی و مسیح هست، کمی بیشتر بررسی کنم.

رویای خصوصی و واقعه عمومی

من یک بار سؤالی مطرح کردم و همین‌طور گفتم درباره‌اش فکر کنید. حرف‌هایی که در دو سه جلسه بر آن تأکید کردم این بود که دیدگاه دینی نسبت به جهان همیشه این‌طور است که ما وقایع را معنادار می‌بینیم و برای اموری که در دنیا به‌طور ظاهری می‌گذرد همیشه نوعی معانی نمادین، مانند رویا، قائل هستیم؛ البته نه اینکه دقیقاً با سازوکار رویا بشود به وقایع جهان نگاه کرد، ولی به هر حال همهٔ وقایع معنا دارند. بعد سؤالی مطرح کردم که تفاوت عمده‌ای وجود دارد: رویاها خصوصی هستند. وقتی من رویایی می‌بینم و تعبیری نمادین می‌کنم، مثلاً آدمی در رویای من ظاهر می‌شود، این خصوصی است؛ بنابراین می‌توانم بگویم آن آدم برای من چنین نمادی است. ولی وقتی واقعه‌ای در جهان اتفاق می‌افتد که چندین آدم در آن شرکت دارند، دیگر چه کسی برای چه کسی چه معنای نمادینی دارد؟ من نمی‌توانم بگویم که این رویدادی خصوصی برای من است و بعد آن را برای خودم معنا کنم. بنابراین اینجا پرسشی مطرح است که باید به آن فکر کرد. الان قصد نداشتم به سؤالی جواب بدهم، ولی چیزی که می‌خواهم بگویم در واقع به این سؤال مربوط است.

توحید سولیپسیستی

من می‌خواهم از نحوه‌ای از تعبیر بحث کنم؛ تعبیری متوسط از توحید که خیلی تعبیر جالبی نیست و باید اصلاح شود. آن تعبیر این است که یک نفر می‌تواند توحید را برای خودش این‌طور تعبیر کند که هر اتفاقی که در این دنیا برای من می‌افتد، به نوعی سروکار من فقط با خداوند است. مثلاً کسی به من بدی می‌کند؛ اما همه، مانند تمام موجودات این دنیا، فرستاده‌های خدا و کارگزاران خدا هستند و در هر اتفاقی که برای من می‌افتد، طرف مقابلم خداست.

اگر کار خوب بکنم، به من خوبی می‌رسد و اگر کار بد بکنم، بدی‌هایی به من می‌رسد؛ اینکه مثلاً از دست آدم‌هایی که به من بدی کرده‌اند شاکی باشم چیز بیهوده‌ای است، یعنی خلاف توحید است. می‌توانم اسم این تعبیر را این بگذارم: در انگلیسی به این‌جور تعابیر، تعابیر سولیپسیستی می‌گویند. سولیپسیسم حالتی حاد از ایده‌آلیسم است که آدم در آن فقط به وجود خودش اعتقاد دارد. مسئله این است که من به وجود خودم دسترسی دارم و به آن مطمئنم، در حالی که تمام حواس من خطا می‌کند و نمی‌توانم مطمئن شوم که شما وجود دارید. ایده‌آلیسم، در حالت نه‌چندان حادش، این است که انسان‌ها وجود دارند، ولی این عالم خارجی که ما می‌بینیم چیزهای واقعی نیست. مثلاً یک تعبیر ایده‌آلیستی از جهان این است که خداوند مستقیماً این تصاویر را در ذهن ما ایجاد می‌کند؛ آنچه واقعاً وجود دارد ذهن‌ها، یعنی انسان‌ها، هستند و این عالم مثل خواب و خیال است؛ این‌طور نیست که چیزی مستقل وجود داشته باشد. این را به بارکلی نسبت می‌دهند که چنین فلسفه‌ای داشت.

سولیپسیسم حالت حاد آن است: من حتی به ذهن‌های دیگر هم اعتقادی ندارم، یعنی به اینکه اذهان دیگری هم وجود داشته باشند. من چطور می‌توانم مطمئن شوم که شما وجود دارید؟ خودم را با علم حضوری درک می‌کنم و شما را با حواس، و شاید این مثل خواب و خیال باشد. بنابراین دیدگاه سولیپسیستی این است که من در خودم فقط خودم را قبول دارم و همهٔ این عالم تابع ذهن و احساسات و احتمالاً خطای من است؛ بنابراین نمی‌توانم مطمئن باشم که شما هم وجود دارید. من می‌گویم آن تعبیر از توحید به تعبیرهای سولیپسیستی شباهت دارد؛ اگر بخواهیم اسمی برایش بگذاریم، نوعی توحید سولیپسیستی است: یعنی من هستم و خداوند در عالم، و این‌طور به دنیا نگاه می‌کنم که اگر خوبی به من می‌رسد از خداست و اگر بدی به من می‌رسد، تعبیر توحیدی‌اش این است که از خودم است؛ بدی‌ها از من است و خوبی‌ها از خدا. اما دربارهٔ دیگران، نه اینکه کسی که چنین دیدی نسبت به جهان دارد وجود دیگران را قبول نداشته باشد؛ دیگران مهم نیستند. می‌توانید فرض کنید که وجود دارند، ولی مهم نیستند؛ اگر کاری می‌کنند، به خواست خدا می‌کنند.

دیگران مانند اسباب‌اند که خیر را از طرف خداوند می‌رسانند. می‌گویم این نوعی توحید متوسط است و ایراد خیلی اساسی دارد: اینکه تعبیرم از توحید این باشد که انگار فقط من هستم و خدا. توحید واقعی این است که این «من» هم مثل بقیه محو شود. کسی که این‌طور به جهان نگاه می‌کند که من مانده‌ام و خدا، و من با خداوند تنها هستم، به معرفتی از توحید رسیده است، ولی واقعیت این است که دیدگاهش نسبت به جهان ایراد خیلی اساسی دارد: هنوز از زاویهٔ دید شخصی خودش به جهان نگاه می‌کند، و همین عبارت «من و خدا» خودش نشان می‌دهد که ایراد خیلی اساسی دارد. بله، خیلی متوسط است. چرا؟ می‌خواهم بگویم با آن می‌شود نوعی توحید عملی داشت، ولی به نوعی هنوز آن «خود» از بین نرفته است. واقعیت این است، بگذارید این‌طور بگویم: آدم واقعاً موحد، وقتی در موقعیتی قرار می‌گیرد، موقعیت را این‌طور نمی‌بیند که از دید خودش به ماجرا نگاه کند؛ انگار از زاویه‌ای بالا، خودش را هم در آن جمع به‌عنوان یک موجود می‌بیند.

کسی که آن‌طور به دنیا نگاه می‌کند، میان خودش و دیگران فرقی خیلی اساسی می‌گذارد. چرا؟ همهٔ آدم‌ها می‌توانند همین‌طور به دنیا نگاه کنند و همه دارند اشتباه می‌کنند. دیدگاه درست توحیدی این است که انگار از بالا نگاه کنی و گاهی اصلاً فراموش کنی که تو کدام یکی از آن‌ها هستی؛ وقایعی را که در جهان اتفاق می‌افتد از دریچهٔ چشم خودت نگاه نکنی. جواب اینکه رویا و واقعیت چه فرقی دارند همین است: اگر از خودم جدا شوم و از آن دید به دنیا نگاه کنم، وقایع جهان از دید من و از دید دیگری فرقی ندارد. می‌دانم منظور شما چیست: از لحاظ عملی همه‌چیز درست درمی‌آید؛ ولی اینجا مشکل عمده‌ای وجود دارد و آن این است که من در این نظامِ نگاه‌کردن به دنیا با دیگران تفاوت دارم. هر کس این‌طور نگاه می‌کند، میان خودش و دیگران تمایز قائل می‌شود. یعنی تو خودت را آن‌طور که دیگران را به‌عنوان اسباب نگاه می‌کنی، نگاه نمی‌کنی؛ تو موجودی هستی که وقایعی، خوب و بد، برایت اتفاق می‌افتد و حساب‌وکتاب‌هایی برای خودت داری که برای دیگران نداری. دیدگاه توحیدی واقعی این است که همه‌چیز را از دیدگاه خدا ببینی: وقتی در موقعیتی قرار می‌گیری، آن موقعیت را آن‌طور ببینی که خداوند می‌بیند. اگر آن‌طور به آن نگاه کنی، می‌بینی که این آدم به آن آدم بدی کرد؛ همان وقایع را می‌بینی، ولی نه آن‌طور که قبلاً می‌دیدی.

نگاه از بالا و یکسان‌نگری

تحلیل تو تحلیلی کلی و جهانی است؛ دیگر هیچ نقطهٔ خاصی در جهان وجود ندارد. رسیدن به توحید واقعی این‌طور است: من گاهی اصلاً فراموش کنم که من این یکی هستم.

وقایعی اتفاق می‌افتد و خداوند می‌خواهد که این جریان‌ها به سمتی پیش برود، و من هم بعداً، وقتی عمل می‌کنم، جریان‌ها را به همان سمتی پیش می‌برم که خداوند خواسته است؛ نه اینکه همیشه در خودم باشم و موجودی محصور پشت پردهٔ چشم‌های خودم باشم و از این دید به دنیا نگاه کنم و مدام حساب‌وکتاب کنم که الان خدا به من بدی کرد و چیز بدی به من رساند، یا خوبی به من رساند. این نوعی چیز متوسط است؛ یعنی هنوز درگیری اصلی با همان «من» است: من خوشحال شدم، من نمی‌دانم این کاری که الان کردم خوب بود یا بد، این اتفاقی که افتاد؛ در حالی که واقعیت در جهان این‌طور نیست. این درآمدن از خود و این‌طور نگاه‌نکردن نکتهٔ خیلی مهمی است؛ توحید واقعی این‌طور است. اصلاً دیدگاه توحیدی این است که تو آن چیزی را در عالم ببینی که خداوند می‌بیند؛ بنابراین نمی‌توانی خیلی از دریچهٔ چشم خودت و با محدودیت‌های خودت نگاه کنی و به رنج و مانند آن که به تو می‌رسد توجه خاصی داشته باشی. من این عبارت را چند بار نقل کرده‌ام و ارادت و علاقهٔ خاصی به این عبارت ابوسعید دارم که می‌گوید عرفان در دو چیز است: یکسان نگریستن و یک سو نگریستن. بخش یکسان‌نگریستنش این است که یاد بگیری میان خودت و دیگران فرقی نگذاری؛ یا، از قول ابوسعید، میان هیچ‌چیز فرقی نگذاری: هیچ‌کدام از مخلوقات، نه فقط انسان‌ها؛ همه مخلوقات خداوند هستند و در موقعیت یکسانی قرار دارند. اینکه تو این یکی هستی و آن یکی دیگری است، خیلی درگیر این کثرت‌شدن، در واقع مخالف عرفان است.

بدون اینکه بخواهیم بر این خیلی بحث کنیم: دربارهٔ درست‌بودن آن دیدگاه، نمی‌گویم درست نیست؛ می‌گویم متوسط است.

تجربه مشترک و نسبیت معنوی

این نکتهٔ خیلی مهمی است: جهان چیزی مثل نظریهٔ نسبیت است؛ جهان از دیدگاه همهٔ موجودات یکی است، نه فقط انسان‌ها؛ یک چیز در جهان وجود دارد. یعنی آنچه دیده می‌شود، مهم نیست که تو کجا قرار گرفته باشی؛ ممکن است تحلیلش فرق کند. اگر تو آدم خوبی باشی و رفتار درست داشته باشی، یعنی به جایگاه خوبی در جغرافیای جهان رسیده باشی، جغرافیای معنوی، آن وقت خیلی واضح است که آنچه در جهان دیده می‌شود از آنِ خداوند است، در جلوه‌های مختلف خدا. ولی اگر در ظلمات باشی و در جاهای بدی قرار گرفته باشی، آن وقت تحلیل‌کردن اینکه در این بلاهایی که سرت می‌آید، خداوند کجا و چطور به این شکل درآمده و جلوه می‌کند، خیلی سخت می‌شود. ولی واقعیت این است که نه‌تنها انسان‌ها، بلکه همهٔ موجودات یک چیز را تجربه می‌کنند. اصلاً این مقدمه را چرا می‌گویم؟ برای اینکه اگر دربارهٔ مریم داستانی نقل می‌شود که تجربهٔ بارداری دارد، این تجربه فرقی با تجربهٔ دیگران ندارد؛ همان تجربه‌ای است که دیگران هم دارند.

کلی‌کردن تجربه مریم

آنجا روح الهی مستقیماً برای مریم ظاهر می‌شود و این اتفاق‌ها می‌افتد؛ ولی نه شروعش و نه انتهایش انگار اتفاق خیلی خاصی نیست؛ فقط ما چیزی خالص را می‌بینیم که انگار خداوند مستقیماً دارد انجامش می‌دهد. همهٔ زن‌ها در واقع همان چیزی را تجربه می‌کنند که مریم تجربه کرد؛ منتها بسته به اینکه در چه سطحی باشند، بفهمند یا نفهمند، روحی الهی در آن‌ها دمیده می‌شود و فرزندی به دنیا می‌آورند که می‌تواند مسیحی باشد. من این مقدمه را گفتم برای اینکه می‌خواهم در ادامهٔ درس سعی کنم مخصوصاً ویژگی‌های داستان مریم را کلی کنم؛ یعنی بگویم که ما از آن چه چیزی دربارهٔ تجربهٔ زن‌ها به‌طور کلی، مثلاً بارداری، درک می‌کنیم. و این قاعده‌ای کلی است که تجربه‌های همهٔ آدم‌ها، بلکه همهٔ موجودات، به نوعی یکسان است.

اینکه همه انگار در موقعیت یکسانی قرار گرفته‌اند، فقط می‌تواند خیلی پیچیده باشد. من آنجا به این موضوع اشاره‌ای یک‌دقیقه‌ای کرده‌ام، ولی جایش اینجاست. آنجا هم به همین آیه‌ها اشاره کردم؛ آن حرف من تأیید این حرف نیست، بلکه خلاصهٔ همین حرف است که در یک دقیقه گفته شد و قرار است اینجا در نیم ساعت گفته شود. ولی دوباره تأکید می‌کنم، چون یک نفر مخالفت کرد: آن‌جور نگاه توحیدی متوسط است؛ اینکه «من هستم و خدا». خوبش این است که «تو» هم نباشی؛ تمثیل خوبی است. تا وقتی به «من» اشاره می‌شود، مشکلاتی به وجود می‌آید؛ تا وقتی که برای خودم منافع خاصی قائلم. عنصری در انسان هست، عنصر عقل، که هیچ ربطی به من و تو و این حرف‌ها ندارد. اینکه من در فلان موقعیت، مثلاً از نظر عملی، چه کاری باید انجام بدهم، جوابش هیچ ربطی به این ندارد که چه کسی این سؤال را می‌کند. بنابراین در هیچ موقعیت عملی، اینکه «من منم» هیچ نقشی ندارد؛ مثل فرضی اضافه در صورت مسئله است که می‌شود پاکش کرد. این موقعیت، موقعیتی است که باید در آن کارهایی انجام بگیرد و خداوند چیزهایی را می‌پسندد.

مثلاً یوسف باید صبر کند. یعنی من هم داستان را می‌شنوم؛ مثل اینکه داستانی برای من تعریف کنند و از من بپرسند که شخصیت ایکس اینجا چه کار باید بکند و بهترین کاری که می‌تواند بکند چیست. از هر کس بپرسی، در هر موقعیتی، خلاصه راه‌حلی بهتر وجود دارد و هیچ ربطی به این ندارد که سؤال را از ایکس بپرسی یا از ایگرگ. شما دیده‌اید که اصلاً یکی از مشکلات بشر این است: صورت مسئله‌ای که برای دیگران خیلی بدیهی است که چه کار باید بکنند، وقتی برای خودت پیش می‌آید، نمی‌فهمی. اگر یک نفر دیگر قبلاً در آن مورد مشورت کرده باشد، یعنی صورت مسئله را گفته باشد که دنیا این‌طور شده و آن‌طور شده و من چه کار باید بکنم، خیلی بدیهی به او می‌گوییم که باید این کار را بکنی؛ ولی وقتی برای خودت پیش می‌آید، حالا خیلی پیچیده است. مثلاً آدم از بعضی کارها خجالت می‌کشد، یعنی در واقع توانایی‌اش را ندارد؛ یک‌دفعه می‌بینی مسئلهٔ خیلی ساده‌ای وقتی برای خودش پیش آمده، خیلی پیچیده شده است. رسیدن به جایی واقعی این است که این‌طور نباشد؛ یعنی اینکه من کدام یکی هستم هیچ‌وقت در جواب مسئله اثری نداشته باشد. اگر داستان را برایت تعریف کنند و بگویند که ایکس چه کار باید بکند، تو جوابی می‌دهی؛ حالا اگر بگویند ایکس خود تو هستی، جوابت نباید عوض شود. عقل عنصری بین‌المللی و جهانی است که جواب این مسئله را به ما می‌دهد، و در صورت مسئله‌ها اصلاً مهم نیست که تو کدام یکی از شخصیت‌های صورت مسئله هستی. بنابراین «من و خدا» نداریم.

می‌خواهم خیلی با صراحت بگویم که این به حرفی که ما می‌زنیم ارتباطی ندارد. این ایده که برای تأثیرگذاری بر مخاطب بهتر است کلی بحث کنیم یا جزئی، یا اسم ببریم و شخصیت‌سازی کنیم، و اینکه کدام بیشتر تأثیر می‌گذارد یا نمی‌گذارد، ربطی به این بحث من ندارد. بحث من تقریباً فلسفی و خیلی کلی است و ربطی به این ندارد که داستان‌ها را چطور باید نقل کنیم تا مردم وارد ماجرا شوند. تمام این موجوداتی که در قرآن مطرح می‌شوند، دقیقاً همان موجوداتی هستند که به همان عقل کلی وصل شده‌اند. یوسف همان کارهایی را می‌کند که خدا می‌خواهد و هیچ چیز شخصی‌ای ندارد. حالا نمی‌دانم برادرانش به او بد کرده‌اند، از برادرانش خوشش نمی‌آید، دلش برای پدرش تنگ شده؛ نباید برگردد، برنمی‌گردد؛ آنجا باید این حرف را بزند و این کار را بکند، می‌کند. راه‌حل‌های بهینه را هم، به بهترین صورت ممکن، پیدا می‌کند، برای اینکه شخصی فکر نمی‌کند. اصلاً انسان کامل آدمی است که به اینجا رسیده باشد: همیشه بهترین کار را تشخیص بدهد و قدرت انجامش را هم داشته باشد؛ یعنی هم از نظر شناخت به جایی رسیده باشد که بتواند درک کند کار بهینه کدام است، و هم بتواند انجامش بدهد؛ و این دو اصلاً از هم جدا نیستند. وقتی موجود ضعیفی هستی که نمی‌توانی کارها را انجام بدهی، راه را هم نمی‌توانی ببینی. به نظر من این واقعاً نکتهٔ خیلی مهمی است که قدرت انجام کار در پیداکردن راه خیلی مؤثر است. تا حالا چقدر آدم‌ها با شما مشورت کرده‌اند؟ من خیلی وقت‌ها شگفت‌زده می‌شوم که چرا آدمی راه‌حل خیلی ساده‌ای را نمی‌بیند؛ چون توانایی ندارد آن راه را انجام بدهد، انگار اصلاً ذهنش طرف آن راه نمی‌رود. خیلی واضح است که باید این کار انجام شود، ولی طرف به دلیل محذورهایی که دارد، توانایی انجام کار را ندارد و آخرین چیزی که به ذهنش می‌رسد این است که این کار را انجام بدهد.

این نکته مطرح شد که ما همیشه این‌طوریم و همیشه در خودمان هستیم. نه، آنچه ما عقل می‌گوییم این نیست. آنچه شما می‌گویید آمیزه‌ای از عقل و منطق به‌اضافهٔ مجموعه‌ای از گزاره‌هاست که ممکن است گزاره‌های غلطی باشند؛ مثل اینکه من صورت مسئلهٔ غلطی بدهم و بعد با منطق گزاره‌ها را ترکیب کنم. عقل در واقع عنصری همگانی است که اگر شما بتوانید موقعیت را درست برایش تعریف کنید، جواب درست را به شما می‌دهد: اینکه الان چه کار باید انجام بدهیم. ولی همهٔ ما به عقل، به آن معنای واقعی، وصل نیستیم. به‌اضافهٔ اینکه عقل صرفاً منطق نیست. و بعد اینکه ما صورت مسئله را تحریف می‌کنیم، دقیقاً به این دلیل که در خودمان هستیم و منافع شخصی داریم. مردم را می‌بینید؛ مثلاً موقع رانندگی. باور کنید پیش آمده که سوار تاکسی شوم، اول یک نفر جلوی راننده می‌پیچد و او شروع می‌کند به بوق‌زدن و پرخاش‌کردن، و بعد عین همان کار را خودش می‌کند، یعنی جلوی کس دیگری می‌پیچد؛ ولی آنجا او همیشه در ماشین خودش است.

مسائل را فقط از دید کسی می‌بیند که جلوی دیگری می‌پیچد: آنجا مشکلی پیش نمی‌آید و ناراحت نیست؛ ولی اگر کسی جلوی او بپیچد، ناراحت می‌شود. نقطه‌ضعف ما کلاً این است که همیشه وزن بیشتری به خودمان و به منافع خودمان می‌دهیم، و این چیزی است که باید رفع شود. اگر می‌خواهید به آن عقل کلی وصل شوید و به مقامی که مثلاً انسانی مثل ابراهیم دارد نزدیک شوید، تسلیم‌شدن اصلاً یعنی همین. ما قرار است تسلیم چه شویم؟ تسلیم خدا که می‌شویم، یعنی تسلیم عقل می‌شویم؛ مثل اینکه قول می‌دهیم کارهای درست را انجام بدهیم، جدا از اینکه من چه می‌خواهم. اینکه خداوند به ابراهیم گفت تسلیم شو و او گفت تسلیم شدم، یعنی دیگر همیشه هر کاری که خداوند می‌گوید. عقل عنصری در وجود انسان است که اگر درست کار کند، اگر این به‌اصطلاح زنگارها و این مشکلات نباشد، همان خواسته‌های خداوند را به ما ابلاغ می‌کند. روایت معروفی دربارهٔ عقل هست؛ شما چطور می‌خواهید بندگی کنید؟ ببینید عقلتان به شما چه می‌گوید. ولی متأسفانه واژهٔ عقل در فرهنگ ما به چیزی مثل منطق نزدیک شده است؛ اصلاً می‌گویند «علوم عقلی»؛ در حالی که عقل در قرآن آمیزه‌ای از احساس درست داشتن و منطقی فکرکردن و همهٔ این‌هاست.

قبلاً این حرف را زده‌ام و دوباره هم می‌گویم: عقل یک بخش مردانه دارد که در فرهنگ ما اغراق شده است، یعنی قسمت منطقی، و قسمت‌هایی هم دارد که مربوط به عواطف است. عقل شامل تطبیقی از منطق و عاطفهٔ درست است؛ عاطفه هم درست و غلط دارد. این‌طور نیست که فقط گزاره‌ها درست باشند؛ شما در موقعیتی باید احساسی داشته باشید یا احساسی نداشته باشید، و همهٔ این‌ها در واقع با هم است. به هر حال آن تعبیر، تعبیر متوسطی از توحید است که از هیچ بهتر است، ولی قرار نیست من و خدا تنها در دنیا زندگی کنیم؛ یعنی احساس تنهایی با خدا. نمی‌خواهم بگویم آن تعبیر بد یا غلط است؛ می‌خواهم بگویم چیزی ورای آن وجود دارد: اصلاً توجه‌نکردن به خود، که آن چیزی است که آدم باید به آن برسد. مسئلهٔ اینکه رویا با واقعیت چه فرقی دارد هم همین‌طور حل می‌شود: وقتی می‌خواهید واقعیت را تعبیر نمادین کنید، باید واقعه را انگار از آن بالا نگاه کنید، نه از دید خودتان. رویاست که من در آن از دید خودم واقعه‌ای را می‌بینم و افراد ممکن است نمادین باشند؛ ولی در عالم، چنین تعبیرهایی کاملاً غلط از آب درمی‌آید.

شباهت‌ها و تفاوت‌های دو داستان

اگر شما می‌خواستید مسئلهٔ تولد انسان و نقش مرد را در خانواده‌ای که یک مرد و یک زن در آن زندگی می‌کنند بیان کنید، مردم در آخر خیلی نقش‌ها را تفکیک نمی‌کردند. اینجا از حالت عادی خارج شده‌ایم: یک مرد تنها نشان داده شده و یک زن تنها. اصلاً در مورد تولد چیز عادی‌ای وجود ندارد؛ همهٔ تولدها معجزه‌آسا هستند. همهٔ موجودات وقتی به دنیا می‌آیند، در آسمان اسمی دارند. اینجا فرشته‌ها اسم را می‌گویند و همان اسم به آن موجود تعلق می‌گیرد، ولی اسمی که ما داریم به ما تعلق نمی‌گیرد. هیچ چیزی اینجا نیست که خیلی اختصاصی باشد، مگر اینکه آن کودک مسیح است و مسیح موجودی خیلی خیلی استثنایی است؛ ولی جریان تولد، جریان خالص و سطح‌بالای تولد است.

همهٔ موجودات به نوعی می‌توانند چنین چیزی داشته باشند؛ شما آن را در حالت حدی‌اش نشان می‌دهید تا واضح‌تر شود، یعنی چیزهایی را که در حالت عادی، چون به آن عادت کرده‌ایم، نمی‌بینیم. ما تولد کودک را همین‌طور نگاه می‌کنیم و به آن عادت کرده‌ایم: دو نفر ازدواج می‌کنند و بچه‌دار می‌شوند. بچه‌دار شدند؟ اسمش را چه گذاشتند؟ ما نمی‌توانیم بپرسیم که اسمش چیست، یعنی بچه با چه اسمی به دنیا آمده؛ برایش اسمی انتخاب می‌کنند. بگذریم. بگذارید همین‌طور مقایسه‌ای کنم میان تفاوت‌ها و شباهت‌هایی که در این دو داستان وجود دارد، و بعد با تأکید بیشتر بر موقعیت مریم، از این دید که فکر می‌کنم همهٔ عنصرهای داستان مریم عنصرهایی کلی هستند، چیزهایی را که به مریم مربوط می‌شود کمی با این نگاه ببینیم و وارد جزئیاتش شویم. شباهت خیلی واضح این است که هر دو داستان، داستان تولد یک کودک است که کودک مقدسی هم هست، و تفاوت عمده این است که در یکی مرد مسئول به دنیا آمدن کودک است. «به دنیا آمدن» تعبیر خیلی خوبی است، برای اینکه انگار کودک هست و ما به دنیا می‌آوریمش؛ فقط دانلودش می‌کنیم؛ چیزی را از آن بالا می‌کشیم و وارد دنیا می‌کنیم. در هر دو، یک بار صحنه میان مرد و فرشته‌ها اتفاق می‌افتد و دفعهٔ دوم هم همین‌طور؛ طرف مقابل این مرد و این زن ملک بوده، نه انسان دیگری.

تفاوتی که اینجا وجود دارد این است که طرف مقابل زکریا فرشتگان هستند، ولی به نظر می‌رسد طرف مقابل مریم، اگر فرشته است، عالی‌مقام‌ترین فرشته است؛ یعنی چیزی اینجا وجود دارد. تعبیری که خداوند دربارهٔ مریم به کار می‌برد فرستادن «روح» است، در حالی که آنجا، وقتی زکریا دعا می‌کند، ملائکه به او بشارت می‌دهند. به نظر می‌رسد این موجود مجردی که مریم با او سروکار دارد مرتبه‌ای بالاتر است. ولی ببینید، داستان طوری نقل می‌شود که کار تمام می‌شود، یعنی قطعی می‌شود که یحیی دارد به دنیا می‌آید؛ البته زن نقش طبیعی خودش را ایفا می‌کند، ولی واقعاً انگار زکریاست که یحیی را با دعا کردن به دنیا می‌آورد. نکته این است که تفاوتی که به نوعی بر آن تأکید می‌شود این است که مرد در داستان اول پیر و از کار افتاده است و اصلاً معجزه‌آسا بودن تولد در داستان اول به این مربوط است که از زمانش گذشته؛ در دومی دقیقاً برعکس، زن جوان است و معجزه‌آسا بودنش در این است که هنوز به زمانش نرسیده. یعنی یکی به دلیل زودهنگام بودن و دیگری به دلیل دیرهنگام بودن معجزه است.

باز هر دو در محراب و در حالت عبادت این اتفاق برایشان می‌افتد و بشارتی به آن‌ها فرستاده می‌شود. نکتهٔ خیلی خیلی مهم از نظر تفاوت این است که شما تمام نقش زکریا را می‌توانید در این خلاصه کنید که زکریا درخواست می‌کند، در حالی که در مورد مریم، از مریم درخواست می‌شود؛ یعنی از این نظر درست برعکس‌اند، و این دقیقاً به نوعی به نقش مرد و زن در تولد کودک ربط پیدا می‌کند. زکریا با ارادهٔ خودش رفته و با کلام؛ یعنی در هر کاری که زکریا می‌کند، به نظر می‌آید ابزار زکریا کلام است، در حالی که مریم اصلاً از کلام خودش استفاده‌ای نمی‌کند و از مریم درخواست می‌شود. یعنی تولد عیسی را شما نمی‌توانید به کوچک‌ترین خواستی از طرف مریم نسبت بدهید.

کلام مرد و انفعال زن

این تفاوتی است که من قبلاً در ماجرای تفاوت شرقی و غربی بودن مرد و زن به آن اشاره کردم: مرد نیازهایی دارد، آن‌ها را به خواست تبدیل می‌کند و خواستش را به کلام؛ در حالی که زن در حد نیاز می‌ماند. آن چیزی که مریم نیاز دارد این است که باردار شود و کودکی به وجود بیاورد، ولی این نیازها به خواست تبدیل نمی‌شود. در واقع مقام زن این است که این‌طور باشد و مقام مرد آن‌طور، و این را به‌وضوح در مقایسهٔ این دو می‌بینید: زکریا همه‌اش در حال تکلم و درخواست است تا بشارت به او می‌رسد، در حالی که مریم خاموش است و هیچ نیت و چیزی دربارهٔ این مسائل ندارد. در واقع شما مرد را در این زمینه فعال می‌بینید و زن را منفعل. در فرهنگ مردسالار، انفعال واژهٔ بدی است و فعال‌بودن واژهٔ خوبی، در حالی که اصلاً این‌طور نیست. ما قرار است در شرایطی منفعل باشیم و در شرایطی فعال. منفعل‌بودنِ خوب هنری است که ممکن است در فرهنگ مردسالار کم‌کم فراموش شود. مثلاً هنر عرفا این است که در مقابل حالاتی که به آن‌ها دست می‌دهد منفعل‌اند؛ یعنی به حالتی می‌رسند که خداوند می‌تواند در قلبشان تجلی کند؛ منفعل واقع می‌شوند. اصلاً این داستان مریم در ادبیات عرفانی ما بیشتر از هر چیزی تمثیلی از القای حالات عرفانی و مانند آن است.

اینکه وقتی قلب من پاک شود، همان‌طور که خداوند در مریم مسیح را دمید، من هم صاحب مقاماتی می‌شوم، صاحب حالاتی می‌شوم و ایده‌هایی در من به وجود می‌آید. واقعاً هم این دو شبیه‌اند. به هر حال عرفا هنر منفعل‌بودن را دارند؛ برای همین است که مورد عنایت‌هایی هستند و حالات خوبی به آن‌ها دست می‌دهد؛ وقتی حالاتی به آن‌ها دست می‌دهد، در واقع منفعل‌اند و کاری نمی‌کنند. بودایی‌ها هم تمام هنرشان این است که به جایی برسند که هیچ کاری نکنند. آن‌ها واقعاً به‌طور اغراق‌آمیزی دنبال این هستند که هیچ کاری نکنند، یعنی از حالت فعالیت به حالت انفعال دربیایند، و فکر می‌کنند که این‌طور به حقیقت می‌رسند، و بیراه هم نمی‌روند.

نقطهٔ مشترک دو داستان، که در سورهٔ مریم بر اولی تأکید می‌شود ولی بعداً در کل قرآن این‌طور است، این است که هر دو کودک وقتی به دنیا می‌آیند نام دارند؛ به حضرت مریم هم قبلاً نام مسیح گفته شده، منتها نه در سورهٔ مریم. سؤال‌هایی هم که می‌کنند تقریباً مشابه است و جواب‌های تقریباً مشابهی می‌گیرند؛ که البته من دربارهٔ این مقایسه خیلی تأکیدی ندارم. یک تفاوت این است که مرد بعد از اینکه بشارت به او می‌رسد، درخواست آیه می‌کند و نشانه می‌خواهد، در حالی که زن نشانه نمی‌خواهد. زن چون مسئلهٔ بارداری برایش پیش می‌آید، نیازی به آیه ندارد؛ ولی دربارهٔ مرد، اینکه وقت بارداری همسرش کی است، ابهامی وجود دارد. چطور بگویم؟ انگار مرد قرار است کاری انجام بدهد: وقتی به او می‌گویند که از همین همسر خودت فرزنددار می‌شوی، باید انگار از نظر جسمانی فعالیتی انجام بدهد؛ بنابراین به نشانه‌هایی احتیاج دارد. در حالی که زن این‌طور نیست؛ اصلاً قرار نیست کاری بکند که برای وقت عمل و اینکه چه کار بکند به نشانه‌ای احتیاج داشته باشد. دربارهٔ مریم همه‌چیز تمام شده است و به کاری احتیاج ندارد، بنابراین به نشانه هم احتیاج ندارد.

ولی زکریا به نشانه نیاز دارد، بنابراین نشانه می‌خواهد. در مورد مرد می‌بینید که مقدماتی طی می‌شود، با همان ابراز و درخواست، و مقدمات انگار طولانی است؛ در مورد زن مؤخراتش طولانی است، یعنی بارداری. و همان نکته‌ای که قبلاً هم به آن اشاره کردم: در هر دو مورد به‌طور شگفت‌انگیزی، وقتی این ماجرا تمام می‌شود، یعنی وقتی به نظر می‌آید نقش زکریا به نوعی تمام شده، کلامش به‌طور تکوینی قطع می‌شود، و در مورد مریم هم به‌طور تشریعی، یعنی از مریم خواسته می‌شود که حرف نزند. به هر حال شباهت رازآمیز جالبی میان این دو داستان هست.

وراثت و موقعیت مردانه

نکته‌ای که در مورد زکریا وجود دارد و خوب است به آن توجه کنیم مسئلهٔ وراثت است: اینکه زکریا به‌عنوان مرد انگار به مرگ خودش فکر می‌کند و اینکه بعد از خودش چیزهایی را که دارد، به‌طور مادی یا معنوی، به چه کسی باید بسپارد؛ و این به‌شدت موقعیتی مردانه است. برای مرد همیشه، حتی الان هم در فرهنگ می‌بینید، بچه‌دار شدن به نوعی به معنای وارث داشتن و چیزها را به او سپردن است، در حالی که در مورد زن انگیزهٔ وراثت و مانند آن خیلی خیلی کم است.

من این‌ها را همین‌طور مثل فهرست گفتم و خیلی وارد جزئیات نمی‌شوم؛ تحلیلی نکردم که بخواهم دربارهٔ هر کدامشان بحث کنم. می‌خواهم از مریم شروع کنم و، اگر قبول کنید که این اتفاق‌هایی که برای آن‌ها می‌افتد به نوعی حالت رمزی و حالت کلی دارند، کمی بحث کنیم که معنای این چیزها چیست. از همان اولین آیه آغاز کنیم که در آن سخن از جداشدن مریم از اهلش و از مکانی شرقی است.

مکان شرقی و انتبذ از اهل

قبلاً گفتم که به این آیه هم، وقتی دربارهٔ شرقی و غربی بحث می‌کردم، اشاره کردم: آیه‌ای است که در واقع مفهوم شرقی‌بودن را، به آن معنایی که آنجا تعبیر می‌کردیم، تأیید می‌کند. من چندین بار به این مسئله اشاره کرده‌ام که تولد کودک، مثلاً تولد مسیح از مریم، به نوعی معادل القای قرآن به پیغمبر ماست؛ این‌ها در عالم انگار قرینهٔ همدیگر هستند. از همین نکته‌ای که قبلاً گفته بودم آنجا استفاده کردم: اینکه وقتی مریم می‌خواهد حاملهٔ مسیح شود و مسیح را به دنیا بیاورد، تأکید می‌شود که در مکانی شرقی است. من داستان را همین‌طور نمی‌خوانم که مکان شرقی یعنی مثلاً در قسمت شرقی ساختمان مسکنی برای خودش تهیه کرده است؛ که البته آن هم تعبیر و توجیه خودش را دارد. ولی اینجا «شرقی» به معنایی رمزی به کار می‌رود که با آن شرقی‌ای که در خود داستان می‌خوانیم واقعاً منافاتی ندارد. تعبیرهای نمادین همیشه باید طوری باشند که با روال داستان هماهنگی داشته باشند. این شرقی، به این معنایی که من می‌گویم، با آن شرقی که مثلاً برای عبادت در قسمت شرقی ساختمان مسکن خودش را قرار داده هماهنگ است؛ برای اینکه اشراق آنجا هم هست: در شرق سکنا دارد، برای اینکه مثلاً با طلوع خورشید عبادت می‌کند و کلاً سروکارش با طلوع و غروب خورشید است و عبادت‌های صبحگاهی دارد؛ این هم با همان معنای اشراق و مکان شرقی و معنای تمثیلی‌اش هماهنگ است.

اینکه وقتی زن می‌خواهد باردار شود، انگار در مکان شرقی است، به همان معنایی است که وقتی به مرد وحی می‌شود، در مکان غربی است. در واقع این اتفاق، یعنی رسیدن به حالت وحی در مرد و رسیدن به حالت بارداری در زن، از نظر معنوی به نوعی به معنای رسیدن به تعادل است. یعنی انسانی که در آن حالت‌های شرقی و غربی خودش به تعادل نرسیده باشد، طبعاً نه آن مرد به حالت‌های عرفانی و وحی می‌رسد و نه زن به حالت‌های عرفانیِ مربوط به بارداری. به نظر من حالت‌های بارداری هم به نوعی حالت‌های عرفانی هستند، یا چیزی مشابه آن در زن‌ها، که در فرهنگ ما انعکاس خاصی نداشته است. بگذارید چیز خیلی کلی‌ای بگویم: هر چیزی که دربارهٔ مریم گفته می‌شود، همان اتفاق‌هایی است که برای هر زنی، به نوعی و در درجه‌ای پایین‌تر، می‌افتد. مثلاً فرض کنید وقتی زنی عاشق مردی می‌شود و ازدواج می‌کنند، زن در واقع انگار به مکانی شرقی منتقل شده است.

آنچه در سورهٔ نور درباره‌اش بحث می‌کردم همین است: مرد انگار بدون عشق در حالتی شرقی است و زن در حالتی غربی، و این دو در اثر با هم بودن و عاشق‌شدن به نوعی به حالت تعادل می‌رسند؛ یعنی از آن حالت‌های عجیب و غریب شرقی و غربی، به حالت لاشرقی و لاغربی، یعنی به حالت تعادل، می‌رسند. در سورهٔ نور به شرقی‌بودن و غربی‌بودن به‌عنوان مفاهیمی بد اشاره می‌شد: شرقیِ خالص‌بودن، که تمثیلش مثل در بیابان بودن و دنبال آب گشتن است، و غربیِ خالص‌بودن، که در امواج خروشان و تاریکی‌ها سر کردن است. بنابراین هر زنی وقتی تشکیل خانواده می‌دهد، به نوعی به سمت شرق، شرق معنوی، منتقل می‌شود و مرد به سمت غرب معنوی منتقل می‌شود. و این آیه مقدمهٔ این است که می‌بینید مریم دیگر احتیاجی به شوهر ندارد: مریم به تنهایی در مکان شرقی است. یعنی آن راهی را که از نظر معنوی باید طی کند، و یک زن به‌طور نرمال با عشق یک مرد به آنجا می‌رسد، مریم طی کرده است؛ مریم به حالت اشراق و نور و همهٔ این چیزها در درون خودش رسیده است.

بنابراین شروع داستان مریم ابراز همین نکته است که مریم به مکان شرقی رسیده است. من می‌خواهم بگویم این معادل این است که برای هر زنی شروع بارداری همین است: مردی می‌آید و وارد زندگی‌اش می‌شود، او را از خانواده‌اش جدا می‌کند، عشقی به وجود می‌آید و در اثر این عشق زن به نوعی به مکان شرقی شیفت پیدا می‌کند. این اتفاقی است که باید برای هر زنی بیفتد. زن خودش چقدر از این اشراق را می‌تواند طی کند؟ به‌طور نرمال یک زن نمی‌تواند به این حالتی که مریم رسید برسد. مریم موجودی خیلی خیلی خاص است؛ برای همین است که موفق می‌شود به تنهایی فرزندی را به دنیا بیاورد؛ تمام راهی را که باید طی کند، به نوعی تقریباً همهٔ راه را، به تنهایی طی کرده است. می‌خواهم بر نکته‌ای تأکید کنم، اگر شما این تعبیر نمادین را نمی‌پذیرید: نشانه‌ای که این تعبیر نمادین را تقویت می‌کند این است که در آیه «من اهلها» آمده است. «من اهلها» را چطور می‌خواهید تعبیر کنید؟ یعنی چه؟ ببینید، اگر کلی نگاه کنید، عشق و ازدواج در زندگی زن حالت جداشدن از اهل را دارد.

یعنی عاشق‌شدن و همراه مرد رفتن با جداشدن از اهل همراه است. اینجا «اهل» را چطور می‌خواهید تعبیر کنید که برای مریم خیلی خوب دربیاید؟ می‌فهمید منظورم چیست؟ به نظر می‌آید مریم اهلش را ترک کرده و وارد معبد شده است.

چیزی که می‌خواهم بگویم این است که آن نکته‌ای که به‌طور کلی دربارهٔ همهٔ زن‌ها صدق می‌کند، دربارهٔ مریم هم صدق می‌کند: اینکه میزان آمادگی یک زن برای باردار شدن به نوعی جدایی از اهل بستگی دارد. همین الان هم در دنیای خودمان، در دنیای ظاهری خودمان، این چیزهایی که من می‌گویم درست است: این احساس جدایی در ازدواج‌کردن برای زن پیش می‌آید، و این به نوعی انگار اشاره به این است که این جدایی تقویت‌کنندهٔ حس‌هایی است که نهایتاً به بارداری منجر می‌شود.

آمادگی روانی و ناباروری

چیزی را که قبلاً گفتم، بگذارید یک بار دیگر بگویم و بر آن تأکید کنم: تعبیر علمی از بارداری چیزی کاملاً مکانیکی است؛ مثل اینکه عملی فیزیولوژیک انجام می‌شود و حالا به‌طور تصادفی زن باردار می‌شود یا باردار نمی‌شود. چیز خیلی جالبی است: همین نظر علمی، اگر از مردم بپرسید، این است که اصلاً این حرف‌ها، یعنی آمادگی برای بارداری و شرقی‌شدن و مانند این‌ها، مقدمات بارداری نیست؛ واقعه‌ای فیزیولوژیک است و تصادفی هم هست و مثلاً بیشتر بستگی به این دارد که تعداد سلول‌های جنسی چقدر باشد و از این حرف‌ها. فکر می‌کنم قبلاً به این اشاره کرده‌ام، چون اینجاها به موضوع ربط داشت.

اولاً روزبه‌روز به نظر می‌آید که تحقیقات نشان می‌دهد ماجرا خیلی پیچیده‌تر از این حرف‌هاست؛ یعنی حالت‌های روانی مرد و زن، مخصوصاً زن، به‌شدت در باردار شدن یا نشدن مؤثر است. مثلاً یک بار به این اشاره کردم: الان تحقیقات نشان می‌دهد که تخمک، برای هدایت سلول‌های جنسی نر برای لقاح، سیگنال‌هایی از خودش منتشر می‌کند که آن‌ها را به سمت خودش راهنمایی می‌کند، و این سیگنال‌ها می‌توانند ضعیف یا قوی باشند. حالا آن‌ها به چه بستگی دارند؟ از نظر علمی به ترشح هورمون‌های صمیمیت بستگی دارند. در یک کلام، مثلاً به اینکه زن عاشق باشد یا میل داشته باشد؛ و بعد مدام جلو می‌روند و خیلی پیچیده می‌شود. اول همه را مسخره می‌کنند؛ همهٔ آن چیزهایی را که قبلاً گفته می‌شد، مثل تعبیر خواب، مسخره می‌کنند؛ بعد صد سال، دویست سال بعد، همان حرف‌ها را می‌زنند. یک بار از کتاب مورد علاقهٔ خودم نقل کردم و دوباره نقل می‌کنم: پدر مولانا کتابی دارد به اسم معارف و جایی خطاب به زن می‌گوید، کلام قشنگی است: تو که، نمی‌دانم، بچه‌دار نمی‌شوی و ادعای عشق می‌کنی، دروغ می‌گویی. یعنی اگر واقعاً عاشق باشد، همهٔ کم‌وکسری‌های ظاهری از بین می‌رود. بگذریم. من متن خیلی طولانی‌ای خواندم، همه‌اش را هم نخواندم، ولی برایم خیلی جالب بود؛ متن جدیدی هم هست: تحقیقات جدید علمی دربارهٔ چیزی که به آن «سایکولوژیکال ناباروری»، یعنی ناباروری روانی، می‌گویند. دسته‌ای از زن‌ها هستند که بارور نمی‌شوند و هیچ عامل جسمانی هم برایش وجود ندارد، و این موضوع تحقیقاتی است دربارهٔ اینکه چه شرایط روانی‌ای باعث می‌شود زن باردار نشود. بنابراین علم به اینجا رسیده که مجموعه‌ای از شرایط روانی در باردار شدن یا نشدن وجود دارد.

می‌خواهم بگویم این چیزهایی که دربارهٔ مریم می‌خوانیم این فایده را دارد که جدا از اینکه داستانی خاص دربارهٔ مریم و دربارهٔ تولد عیسی است، چیزی به‌طور کلی دربارهٔ وضعیت زن‌ها و مسئلهٔ بارداری گفته می‌شود: اینکه مقدمات بارداری چیست و زن در بارداری با چه حالت‌هایی مواجه می‌شود. به نظر من هر عنصری که در این داستان بر آن تأکید شده، به نوعی در همهٔ زن‌ها، در حالتی ناخالص‌تر، وجود دارد. بنابراین این حس زنانه، که به‌طور افسانه‌ای در داستان‌های عامیانه و اسطوره‌ای آمده که دختری منتظر مردی است که با اسب سفید بیاید و او را ببرد: انگار زن در درون خودش این سرنوشت را دارد که کسی بیاید، و این جداشدن از اهل قسمتی از تکامل زن است. دخترها به‌طور خیلی خیلی شدیدتری به خانوادهٔ خودشان چسبیده‌اند؛ انگار لازم است برای ادامهٔ حیاتشان و برای اینکه به کمال برسند، کسی بیاید؛ نه اینکه این رابطه را قطع کند، نه اینکه رابطهٔ معنوی با خانواده قطع شود، ولی چیزی شبیه همین که اینجا می‌بینید: زن نیاز دارد که فاصله‌ای انگار میان خودش و خانواده‌اش بیفتد و این را به‌طور طبیعی در همراهی با یک مرد پیدا می‌کند.

اینجا در مورد مریم، چون اهلش خودشان مریم را جدا کردند و درون معبد فرستادند، یعنی با نظری که مادر مریم کرد این اتفاق افتاد، و عبادت‌ها هم باعث شد که در آن مسیرِ به‌اصطلاح شرقی‌شدن، عشق به خدا جایگزین همهٔ آن چیزهایی شود که می‌تواند زن را به‌طور طبیعی و از راهی نرمال به حالت اشراق برساند و روشنایی در وجودش به وجود بیاورد؛ این‌ها را همه مریم طی کرده است. ولی این‌طور نیست که این‌ها چیزهای اختصاصی مریم باشند. تمام این واژه‌هایی که اینجا به کار برده می‌شود، اصطلاحاتی به نوعی کلی هستند؛ منتها اینجا اختصاصی‌تر و خالص‌تر شده است. اتخاذ حجاب و حس تنهایی، این چیزهایی که اینجا می‌خوانید، حالت‌هایی است که زن‌ها به‌طور طبیعی انگار تجربه می‌کنند.

در مورد همهٔ زن‌ها این «ارسال روح» هم به یک معنا انجام می‌شود. روح خداوند در هر مردی وجود دارد، در هر انسانی وجود دارد. بنابراین آنچه در سورهٔ نور در یک دقیقه به آن اشاره کردم این بود که نکاح در واقع مقدماتی است برای اینکه به جایی برسیم که مرد بتواند بگوید من رسول خداوند هستم. زن حق ندارد خودش را تسلیم کسی غیر از خداوند کند؛ بنابراین وقتی می‌تواند خودش را تسلیم یک مرد کند که مرد جوازی نشان داده باشد که من رسول خداوند هستم. یعنی نکاح مجموعهٔ مقررات و مقدماتی است که با آن انگار تأیید می‌شود که خداوند بر این آدم مهر زده و شرعاً این آدم می‌تواند به‌اصطلاح نقش رسول را برای زن بازی کند. باید این مقدمات طی شود تا مرد بتواند نمایندهٔ شیطان نباشد، رسول شیطان نباشد. آنجا حرفم این بود که زنا به این دلیل حرام است و برای زن جرم سنگین‌تری محسوب می‌شود که زن دارد خودش را تسلیم غیر خدا می‌کند؛ یعنی برای زن کاملاً مسئلهٔ موحد بودن و موحد نبودن پیش می‌آید، در حالی که در مورد مرد، نمی‌خواهم بگویم این‌طور نیست، ولی مسئله حالت خفیف‌تری دارد. بنابراین داستان را این‌طور بخوانید: داستان این‌طور است که انگار حالات کلی‌ای را که زن باید به‌عنوان مقدمه یا مؤخره داشته باشد نشان می‌دهد.

مقایسه مریم و فاطمه

بگذارید مقایسه‌ای کنم: حضرت مریم را با حضرت فاطمه مقایسه کنید؛ این کلاً مقایسهٔ مهمی است. برای حضرت فاطمه هم حضرت علی خیلی با رسول خداوند که به آن شکل ظاهر شد فرق نمی‌کند. می‌خواهم بگویم ماجرای ظهور رسول خداوند برای مریم، به یک معنا، برای هر زنی، مثلاً برای حضرت فاطمه، به‌طور واقعی اتفاق می‌افتد؛ حضرت علی هم در واقع همان حرف را می‌زند و واقعاً به یک معنا نزدیک به همان چیزی است که اینجا به‌عنوان روح خدا می‌بینیم. در همهٔ زن‌ها این هست؛ اینجا این اتفاق‌ها در اوج و به‌طور خالص انجام می‌گیرد و همهٔ زن‌ها در حدی همین وضعیت را دارند.

اینکه مریم حامله شد و به مکانی دور، مکانی «قصی»، رفت، این‌ها تجربه‌های بارداری زن‌هاست.

حالات روانی بارداری

من واقعاً فکر می‌کنم چیز خیلی شگفت‌انگیزی است که در فرهنگ بشر، حتی در روان‌شناسی، الان این همه داده وجود دارد، ولی دربارهٔ حالات روانی زن‌ها در بارداری خیلی خیلی کم داده وجود دارد؛ خیلی کم. انگار اصلاً این موضوع خیلی مهمی نیست، در حالی که به نظر می‌آید خیلی خیلی مهم است. من همین‌طور جسته‌وگریخته در کتاب‌ها این‌ور و آن‌ور، تقریباً می‌توانم بگویم هیچ‌وقت کتاب یا مقالهٔ خوبی ندیده‌ام که اصلاً به مراحل مختلف آن اختصاص داشته باشد. همیشه حرف از این زده می‌شود که زنان نگرانی‌هایی دارند یا حالت‌های افسردگی به بعضی‌ها دست می‌دهد و چیزهایی از این دست، حالت‌هایی که به وجود می‌آید؛ یا مثلاً بحث‌هایی دربارهٔ اختلال خوردن در زن‌ها: آیا کسانی که اختلال خوردن دارند بهتر می‌شوند یا بدتر؟ زنان در جهان غرب همه دچار اختلال غذاخوردن هستند؛ نمی‌دانم چقدر خبر دارید؛ یعنی کم‌کم در تمام کشورهای اروپایی و آمریکایی به معضلی اساسی تبدیل می‌شود که خیلی از زن‌ها برای تناسب اندام و لاغر ماندن غذا نمی‌خورند، حتی سعی می‌کنند غذا را بالا بیاورند، و بعد به حالت‌های روانی عجیب و غریبی می‌رسند. این ماجرا حتی کشته هم داده است. تبدیل به چیزی روانی می‌شود: دست‌کم دو سه بیماری روانیِ دسته‌بندی‌شده و نام‌گذاری‌شده دربارهٔ همین وضعیت‌های خطرناک و حادی وجود دارد که زن‌ها دچارش می‌شوند و دیگر اصلاً نمی‌توانند غذا بخورند. معمولاً گزارش‌ها مثبت است که بارداری این تأثیرات را کمتر می‌کند، برای اینکه زن احساس می‌کند چاق‌شدنش در بارداری مجاز است و بنابراین نگرانی‌های خاص دربارهٔ چاق بودن و چاق نبودن را از دست می‌دهد.

یکی از ویژگی‌های بارداری همین دورافتادن است. به نظر من، برای همهٔ این چیزهایی که اینجا هست کم‌وبیش می‌شود توجیه‌های خیلی ساده‌ای آورد که چرا معنای کلی دارند. مثلاً چرا از نظر داستانی این‌طور است که مریم، شاید به دلیل خطری که کودک را تهدید می‌کند، به جای دوری رفته است؟ این را دارد می‌گوید: اگر قبلاً جداشدنی «من اهلها» بود، همان‌جا بود و به نوعی خودش را جدا کرده بود و حجابی قرار داده بود؛ حالا دیگر از آن مکان هم منتقل شده و به جای خیلی دوری رفته است. می‌خواهم بگویم این تجربهٔ شخصی همهٔ زن‌هایی است که باردار می‌شوند: وضعیت بارداری انگار زن را از جای خودش می‌کَند.

انگار به این سفر تنها می‌رود؛ حتی مرد هم نمی‌تواند همراهی‌اش کند، برای اینکه تجربه‌ای شخصی را از سر می‌گذراند؛ این تجربهٔ شخصی برای خودش هم بیگانه است و برای کسی نمی‌تواند تعریفش کند. تنهایی می‌آورد، وقتی شما حس‌های خیلی خاصی پیدا می‌کنید که برای هیچ‌کس قابل توضیح نیست. یک زن حتی به شوهر خودش هم نمی‌تواند بگوید که این احساسات جدیدش چیست. احساسی که زن‌ها در بارداری دارند، بیشتر از هر چیز، احساس این است که انگار جسمشان را نیروهایی مافوق تسخیر کرده است، برای اینکه آن بچه در رحم فعالیت‌های خودش را می‌کند و از اموال جسمی مادرش برمی‌دارد و این دیگر تحت کنترل زن نیست. یعنی جسم زن در بارداری خیلی از کنترل خودش خارج شده است؛ موجود دیگری در این جسم شریک شده؛ این اصلاً چیز عجیب و غریبی است. فکر نمی‌کنم مردم بتوانند تصور کنند که یک زن موقع بارداری چه حالت‌های عجیب و غریبی را تجربه می‌کند: اینکه جسمش شراکتی شده، کس دیگری هم از این غذایی که می‌خورد استفاده می‌کند و او چیزهایی کم می‌آورد، چون آن موجود برداشته است. زن‌ها دچار حالت‌هایی می‌شوند که در فرهنگ ما به آن ویار می‌گویند؛ برای اینکه آن بچه، مثلاً وقتی استخوان‌هایش شکل می‌گیرد، کلسیم را برای خودش برمی‌دارد و زن کمبودهایی پیدا می‌کند؛ مثلاً می‌روند خاک می‌خورند، برای اینکه سیلیسیوم دارد.

برای اینکه بچه همهٔ سیلیسیوم را مصرف می‌کند؛ قدیم‌ها از این کارها می‌کردند. اتفاقاً در فرهنگ ما این‌طور بود که می‌گفتند جلوی زن‌ها را نگیرید؛ بگذارید؛ هر چقدر هم تربت می‌خورند و کارهای عجیبی می‌کنند. به نوعی می‌گویند که بچه نیاز دارد. این اتفاق عجیبی است، و نتیجهٔ روانی این اتفاق عجیب این است که زن به معنای واقعی کلمه به مکانی قصی فرستاده می‌شود: از حالت عادی درمی‌آید و به جایی می‌رود که در آن احساس تنهایی می‌کند، هر چقدر هم اطرافیان بخواهند دوروبر زن باشند. می‌دانید که این جزو مهم‌ترین توصیه‌های روان‌شناسی جدید و روان‌شناسی قدیم است که زنان را موقع بارداری تنها نگذارید؛ به اندازهٔ کافی مشکل دارند. اینکه همیشه کسی دوروبرشان باشد، مثلاً در محیط خانواده باشند، از نظر روانی برایشان خیلی خوب است. می‌خواهم بگویم کاری که مریم انگار می‌کند این است که آن حس‌هایی که در او به وجود می‌آید تحقق پیدا می‌کنند؛ به یک معنا، رفتنش و همهٔ کارهایی که مریم در ظاهر انجام می‌دهد منطبق با حالت‌های روانی خودش است. برای همین است که این داستان چیزهایی را دربارهٔ حالت روانی زن‌ها به‌طور کلی کشف می‌کند که در موارد عادی ممکن است وجود نداشته باشد. این به جای دور رفتن، درست است که توضیح داستانی دیگری دارد، ولی باز حالتی کلی است. یک نکتهٔ خیلی مهم دیگر این است که به نظر می‌آید هر چقدر هم تکنولوژی پیشرفت کند، زن‌ها نسبت به وضع حمل نگرانی‌هایی دارند. واقعاً یادم نمی‌آید در چه متنی دیدم که وضع حمل برای زن با نوعی تجربهٔ ترس از مرگ و مواجهه با مرگ همراه است. در قدیم که زن‌ها این‌قدر سر زا می‌رفتند و آمار بدی وجود داشت، آدم می‌توانست بگوید که زن واقعاً از مرگ می‌ترسید؛ ولی به نظر می‌آید این ترس رفع‌شدنی نیست. احساس من این است که عمل وضع حمل، در حالی که موجودی ذی‌روح در وجود زن هست، به یک معنا خارج‌شدن روح از بدن اوست.

مثل اینکه روح زن و روح آن کودک هم‌زمان دارند زندگی می‌کنند و واقعاً روحی دارد از بدن خارج می‌شود. بنابراین اصلاً وضع حمل با احساسی شبیه مردن همراه است؛ واقعاً خروج روح از بدن در آن هست؛ بنابراین خیلی مهم نیست که شما بهداشت را رعایت کنید. قطعی نمی‌گویم، ولی فکر می‌کنم در مورد حضرت مریم، با توجه به اینکه این روحی که دارد از او جدا می‌شود خیلی بزرگ‌تر از روح خودش است، حرفی که مریم دربارهٔ مردن می‌زند از این است که انگار احساس مردن به او دست داده؛ شاید حتی آن جمله به این معنا باشد که حس می‌کند دارد می‌میرد و آن را می‌گوید؛ مثل اینکه الان دارم می‌میرم، کاش قبلاً مرده بودم. نمی‌خواهم بگویم معنای آن جمله لزوماً همین است؛ ولی به هر حال سخن‌گفتن از مرگ هنگام زاییدن، و این مقارنهٔ احساس مرگ و آرزوی مرگ با زاییدن، فکر می‌کنم باز جزو نکته‌های کلی است. باید این‌ها را به نوعی از هم جدا کنیم: نمی‌خواهم بگویم همه‌چیز این‌طور است؛ بخشی از این داستان می‌تواند این‌طور توجیه شود که اختصاصی است، به این دلیل که کودک عیسی است؛ این را فراموش نکنید. ولی در عین حال در خیلی جاها، معناهای نمادینی که به وجود می‌آید حالت کلی دارد.

یا قبلاً اشاره‌ای کردم به این رفتن به سمت تنهٔ نخل، یعنی به نظر می‌آید تنهٔ یک درخت خشک خرما، و اینکه این به‌طور تمثیلی به چه چیزی اشاره می‌کند. فکر می‌کنم قبلاً در کلاس اشاره کردم که در کتابی که به شما معرفی کردم، «مادر کلمه»، تأکید دارد که این تمثیلی از وضعیت قوم بنی‌اسرائیل و آل یعقوب است که به خشکی رسیده؛ این مقارن‌شدن و نزدیک‌شدن مریم و ظاهرشدن این تنهٔ درخت خشک در داستان به نوعی تداعی‌کنندهٔ خشک‌شدن جریان انبیا در بنی‌اسرائیل و این حرف‌هاست، و باردارشدن دوباره‌اش را اشاره به این می‌گیرد که با ظهور عیسی انگار درخت نبوت دوباره میوه می‌دهد.

تنه خشک و تجدید حیات

من فکر می‌کنم، به دلیل این تعبیری که دارم می‌کنم، این مسئله را هم باز نباید به قوم نسبت داد؛ باز باید به حالات درونی خود مریم نسبت داد. این‌طور به نظر من معنادارتر است و باز هم معنای کلی دارد. یعنی هر چقدر یک زن به انتهای دورهٔ بارداری نزدیک می‌شود، انگار همهٔ منابع حیاتی‌اش کم‌کم توسط آن کودک مصرف شده است؛ و مخصوصاً، به دلایلی که بعداً بیشتر شرح می‌دهم، در مورد باردار شدن به حضرت عیسی این قطعاً وضعیتی فوق‌العاده داشته است. در واقع این تنهٔ نخل، درخت خشک خرما، تمثیل وجود خود مریم است که انگار دیگر به خشکی کامل رسیده است؛ از نظر ضعف قوای جسمانی و شور حیات و مانند این‌ها به حالتی فوق‌العاده رسیده که همه‌اش انگار در بارداری به عیسی منتقل شده است. این تولد عیسی و بشارت دادنش به برگشتن حیات به این درخت، شبیه همان چیزی است که برای همهٔ زنان اتفاق می‌افتد: رسیدن به انتهای دورهٔ بارداری و به حالتی که به مرگ و از دست دادن قوای حیاتی نزدیک می‌شود، و دوباره تجدید حیات کردن زن‌ها بعد از بارداری و حالت‌ها و احساسات خوبی که به آن‌ها دست می‌دهد.

معنی خوض و مخاض

می‌گویند: ما با «خائضین» «خوض» می‌کردیم. می‌خواهید بپرسید معنای خوض چیست؟ این واژه به صورت «مخاض» یک بار در قرآن آمده، ولی به صورت «خوض» و «نخوض» و «خائضین» و «یخوضون» چند بار آمده است. مثلاً می‌گوید کسانی که در آیات ما «خوض» می‌کنند؛ اگر جایی دیدید که این‌ها در آیات ما خوض می‌کنند، ترکشان کنید تا به حدیث دیگری مشغول شوند. معنایش چیست؟ ببینید، همه مخاض را درد زایمان می‌گویند، ولی به نظر می‌آید لزوماً این‌طور نیست. بگذارید به‌عنوان نکته‌ای ساده بگویم: فکر می‌کنم الان در زبان عربی شاید مخاض را به‌صورت اصطلاحی به معنای درد زایمان به کار ببرند، ولی من با اطمینان می‌دانم که در زبان عربی عبارت‌هایی مثل «درد مخاض» هم هست. بنابراین به نظر می‌آید مخاض بیشتر به آن حالت گفته می‌شود؛ ولی به چه حالتی؟ فکر می‌کنم عنصر مشترک همهٔ چیزهایی که خوض در خودش دارد، به نوعی غرق‌شدن در یک کار است؛ مثلاً «نخوض»، همان‌طور که مردم را می‌بینید که در زندگی روزمرهٔ خودشان دست‌وپا می‌زنند و غرق‌اند و مثلاً بازی دارند.

اگر اشتباه نکنم، در چند جای قرآن «خوض» با «لعن» کنار هم می‌آید: به نوعی مشغول چیزی شدن؛ استغراق در یک کار و انگار از حالت طبیعی خارج شدن و دچار غفلت شدن. به نظر می‌آید در بارداری و وضع حمل هم حالت غفلت و از خود بی‌خود شدن هست؛ نه لزوماً به دلیل درد. بعداً که این موضوع کمی جلوتر برویم، به دلیلی به نظر من مهم می‌شود. فکر می‌کنم عموماً مخاض را اینجا به معنای درد زایمان می‌گیرند، ولی نمی‌دانم؛ در ترجمه‌ها نگاه نکرده‌ام. ولی من اصلاً به هیچ وجه در واژهٔ خوض، در هیچ جای قرآن، اثری از معنای درد نمی‌بینم. آن دفعه که دربارهٔ آن حرف صحبت می‌کردم، تأکیدم همین بود که مریم انگار به حال خودش نیست، مثل کسی که در خواب صحبت می‌کند. مخاض حالتی است که هنگام بارداری پیش می‌آید، ولی لزوماً معنای درد در آن نیست. بعداً اینکه مریم اینجا درد کشید یا نکشید، یعنی قضاوت دربارهٔ اینکه اینجا درد وجود داشته یا نه، به دلیلی به نظر من مهم می‌شود. حالا که شما سؤال کردید، فکر می‌کنم مهم است که معنای مخاض را دقیق بفهمیم. به نظر می‌آید در هیچ جای قرآن، خوض عنصری از درد کشیدن در خود ندارد؛ همه‌جا به‌طور مشترک نوعی استغراق و مشغول‌شدن شدید به چیزی و از حالت طبیعی خارج شدن در آن هست. وقتی کسی حرف می‌زند و گرم صحبت می‌شود، باز همراه با نوعی حالت غفلت است.

واژه‌ای که از اول دربارهٔ آن می‌پرسیدید واژهٔ خیلی خاصی است که اینجا به کار رفته؛ یعنی فکر کنم احتمالاً تقریباً در هیچ جای دیگر قرآن نیامده باشد. من چیز خاصی درباره‌اش ندارم که بگویم. دربارهٔ «فریا» هم فقط گفتم که لفظ خیلی خاصی است که اینجا آمده و به نوعی معنای نوظهور بودن دارد، مثل یک کار زشت؛ مثل اصطلاحی که ما در فارسی می‌گوییم «نوبرش را آوردیم»؛ چنین حالتی دارد: کار عجیبی کرده که تا حالا هیچ‌کس نکرده است.

فکر می‌کنم این سوره جای خوبی برای بحث دربارهٔ مسیحیت است؛ سورهٔ دیگری پیدا نمی‌کنیم که این‌قدر مستقیم با مسیحی‌ها دربارهٔ عقاید و الهیاتشان مرتبط باشد. فکر می‌کنم شناختن مسیح جزو وظایف شماست؛ خیلی مهم است که پیامبران را بشناسید، مخصوصاً مسیح را به‌عنوان پیامبری خیلی خاص.

ارجاعات این جلسه

نقشِ پدر و مادر در دو روایت

تمرکزِ دو روایت بر پدر و مادر متفاوت است. نقشِ طبیعیِ مادرِ یحیی صریحاً حفظ می‌شود؛ کلی‌خواندنِ مضمونِ تولد نیز ویژگیِ مسیح را حذف نمی‌کند.

خوابِ خصوصی و واقعهٔ مشترک

تعبیرِ واقعهٔ مشترک باید حضورِ دیگران را لحاظ کند. نمادِ خوابِ خصوصی به‌سادگی نقشِ همان شخص در واقعیت را تعیین نمی‌کند؛ این پرسش زمینهٔ بحثِ نگاهِ فراشخصی است.

توحید و امتیازدادن به خود

تعبیرِ من و خدا به‌سببِ امتیازدادن به خود نقد می‌شود، با پذیرشِ کارکردِ عملیِ مرتبهٔ متوسط. بدیلِ پیشنهادی، یکسان‌دیدنِ خود و دیگر مخلوقات است؛ تشبیهِ سولیپسیستی به معنای انکارِ واقعیِ دیگران نیست.

عقل، توانِ عمل و منفعتِ شخصی

در توضیحِ سخنران، منفعتِ شخصی می‌تواند صورتِ مسئله و پاسخ را منحرف کند. توانِ عمل نیز با شناختِ راه پیوند دارد؛ مثال‌های بحث، اثباتِ علتِ همه ناتوانی‌ها نیستند.

منطق، عاطفه و تسلیم

عقل در این خوانش از منطق و عاطفهٔ درست تشکیل می‌شود. تسلیمِ ابراهیم و روایتِ عقل و بندگی از استدلال پشتیبانی می‌کنند؛ طبقه‌بندیِ جنسیتی به سخنران تعلق دارد و صورتِ دقیق و مأخذِ روایت نامعلوم‌اند.

درخواست، پذیرندگی و نشانه

درخواستِ زکریا و پذیرندگیِ مریم دو نقشِ متفاوت‌اند. ارزشِ فعالیت و پذیرندگی به موقعیت وابسته است؛ خاموشیِ تکوینیِ زکریا از فرمانِ تشریعیِ سکوتِ مریم جدا می‌ماند.

تمثیلِ مریمِ دل

مریمِ دل تمثیلِ پذیرشِ تجلیِ عرفانی است. اشاره به بوداییان توصیفِ کلیِ سخنران در همین مقایسه است؛ موضوع، بارداریِ جسمانیِ عارف یا شرحِ مستندِ همهٔ سنت‌های بودایی نیست.

مرگ و سپردنِ داشته‌ها

نگرانی از مرگ و وارث در تحلیلِ نقشِ زکریا آمده است. پررنگ‌تر دانستنِ این انگیزه در مردان، قیاسِ فرهنگیِ مختصرِ سخنران است؛ نوعِ حقوقیِ ارث تعیین نمی‌شود.

شرق و غرب در خوانشِ معنوی

شرق و غرب در این خوانش نشانه‌های تعادل و آمادگیِ معنوی‌اند. تقارنِ تولد و وحی تفسیری است و باید با ظاهرِ داستان سازگار بماند؛ سازوکارِ جسمانیِ مشترک از آن نتیجه نمی‌شود.

فاصله از اهل و حفظِ پیوند

فاصلهٔ تحول‌آفرین با قطعِ پیوندِ معنویِ خانواده یکی نیست. مریم در تفسیرِ سخنران مسیرِ خاصِ نذرِ مادر، عبادت و عشق به خدا را دارد؛ تمثیلِ اسبِ سفید الگوی ضروریِ همهٔ زندگی‌ها نیست.

گزارش‌های روانی و حدودِ مأخذ

پژوهش‌های اشاره‌شده نام و مأخذِ قابل بررسی ندارند و یکی از متن‌ها فقط تا حدی خوانده شده است. گزارشِ سخنران، دلیلِ قطعیِ علیت یا تشخیص و توصیهٔ درمانی نیست.

نکاح و تعبیرِ فرستادهٔ الهی

تعبیرِ فرستادهٔ خدا در بحثِ نکاح، نقشِ نمادین در تبیینِ سخنران است. علت‌گذاریِ حرمت و تفاوتِ زن و مرد به دیدگاهِ او تعلق دارد؛ از آن حکمِ تفاوتِ مجازات استخراج نمی‌شود.

قیاسِ مریم و فاطمه

مریم و فاطمه، و نقشِ روح و علی، با قیدِ به یک معنا مقایسه می‌شوند. قیاسِ معنوی و تفاوتِ درجات، همسانیِ اشخاص یا تعیینِ هویتِ یک فرشته نیست.

تنهاییِ تجربه و ضرورتِ حمایت

مکانِ دور تمثیلی برای تنهاییِ درونیِ تجربه است. سخنران در کنارِ این تفسیر بر حمایت و تنها نگذاشتنِ زن تأکید می‌کند؛ همراهیِ اطرافیان بی‌فایده خوانده نمی‌شود.

حسِ مرگ و ویژگیِ مسیح

قیاسِ زایمان و حسِ مرگ، پیشنهادِ تفسیریِ سخنران است. معنای جملهٔ مریم با احتمال بیان می‌شود و ویژگیِ مسیح محفوظ است؛ قیاس، ادعای مرگِ واقعی یا توصیهٔ پزشکی نیست.

دو تفسیرِ تنهٔ خشک

کتاب، درخت را به جریانِ نبوت در قوم ربط می‌دهد؛ سخنران تمثیلِ درونیِ مریم را ترجیح می‌دهد. انتقالِ قوا و تجدیدِ حیات در این بحث تصویرِ تفسیری‌اند، نه نتیجهٔ پزشکیِ سنجیده.

مخاض و ضروری‌نبودنِ معنای درد

پیشنهادِ لغوی این است که درد جزءِ ضروریِ معنای مخاض نباشد. ترجمه‌ها دیده نشده و بعضی جزئیات مرددند؛ از این بحث، بی‌دردبودنِ واقعیِ زایمان یا تشخیصِ بالینی نتیجه نمی‌شود.

مریمتفسیر ·بدون مقصدزبان

مرجع‌ها و شاهدها

زن۱۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مرد۱۰ شاهداز متن جلسه‌ها
مریم۱۰ شاهداز متن جلسه‌ها
فرهنگ۶ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۶ شاهداز متن جلسه‌ها
توحید۶ شاهداز متن جلسه‌ها
سوره۵ شاهداز متن جلسه‌ها
نماد۴ شاهداز متن جلسه‌ها
انانیت۳ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
عرفان۳ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۳ شاهداز متن جلسه‌ها
مرگ۳ شاهداز متن جلسه‌ها
روان۳ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۳ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۲ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عشق۲ شاهداز متن جلسه‌ها
علم۲ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
عقل۱ شاهداز متن جلسه‌ها
آلبرت اینشتین۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فلسفه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فقه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
غرب۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حقیقت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حیات۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مردسالاری۱ شاهداز متن جلسه‌ها
معجزه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نبوت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نور۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اسطوره۱ شاهداز متن جلسه‌ها
قدرت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نظریه نسبیت۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
شریعت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شرق۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شیطان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
وحی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ مریم
  1. تولد و ادامهٔ رسالت

    مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش می‌دهد.

    ابراهیمموسی ·بدون مقصد
  2. درخواست، استعداد و کنش

    دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر می‌رود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.

    دعامحیی‌الدین ابن‌عربی ·بدون مقصدمریم
  3. آمدن انسان و امکان بازگشت

    حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند می‌خورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.

    قیامت ·بدون مقصد
  4. عیسی در چند جای استدلال

    یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.

  5. مرجعیت علم: تبیین‌نشدن، ابطال نیست

    سخنران تبیین‌نشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمی‌داند، تثبیت دانش فعلی به‌عنوان چارچوب نهایی را نقد می‌کند و در دستگاه عرفانی‌اش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین می‌خواند.

  6. از جهانِ لاپلاسی تا امکانِ معنا

    سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهان‌بینیِ عرفانیِ مقدم‌داشتن معنا می‌سنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیک‌تر می‌داند، اما می‌گوید فیزیک عرفان را نتیجه نمی‌دهد و نگاه یک‌سویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.

    علمجهان‌بینی عرفانی ·بدون مقصدپیر-سیمون لاپلاس ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیک ·بدون مقصدمکانیک کوانتوم ·بدون مقصد
  7. تأویل: از رؤیا تا رخداد و متن، با قاعده

    سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا می‌داند و قاعده می‌گذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ می‌شود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحی‌اش تمثیل حال مریم می‌داند.

    نمادرؤیاتأویل ·بدون مقصد
  8. خلوت و پنهان‌ماندنِ مریم

    سخنران پنهان‌ماندن مقام مریم را به خلوت و پرده‌نشینی او پیوند می‌دهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدست‌دادن همین خلوت می‌خواند، نه نافرمانی؛ و پنهان‌داشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی می‌داند.

    مریمسنت ·بدون مقصدزن
  9. معمای «خواهر هارون»

    سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح می‌کند، در جلسهٔ سوم قطعی‌بودنش را نفی می‌کند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی می‌خواند.

    آیهمریمفیزیک ·بدون مقصدتفسیر ·بدون مقصد
  10. عیسی و مریم: تصویر قرآنی و تصویر مسیحی

    سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن می‌داند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشته‌شدن می‌بیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آن‌ها ارزشمند می‌داند.

    عیسی مسیحکتاب مقدس ·بدون مقصدمریممسیحیت ·بدون مقصد