حج؛ رشد فردی و اطعام
در پاسخ به پرسش هزینهٔ حج، تعادل رشد فردی و کمک به دیگران و نقش اطعام در قربانی برجسته میشود.
جلسه با پاسخ به چند پرسش دربارهٔ حج آغاز میشود. نخست پرسش از هزینهٔ حج در دنیایی که گرسنه دارد میآید و از آنجا به قربانی در حج و به مسئولیت در برابر فقر میرسد. سپس به نکتههایی از جلسهٔ پیش دربارهٔ سعی و طواف نساء برمیگردد و در پایان مقدمهای برای جلسهٔ بعد میگوید که نگاه عرفانی به حج فردی است ولی قرآن بر روح جمعی آن تأکید دارد.
جلسه گذشته بحث در مورد مناسک حج را که به ترتیب گفتیم را تمام کردم این جلسه قرار بود برگردیم در مورد انعکاس حج در آیات قرآن بحث کنیم. منتها یک سنت حسنهای که به وجود آمده است در بعضی از جلسات در ابتدا به سؤال، جواب میدهم. اول این جلسه میخواهم به چند سؤال پاسخ بدهم. سؤالی که حضوری یا ایمیلی از من میپرسند مخصوصاً اگر مربوط به جلسات باشد، ترجیح میدهم اول جلسه به آنها جواب بدهم. حسن آن این است مجبور نمیشوم چیزی بنویسم. حداقل امروز سؤالهایی را که میخواهم به آنها پاسخ بدهم کاملاً مربوط به مسئله حج است.
اولین سؤالی که میخواهم در مورد آن صحبت کنم خیلی عمومی است و به نکته خاصی که در جلسه گذشته مطرح شده باشد ربط ندارد. احتمالاً شندید بعضیها به دلایل مختلف اصولاً با اینکه الان مراسم حج برگزار میشود مشکلاتی دارند. میخواهم در مورد سؤالی صحبت کنم که از من پرسیده شده است و ممکن است یک مشکلات دیگری هم وجود داشته باشد. مشکل بعضیها سیاسی است و با دولت عربستان سعودی، برادرهای وهابی ما مشکل سیاسی دارند و میگویند وقتی به حج میروند پول توی جیب آنها ریختن است و این حرام است. میبینید بعضی از افراد هر روز تلاشهایی برای اینکه حج تعطیل شود میکنند، در خود حاکمیت هم کسانی وجود دارند که احساس خوبی نسبت به حج رفتن ندارند.
به سؤالی که میخواهم جواب بدهم جنبه سیاسی ندارد، متن سؤال این است ما در دنیایی زندگی میکنیم که یک عده آدم از گرسنگی میمیرند، چنین دستوری مقرر شده است آدمهایی که به آنجا میروند به ازای هر نفر هزینه میشود و اگر این چند میلیون تومان را در چند میلیون نفر که از سراسر دنیا میآیند ضرب کنید – بعضیها هم راهشان از ما دورتر است بنابراین هزینه رفت و آمد آنها بیشتر میشود – میلیون را در میلیون ضرب کنید یک چیزی حدود ۱۰ میلیارد تومن یا ۱۰ میلیارد دلار میشود. آیا بهتر نیست در حالیکه در دنیایی هستیم اینقدر فقر و محرومیت و گرسنگی وجود دارد میدانیم یک آدمهایی در گوشههای دنیا از گرسنگی میمیرند هزینهای که برای چنین عبادتی میشود برای اطعام مردم آفریقا صرف کنیم بهتر نیست؟ تقریباً سؤال این است متن سؤال را فراموش کردم بیاورم، ولی قبل از اینکه این سؤال از من پرسیده شود دیگرانی هم چنین چیزهایی شنیدند که حج رفتن با این هزینه کار درستی است؟ اخلاقاً کار درستی است؟
چند نکته میگویم. به بهانه این سؤال چیزهایی مطرح کنم. اول از کسانی که اینگونه برخورد میکنند دوست دارم یک سری سؤال بپرسم. مانند رئیس جمهور ما که سؤال را با سؤال جواب میدهد ممکن است در بین خبرنگارها عرف نباشد ولی کلاً بد نیست در مقابل سؤال یک نفر، چند سؤال کند تا ببیند جواب طرف به این سؤالها چیست. سؤال من این است این حرف را در مورد همه هزینههایی که مردم میکنند میزند یا فقط در مورد حج است؟ مثلاً ما هفت میلیون اتومبیل در ایران داریم که برای هر کدام چند میلیون تومان هزینه شده است اینجا هم به مردم میگوید چرا اتومبیل میخرید چرا پول اتومبیل را برای گرسنههای آفریقا نمیدهید؟ یا هزینههای ازدواج احمقانه دیوانهواری که دو سه برابر هزینه حج رفتن است، فکر کنم متوسط آن چند برابر حج است. هزینه حج استاندارد است ولی هزینه ازدواج استاندارد نیست فکر کنم از ۲-۳ میلیون تا چند صد میلیون میرسد. آیا در مورد همه هزینههایی که در دنیا وجود دارد چنین حساسیتهایی وجود دارد؟ این حرف را در مورد حج از چندین کانال شنیدم ولی هیچ وقت نشنیدم که هزینه ازدواج را برای گرسنههای آفریقا بدهید. معمولاً در مورد حج حرف از گرسنههای آفریقا است ولی در مورد ازدواج خیلی گرسنههای آفریقا سهم ندارند.
چند میلیون دانشجو در کشور داریم که اکثر غریب به اتفاق درس خواندن آنها به درد نمیخورد؟ من میتوانم این حرف را در مورد دانشگاهها هم بزنم این همه هزینه برای آموزش عالی در ایران است نه تنها مفید نیست بلکه مضر هم است. طبق برآورد سازمان یونسکو برای کشور جهان سومی، این مقدار گسترش آموزش عالی از نظر اقتصادی ضرر دارد. سؤال من این است آیا هر جایی که چنین هزینههایی را میبینید این سؤال به ذهنش میرسد؟ ممکن است احساس طرف این باشد که اتومبیل به درد میخورد، تحصیلات آموزش عالی هم به درد میخورد و ازدواج هم قشنگ است، لباسهای شیک هم پوشیدن خوب است ولی چون نمیفهمد حج به چه دردی میخورد این سؤال را میپرسد. من فکر میکنم مشکل این است، کسانی که این حرف را میزنند مسئله برآورد هزینه و گرسنه آفریقا نیست. خیلی از جاهای دیگر است که میتوانیم صرفهجوییهایی بکنیم، ملت ایران خیلی جا دارد که برق کمتر مصرف کند. کلاً یکم کمتر مصرف کند میتواند همه گرسنههای آفریقا را یک جوری سیر کند. سوخت و برق خیلی استفاده میشود، ملت جالبی داریم، از نظر ریخت و پاش خیلی دستشان گشاد است.
حس من این است که منشأ این سؤال که برای بعضیها پیش میآید این است که کلاً رفتن حج چون از نظر او کار معقولی نیست یاد گرسنههای آفریقا میافتد. وگرنه هزاران جای دیگر هم است و میتوانیم لیست کنیم و به جلو برویم که به اندازه حج میتوان صرفهجویی کرد و گرسنههای آفریقا هم سیر کرد.
حضار: من این سؤال را نمیپرسم ولی کسی که این سؤال را میپرسد به نظر من دلیلش میتواند این باشد که دین دغدغههای گرسنههای آفریقا را دارد. کسی که ادعا میکند من عروسی میگیرم ادعای گرسنههای آفریقا را ندارد و خرج میکند. ولی دین به عنوان کسی که ادعا میکند من دغدغه گرسنهها را دارم چرا این خرج را میکند.
دین ادعای سیر کردن گرسنهها را هم دارد. اگر برداشت یک نفر این است و احساس میکند حالت جدلی و قدرتمندی است اشتباه میکند چون اولویت دین با عبادت کردن است تا اینکه بخواهد گرسنهها را سیر کند.
حضار: ؟؟
از نظر من نه. به نظر من اولویت با نماز خواندن است تا اینکه بخواهید به دیگران کمک کنید. فکر نمیکنم دین داعیه این را داشته باشد که کمک کردن به دیگران یا سیر کردن گرسنگان اولویت باشد. انفاق کردن یکی از دستورات دین است که قطعاً در سلسله مراتب دستورات دینی بعد از نماز قرار دارد. حج خیلی رتبه بالایی در دستورات دینی دارد بنابراین جدل خوبی نیست.
حضار: نه اینکه گرسنهها را سیر کند ولی از دین این انتظار میرود ولی کسی که عروسی آنچنانی میگیرد این انتظار را ندارد.
میفهمم حرفی که میزنید منطق آن کجا است یعنی اعتراض به این نیست که اصولاً چرا همه مردم این کار را نمیکنند. چرا متدینین از خرجهای دینی خودشان نمیزنند؟ سؤال من از شما این است این آدم به آدمهای متدین میگوید خرج عروسی نکنید، این آدم به آدمهای متدین میگوید اتومبیل نخرید؟ چرا به حج گیر میدهد؟ یک آدم متدین میتواند در خیلی از هزینهها صرفهجویی کند تا به عبادت انفاق خودش برسد. چیزی که میگویم این است حس گیر دادن به حج ناشی از این است که طرف توجیه نیست این کار یعنی چی. اگر به نظر شما این کار بی معنی باشد سؤال برای شما پیش میآید، اگر خیلی از کارهای دیگر هم به نظر او بیمعنی بود شاید این سؤال را میکرد. به هر حال من قبول ندارم این برداشت درستی از دین است که اولویت با سیر کردن گرسنهها است.
حضار: ولی جان یک انسان به اندازه جان همه انسانها است نه به اندازه حج رفتن همه انسانها چون جان همه انسانها ارزش دارد. الان ما مختار باشیم که مردم جهان حج بروند که یک نفر بمیرد یا زنده بماند قطعاً اسلام میگوید مردن یا زنده بودن یک نفر از حج رفتن همه مهمتر است. جان یک نفر از حج رفتن مهمتر است و این دین است که این ادعا را دارد. یک نفر عروسی میگیرد این ادعا را ندارد میگوید هزار نفر بمیرند ولی من دوست دارم اینگونه زندگی کنم. ولی دین میگوید جان یک انسان به اندازه زندگی همه ارزش دارد.
من حرف شما را اینگونه ادامه میدهم. فقط حج نیست که برای آن مال و انرژی خودتان را برایش صرف میکنید. میتوانم به شما بگویم چرا نماز میخوانید. این زمانی که میگذارید و نماز میخوانید میتوانید کار کنید و درآمد آن را بدهید و آن آدم را نجات بدهید. سؤال من این است چرا بین همه صرفهجوییها که میشود پیشنهاد کرد فقط میشنوم که حج را پیشنهاد میدهند نه چیزهای دیگر را، چرا بین اعمال دینی دیگری که انجام میشود این پشنهاد ارائه نمیشود؟
[۰۰:۱۵]
فکر میکنم اینجا نکته، نفهمیدن و ضرورت نداشتن حج در نظر این آدم است. مثل اینکه ضعیفترین چیزی که در ذهن او است موضوع حج است، نه مالی که در آنجا صرف میشود چون خیلی از جاهای دیگر میتوانید این حرف را بزنید. مثلاً الان مصلای تهران را میسازند آدمهایی از گرسنگی میمیرند، مسجد بسازید همینطور است، حتی نماز هم بخوانید آدم از گرسنگی میمیرد. این در زمان پیغمبر هم بود. در زمان پیغمبر هم وقتی انرژی خودتان را برای نماز میگذاشتید یا مسجد میساختید میتوانستید پول آن را بدهید تا یک عده از گرسنگی نجات پیدا کنند. فکر میکنم آن موقع از الان گرسنه بیشتر بود.
حضار: همان انرژی که برای نماز میگذارند برای خواب هم میگذارند
برای مسجد ساختن یا تزئین مساجد شما مخالف همه این چیزها هستید
حضار: من با حج رفتن مخالف نیستم با تزئین اینها مخالف هستم.
خود مسجد ساختن میدانید چقدر هزینه دارد و چند نفر را میتوان سیر کرد؟
حضار: قیمت دارد؟
الان اگر مساجد را بفروشید میدانید چند میلیارد میشود؟ در تهران چند مسجد است عجب پیشنهاد خوبی است. من فکر میکنم از نظر جدلی هم، استدلال قوی نیست برای اینکه سیر کردن گرسنهها اولویت اصلی دین نیست.
حضار: زنده بودن آنها هست.
میخواهم به یک دنیایی برسم که در آن گرسنه نباشد، استراتژی من این نیست پول دست خودم بگیرم مانند کاری که الان دولت میکند به مردم پول بدهم. اگر من بتوانم معنویت را در جهان ترویج کنم در درازمدت میتوانم بگویم گرسنگی از بین میرود. اگر بتوانم اقدامات سیاسی و اجتماعی درستی انجام بدهم مسئله گرسنگی ریشهکن میشود. این برخورد با مسئله گرسنگی برخورد خیلی احساسی است، یک نفر آنجا گرسنه است پس این را بفروشم تا به او بدهم چیزی حل نمیشود شما نمیتوانید اینگونه مشکل گرسنگی در دنیا را حل کنید. بنابراین هر کاری شما بکنید رفتارهای سیاسی و اجتماعی درست، دعوت به قسط آنطوری که در قرآن به عنوان امر کلی و جهانی است و پروژههای معنوی مانند نماز خواندن و حج همه به نوعی در جهت پروژه فقرزدایی هم میتواند بگویید هست ولی خیلی ریشهای است. اینکه من نماز نخوانم و مساجد را بفروشم خیلی ایده خوبی بود! الان مصلای تهران را میدانید چقدر ارزش دارد؟ آن را به شهرداری بفروشیم و آن را نمایشگاه دائمی بینالمللی کند تقریباً میتوان نصف مردم آفریقا را سیر کرد.
نگاه اینکه الان یک نفر گرسنه است و الان باید به او کمک کنم یک نگاه احساسی محترمی است ولی به نظر من اینجور اولویت دادن به مسائل نبوده و نیست. مثلاً اگر حضرت علی به عنوان خلیفه مسلمین چنین دغدغههایی دارد اگر یک نفر گرسنه است در محدوده حکومت من حق ندارم غذا بیشتر بخورم، حضرت علی به عنوان حاکم چنین دغدغهای دارد ولی لزوماً من چنین دغدغهای نباید داشته باشم. هر وقت غذا میخورم میدانم یک عده گرسنه هستند اگر رفتارهای درست عمومی انجام بدهیم یعنی رفتن به سمت ریشهکن کردن این چیزها با اینکه فقط الان یک چیزی بفروشم و یک فقیری را اطعام کنم درست نمیشود.
اولین نکتهای که میخواستم بگویم این است این نوع سؤالها به نظر من از توجیه نبودن آدمها نسبت به عبادت حج میآید. این حرف را در مورد نماز و اتومبیل خریدن آدم مؤمن نمیزنند ولی در مورد حج میزنند. کسی که حس خوبی ندارد این سؤال برای او پیش میآید که میتوانم این هزینه را طور دیگری به گرسنههای آفریقا بدهم. این نکته اول بود کلآً اگر توجیه کافی برای حج داشته باشیم تبعاً سؤال برطرف میشود. کاری که در این جلسات میکنم سعی میکنم توجیه کنم چرا حج ضرورت داشت و برای همه واجب قلمداد شده است. یک آدمی که مستطیع میشود میتوانست مستطیع نشود اگر به مردم کمک میکرد چون پولی را جمع کرده است. از ما خواسته شده که سعی کنیم مستطیع شویم تا به حج برویم انگار رفتن به حج اولویتی دارد. این سؤال به این برمیگردد که آیا حج باارزش است یا خیر؟ اگر یک نفر حسش این باشد که حج عبادت خیلی باارزشی است تبعاً اولویت در ذهنش پیدا میکند و مشکل او حل میشود.
نکته کلی اینکه این نوع نگاه کردن به مسائل که ما اولویت قائل باشیم برای اینکه به دیگران کمک کنیم. نکتهای که قبلاً در جلسات به آن اشاره کردم را میگویم، اینکه شما در ایران یک چیزی که زیاد میبینید و خیلی از جاهای دنیا اینگونه است (هر چیز بدی که میگویم در مورد ایران است! شاید در ایران خیلی افراطی باشد و خیلی از جاهای دنیا هم همین وضعیت است.) شما وقتی از آدمها بپرسید که در زندگیشان چه کاری کردند پدر و مادرها زندگیشان را صرف بچههای خودشان کردند، به خودشان نرسیدند و به جایی هم نرسیدند. نه از نظر علمی به جایی رسیدند و بچههای آنها هم زندگیشان را صرف بچههای خودشان میکنند یعنی هیچ کس زندگی نمیکند این چه معنی دارد؟ مسئله سیر کردن فقرا همین حالت را دارد، همه آدمها کار کنند و همه زنده بمانند فقط زنده بمانند ولی کسی زندگی نکرده باشد و به معنویتی نرسیده باشد. میتوانم بگویم هر وقت یک نفر نماز میخواند یا روی رشد فردی خود کار میکند، مسئولیتهای جمعی را کنار گذاشته است و این کار را میکند. قطعاً میتواند مانند ترک کردن نماز در حالتهای رشد فکری خود زمان میگذارد به فکر دیگران باشد و زمان را صرف این کند تا پولی دربیاورد و کشاورزی کند و به مردم بدهد.
باید یک تعادلی بین رفتار شما در مورد خودتان و رشد فردی خودتان با کمک کردن به دیگران و مسئولیتی که در قبال دیگران دارید باشد. اگر پدر و مادرها برای بچههای خودشان کار کنند و بچههای خودشان هم زندگی خودشان را صرف نگهداری پدر و مادرها کنند همه برای دیگران کار کنند به صورت بدیهی منطقی نیست. چه کسی قرار است زندگی کند، اگر بچهها هم قرار نیست زندگی کنند پس کی باید زندگی کرد. یک آدمی که در زندگی خودش به هدفهایی که داشته و نرسیده و احساس پوچی میکند و دچار بحران میانسالی میشود اینها بهانه است که زندگی خودم را صرف دیگران کردم. بیشترین وظیفه را در درجه اول باید نسبت به خودتان قائل باشید چون بیشتر از هر کسی دست شما به خودتان میرسد. شما فقط دستتان به دهانتان نمیرسد که به خودتان غذا بدهید دست شما به روحتان هم میرسد. از اصطلاح دستتان به دهانتان میرسد به صورت غیرمعمول استفاده کردم.
کاری که میتوانید برای دیگران بکنید این است که آنها را سیر کنید، با آنها حرف بزنید و یک چیزی به آنها یاد بدهید. ولی دست شما خیلی به خودتان میرسد کلاً پادشاه وجود خودتان هستید ولی پادشاه وجود دیگری نیستید. بنابراین به همان مقداری که دست شما به روی خودتان باز است در این حکومتی که به شما داده شده است مسئولیت دارید. در مورد دیگران خیلی جزئی میتوانید کمک کنید، بنابراین این نکته خیلی اساسی است چه مقدار باید در زندگی، سیاستهای فردی داشته باشیم چقدر سیاستهای جمعی داشته باشیم. چقدر برای خودمان زندگی کنیم و چقدر برای دیگران زندگی کنیم. قطعاً آدمی که فقط برای دیگران زندگی میکند دچار مشکلی میشود. برای خودم زندگی کردن یعنی برای رشد فردی خودم برای معنویت وقت گذاشتن و انرژی صرف کردن است. حالت خودخواهانه ندارد برای خودم باشم، من یک وظیفهای در قبال خودم دارم، خودم را خوب اداره کنم و در کنار این در قبال دیگران هم وظیفه دارم. به هر حال ما، وظیفهای برای رشد فردی داریم برای همین است در مسائل شرعی و دینی هر دو بعد را در کنار هم میبینید اینگونه نیست اولویت برای زندگی کردن دیگران باشد.
به مسئله تشریح حج برمیگردیم. بعد مسافت را کنار بگذارید، دو چیزی که گفتم مقدماتی بود که این سؤال از کجا نشأت گرفته است و چه اشتباهی در سؤال وجود دارد. یک نکته دیگر در مورد تشریح حج میخواهم بگویم، وقتی زمان پیغمبر را نگاه میکنید مسلمانهای صدر اسلام را زمانی که حج تشریح شده است را در نظر بگیرید. با آگاهی به اینکه قرار است این دین توصیه پیدا کند و مردم یک روزی از اقصی نقاط دنیا به اینجا بیایند این حرف را میزنم. ولی محدوده مسلمانهایی که در مدینه و اطراف زندگی میکنند را در نظر بگیرید اینها اصولاً هزینه خاصی برای حج نمیکنند. ولی به جای آن سالی یک بار به مکه میروند با هزینه متعارفی و بدون اینکه مشکل خاصی داشته باشند با خودشان گوسفند یا چیزی برای ذبح کردن میبرند. طبق تشریحی که در قرآن است چیزی که ذبح میکنند را به فقرا میدهند. بنابراین اگر اینگونه نگاه کنید سالهای اول حج ببنید حج حرکتی برای سیر کردن شکم فقرا است. سالی یک بار آدمهایی میآیند و قربانی میکنند و این بین کسانی که فقیر هستند توضیح میشود. بدون اینکه هزینه زیادی کرده باشند، هزینه اصلی حج شاید در ابتدا در همین هَدی (هدیه) و همراه بردن قربانی است.
بنابراین میتوانید بگویید حج به یک معنایی در جهت سیر کردن شکم فقرا هم است. به اضافه اینکه همه کفارهها هم همین است، وقتی به حج میروید اگر احرام را بشکنید و هر مشکلی ایجاد کنید در درجه اول دستور این است یک قربانی دیگر به عنوان کفاره بکنید و به فقرا بدهید. میخواهم این را مقایسه کنم با احکامی که در سنت یهودی است که قربانی سوختنی دارند. قرار نیست چیزی که برای خداوند هدیه آوردند توسط فقیر یا کس دیگری خورده شود. فقط اختصاص به خدا پیدا میکند ولی در احکام اسلام اینگونه نیست. توجه به سیر کردن شکم فقرا در احکام اسلام حتی در احکام حج وجود داشت و دارد.
حضار: عید قربان مستحب است و در کشورهای دیگر هم قربانی میکنند.
این کار را در کشورهای دیگر هم انجام میدهند، کسانی که نمیتوانند به حج بروند سنت این است و مستحب این است اگر امکان قربانی کردن در عید قربان را دارید این کار را انجام بدهید.
[۰۰:۳۰]
خیلی از فقرا در طی قرنهای اخیر، همین عید قربان گوشت میخوردند یا در تاسوعا و عاشورا دولت به آنها غذا میداد. این یک سنتی است که در آن سیر کردن شکم فقرا بود. روی این تأکید میکنم تا چند سال قبل واقعاً مراسم حج از نظر قربانی شرمآور بود. چون میلیونها گوسفند در آنجا قربانی میکرند و امکان اینکه از گوشت آن استفاده کنند نداشتند رسماً گوسفندهایی که قربانی شده بود را دفن میکردند. الان فکر میکنم هیچ چیزی در آنجا هدر نمیرود. طبق اقداماتی که خادمین حرمین شریفین کردند، سردخانههای بسیار بزرگ و مجهزی با استفاده از پول نفت و احتمالاً درآمدی که از طریق حج دارند تأسیس کردند. خیلی خوب است. کسی نمیتواند الان ادعا کند ذرهای از قربانی که میشود هدر میرود. اتفاقاً برای آفریقا هم میفرستند، برنامه سالانه عربستان این است که اینها را ذخیره میکند و برای کشورهایی که احساس میکنند به شدت نیازمند هستند ارسال میکنند و خیلی کار خوبی است. این با فلسفه اولیه حج جور درمیآید.
احساس من این است که مسلمانها یک مقدار نسبت به فلسفه حج در مورد غذا دادن محرومین، کوتاهی میکنند. فکر کنید همه کشورهای اسلامی و همه آدمهایی که به حج نیامدند این کار را بکنند. الان واقعیت این است قربانی در شهر بزرگی مانند تهران روز به روز کمتر میشود. یک دلیل آن ممکن است این باشد الان یک نفر قربانی کند با این گوشت چه کار کند؟ آدمهایی که پول دارند در محلههای پولدار زندگی میکنند و همسایهها به گوشت قربانی نیاز ندارند. من اگر در آنجا سر گوسفند را ببرم و گوشت آن را در جای دیگر تقسیم کنم خیلی خوب نیست ولی اگر دولت، خادمین حرمین شریفین که در ایران هستند یک امکاناتی فراهم کنند شاید تحول بزرگی باشد. اینکه سالانه مردم در طول سال پولشان را جمع کنند وقتی عید قربان میشود یک تعداد خیلی خیلی زیاد گوسفند را قربانی کنند و چندین میلیون تن گوشت جمع شود و شاید بشود یک سال آفریقاییها را با همین گوشت تغذیه کردد.
در حج چنین فلسفهای ذاتاً وجود دارد، اینکه ما چنین کارهایی نمیکنیم فکر میکنم کوتاهی میکنیم. میدانم در ایران خیلی قربانی انجام میشود. شاید در تهران کم شده باشد ولی به صورت سنتی خیلی جاها انجام میشود ولی عملاً فایده چندانی ندارد. به همسایهها و فامیل میدهند و تمام میشود و اتفاقی نمیافتد. لااقل فکر میکنم اگر این سنت در ایران بود اگر برنامهریزی میکردیم میشد داخل ایران در این روز یک اتفاقی برای مردم محرومی که دستشان به گوشت نمیرسد بیفتد. جالب است قیمت گوشت در ایران از اکثر کشورهای پیشرفته بیشتر شده است. فکر کنم الان دو برابر میانگین قیمت گوشت در دنیا است بنابراین مردم ایران امکان کمتری برای خوردن گوشت دارند و خیلی نباید به فکر گرسنههای آفریقا باشیم و به خودمان گوشت بدهیم بد نیست.
یک نکته این است از ابتدا حج در جهت سیر کردن فقرا بود و هزینههای مسافرت آن به حساب نمیآمده و هنوز هم میتوانیم این روند را ادامه بدهیم و خوب است ادامه بدهیم. مسلمانها این کار را نمیکنند ولی خیلیها این کار را کردند و میکنند. الان در دنیای به این بزرگی با این ارتباطات به نظر میآید برنامهریزی خوبی برای استفاده کردن از موقعیتی که مردم آمادگی قربانی کردن و کمک و اطعام دارند نمیکنند.
میخواهم از این فرصت استفاده کنم و این سؤال را مطرح کنم چقدر به معنای واقعی کلمه مسئولیت داریم در مقابل مسئله فقر و گرسنگی در دنیا و چقدر تقصیر میکنیم. واقعاً سؤال مطرح میکنم و برای خودم هم جای ابهام است. الان در دنیایی زندگی میکنیم که دهکده جهانی شده است اولاً ما اینفورمیشن خیلی زیاد آنلاین به من میرسد. در قدیم اگر اینجای دنیا زندگی میکردم میگفتند همسایه شما یعنی کسی که با یک کمان تیر بیندازید تا آنجایی که میرود همسایه شما حساب میشود. بنابراین وظایف انسان در مقابل همسایه میشد در یک محدوده کوچکی که در یک روستایی زندگی میکند و اطراف آن. من وقتی در ایران زندگی میکردم نمیدانستم آفریقا وجود دارد یا اگر وجود دارد آنجا کسی گرسنه است. ولی الان شب تلویزیون میبینم تصاویری به من نشان میدهند که یک بچه آفریقایی در آنجا نشسته است و یک لاشخوری کنار منتظر است تا ببیند کی این میافتد تا گرم است او را بخورد. وقتی من این تصویر را میبینم چگونه باید شب بخوابم و غذا بخورم.
یک اتفاقی در دنیا افتاده است که جدید است، به یک معنایی در دهکده زندگی میکنیم اطلاعات از همه جای دنیا آنلاین به ما میرسد و ما این بدبختیها را میبینیم. از یک طرف کار چندانی از دست ما برنمیآید و از طرف دیگر با مسئولیتهایی مواجه هستیم. اطلاعات و آگاهی با خودش مسئولیت میآورد، اگر من ندانم مشکلی در دنیا است و در قبال کسب اطلاعات کوتاهی نکرده باشم مسئولیتی هم ندارم. شاید در دنیایی هستیم که بیش از اندازه اطلاعات به ما میرسد، در مقابل اطلاعات اضافه، عکسالعمل ما، فکر میکنم عکسالعملهای ما در فضای سنتی است. سؤال مطرح میکنم نمیدانم اینها احتیاج به بازبینی دارد یا ندارد. میشود بعد از اینکه آن فیلم را دیدم شب بخوابم یا نباید بخوابم و باید کاری کنم.
قبول کنید فقط مسئله رسیدن اطلاعات نیست مسئله دسترسی هم است، یعنی دست من الان به خیلی از جاهای دنیا میرسد روز به روز هم بیشتر میشود. فقط این نیست که میدانم یک عده گرسنه هستند مسئله این است که آیا میتوانم به آنها کمک کنم. این جای بحث دارد و به نظر من جای بحث فقهی دارد الان آیا به جایی رسیده است که بازنگری کنیم و بگوییم مسئولیتها بیشتر شده است یا خیر. کلاً حرفهایی که زدم در جهت این است که نباید در این مورد افراط کرد. همین الان میدانم فلان جا جنگ است و یک عده دارند کشته میشوند، میدانم آنجا یک عده گرسنه هستند و همه مردم دنیا کل زندگی خودشان را ول کنند فقط به فکر این باشند که با این جنگل چه کاری کنیم به خاطر اینکه جان انسانها خیلی مهم است. من با افراط موافق نیستم و کلاً فکر میکنم درست نیست. ولی شاید واقعاً لازم باشد تغییر تحولی در دیدگاه ما نسبت به اینکه چگونه باید انفاق کنیم داشته باشیم.
در جلسات اخیر همیشه ترجیعبند حرفهای من، بد و بیراه گفتن به ملت ایران بود الان میخواهم بد و بیراه به ملت اسلام بگویم. واقعاً شما به کشورهایی که مسیحیت است بروید ببینید چریتی (charity) چقدر ریشه دارد. سازمانهایی که کار خیریه انجام میدهند، اگر هر چیزی داشته باشید و بخواهید کمک کنید حتماً یک سری سازمانها هستند که صادقانه بدون اینکه کسی چیزی در جیب خودش بگذارد تحویل میگیرند. اگر کتاب کهنه داشته باشید میدانید به کجا باید بدهید، مطمئن هستید که به یک نفری میرسد که واقعاً کتاب را لازم دارد. هر چیزی باشد یک حالت ارگانیکی دارد و مسیحیها واقعاً به این مسئله اهمیت دادند. اگر به اروپا بروید سازمانهایی که کار چریتی را انجام میدهند شاید اکثر آنها غیردینی هستند. درست است که از منشأ دینی آمدند ولی اینقدر در جوامع آنها جا افتاده است که آدمها مسائل دینی را ملاک قرار نمیدهند و چریتی به شدت زنده است. الان در تهران شما یک پولی دارید و میخواهید صرف فقرا کنید چه کاری میتوانید بکنید؟ کدام سازمان است که شما بگویید من این را به صندوق قرضالحسنه بدهم، به کمیته امداد بدهم که درصد معقولی را احتمال بدهید به جایی میرسد.
وقتی سوره بقره را به این منظور میخواندم که در جلسه بگویم، جا خوردم از اینکه چقدر در مورد انفاق صحبت میکند. تقریباً بخشی که در مورد احکام میگوید ۴ صفحه در مورد انفاق صحبت میکند. چقدر مردم سازماندهی درست کردند؟ واقعاً به نظر من خجالتآور است، مسیحیها برتری مطلق از نظر احساس اینکه به هم نوع خودشان کمک کنند، دارند. مثلاً در فلان کشور اروپایی سازمان چریتی وجود دارد که آمبولانس میگیرند. از پولهای چریتی آمبولانس میخرند و در نقاط مختلف شهر مستقر میکنند و یک سری آدم داوطلبانه شبها شیفت میایستند. هر دو هفته یک بار فلان خانم مسئول آن آمبولانس میدان فلان است، آنجا ایستاده است تلفن او روشن است و هر کسی که زنگ بزند ظرف یک دقیقه در خانه او است. یک شب بیخوابی میکشد و کار چریتی انجام میدهد. اصلاً مسئله کتاب و لباس کهنه و پول نیست، به مردم کمک میکند. مسئله فقر نیست. ایرانیها همیشه چشم آنها به این است که دولت چه کاری میکند. همدیگر را نگاه میکنند و نق میزنند میگویند دولت برای ما فلان کار را نکرده است.
[۰۰:۴۵]
الان برف ببارد میگویند دولت باید پارو کند، باران بیاید همه نق میزنند که دولت یک جوی آب درست نکرده است. انگار مردم خودشان مردند. اصلاً کشورهای پیشرفته اینگونه نیست. مردم برای خودشان شخصیتی قائل هستند و فکر میکنند دولت نیست. من ببینم کنار دست من مریض است معمولاً تو کشورهای دیگر به جای آمبولانس با ماشین شخصی این کار را میکنند. طرف اتومبیل دارد، تعهد کرده است فلان شب بیدار باشد و تلفن او روشن است و اگر کسی مریض باشد به او کمک کند. در اینجا جلوی چشم او طرف تصادف کرده است و یارو دست و پا میزند همه گاز میدهند میروند که زیاد آنجا نباشند. وقتی جلوی چشم آنها هم، این اتفاق میافتد خیلی حس اینکه بیایند کمک کنند ندارند. این مربوط به جهان اسلام است. من نشنیدم در کشور مسلمان سنتی که در مسیحی اروپایی و آمریکا ایجاد شده است وجود داشته باشد. این سنتها را کلیسا ایجاد کرده است، این سنتها در جهان مسیحی از طریق ارگانهای دینی ایجاد شده است ولی آنقدر ریشهدار شده است که الان مردم بدون اینکه کاری به دین داشته باشند این کارها را با کمال میل انجام میدهند.
حضار: در جوامع اسلامی ملت دوست ندارند کمک کنند چون راه آن را بلد نیستند. مثلاً کسی را در شهر خودمان سراغ دارم که به او اعتماد دارند کمکها میرسد و آن فرد هم منتقل میکند. به کمیته امداد اعتماد ندارند یا ذاتاً با این کار مشکل دارند و علاقهای به این کار ندارند.
نمیدانم چقدر دوست دارند یا ندارند. اگر یک آدمی یک چیزی را خیلی دوست داشته باشد دنبال آن میرود و راه میافتد. شما میتوانید بگویید کوتاهی از متولیان دین بود که ایدهها را پرورش ندادند یا سازمانهایی ایجاد نکردند که اعتماد مردم جلب شود یا میتوانید بگویید مشکل از خود مردم است. من خیلی کاری به این ندارم مردم دوست دارند کمک کنند یا خیر. مشکلی نمیبینم در یک محله مردم شیفت بگذارند که اتومبیلی باشد که چهار محله را ساپورت کند. این احتیاجی ندارد که از جایی اجازه بگیرند یا به کسی اعتماد کنند اگر دوست دارند این کار را انجام بدهند. در اروپا فضایی به وجود آمده است که کمک کردن به دیگران خیلی شیوع پیدا کرده است فکر میکنم برای مسلمانها مانند خیلی چیزهای دیگر باید مایه خجالت باشد. بنابراین به جای نابود کردن برجهای دوقلو کارهای دیگری هم هست میتوان انجام داد. یک عده مسلمانهای تندرو که احساس میکنند خیلی مسلمان هستند فقط مسلمانی خودشان را انگار با جنگیدن با کفار میخواهند نشان بدهند. هرچه پول دستشان بیاید به سازمانهای جهادی میخواهند کمک کنند. خلاصه در آخر اگر مسلمانها همه دنیا را بگیرند این چریتیها از بین میرود. مسلمانها وقتی دنیا را بگیرند دنیا بهتر میشود یا بدتر میشود؟ واقعاً ماندم خدا طرف کی را بگیرد، طرف بن لادن را باید بگیرد یا طرف کسانی که کارهای خیر را انجام میدهند.
این نکته مهمی است، یک بار یک نفر ایمیل زد که میخواهد چنین کارهایی راه بیندازد، نمیدانم به کجا رسید برای من جای کنجکاوی بود که استقبالی شده است یا خیر. معمولاً یکی از مشکلات این است که شکل مشخصی وجود ندارد. ضربالمثلی آلمانیها دارند میگویند اعتماد چیز خوبی است ولی کنترل بهتر است. اگر کاری که انجام میدهم ببینم چه کاری انجام میشود خیلی بهتر است تا اینکه پولی به یک نفر بدهم و به او اعتماد کنم چه کاری میخواهد بکند. وقتی یک گروهی یک مؤسسه چریتی درست میکنند تا آمبولانس همیشه در اختیار مردم باشد و هیچ مریضی به دلیل دیر رسیدن به بیمارستان تلف نشود آدمهایی که آنجا هستند مثلاً ۱۰۰ نفر هستند و ثبت نام کردند همه میدانند چه کاری انجام میشود نه پولی در کار است ولی این خدمات را میدهند. خیلی خدمات دیگری هم هست که میشود انجام داد، باید شبکههای اجتماعی آن به وجود بیاید. در ایران این را نمیبینم ولی شاید در جنوب شرقی آسیا یا جاهایی که اسلامی هستند چنین سنتهایی به وجود آمده باشد.
حضار: جلوی آن را هم میگیرند
واقعیت این است در ایران خیلی حالت ان جی او (NGO) پیدا کند و خیلی استقبال شود ممکن است مشکل سیاسی هم پیش بیاید که اینها آدمهای مشکوکی هستند اینها چه کار میکنند یک سازماندهی اجتماعی پیش میآید. بنابراین خوب است اگر کسی میخواهد این کارها را بکند خیلی محدود نگه دارد، اگر تمام شهر تهران یک سری اتومبیل آماده باش باشند به جای آمبولانس که حتماً برخورد میشود چون ممکن است در یک لحظه خاصی بخواهند بمبگذاری کنند!
حضار: میلیاردها دلار هم ابر قدرتها دادند! سازماندهی کلاً از نظر سیاسی احساس خطر به وجود میآورد همه اینها به سنتهای اجتماعی برمیگردد یک مقداری چون خلاف عرف است اگر عرف این بود کارهای مردم را انجام میدادند مشکل سیاسی به وجود نمیآمد چون عرف نیست به نظر میآید کار غیرعادی است. اگر سازمان خیریه درست شود بیشتر از کمیته امداد مردم به او پول بدهند حتماً مشکل ایجاد میشود به نظر میآید خلع ید از سازمان دولتی است.
حضار: ؟؟
هر چیزی که در مورد ایران گفته میشود معمولآً جوابش این است که نتیجه قرنها استبداد مدل شرقی است که مردم استقلالی پیدا نکردند و روابط غیرعادی در اینجا به وجود آمده است. کسانی که تحلیلهای تاریخی و اجتماعی میکنند به اینجا میرسند که اینها به پادشاهی برمیگردد و اینکه مردم همیشه خلع ید شدند. یک کتابی است به اسم ایران بین دو انقلاب برای آقای آبراهیان است کتاب خیلی معروفی است نمیدانم چند بار چاپ شده است کتاب باارزشی است. حجم زیاد آن شما را نترساند دو یا سه فصل اول را بخوانید کافی است. قسمتهای خیلی جالب آن فصلهای اول است کتاب به این قصد نوشته نشده است این کتاب به قصد نقش حذب توده نوشته شده بود بعد بسط پیدا کرد و اسم آن عوض شد. اما هنوز قسمتهایی که مربوط به بررسی حذب توده میشود بیش از اندازه زیاد است ولی قسمتهایی که تحلیل فکتهای تاریخی در مورد ایران است جالب است. یک چیزی خواندم خیلی خوشم آمد. در مورد روابط ملت ایران با دولت بود. در زمان قاجار که شروع کردند شبکههای جاده در ایران به وجود آوردند. دولت ایران خدمات ارائه میدهد و جاده میکشد تا شهرها و روستاها را بهم وصل کند نه جاده آسفالت بلکه خاکی است. هنوز اتومبیلی نیست، برای این است که درشکه راحتتر بتواند برود. اگر این جادهها از کنار یک روستا رد میشد مردم روستا کوچ میکردند چون حسشان این بود دولت به اینجا رسیده است. یک ملتی که از دولت خودش فرار میکند اگر جاده بکشند ای وای جاده از اینجا آمده است و به جنگل میروند.
یک بار یک نفر به من میگفت به آلاشت رفته بود که روستای محل تولد رضاشاه است. میگفت باور کردنی نیست که یک عده مردم دیوانه شدند و به اینجا آمدند و زندگی میکنند. یک جایی پرت بالای کوه است که همین الان هم نمیشود راحت رفت. به او توضیح دادم که احتمالاً اینها هم در جایی بودند دیدند دولت آمده است فرار کردند و به قله کوه رفتند تا دست دولت به آنها نرسد. کلاً حس مردم نسبت به دولت اینگونه است که ما زندگی خودمان را میکنیم ولی یک عده مزاحم ما هستند. حکمرانهایی هستند نمیگذارند زندگی کنیم، مثلاً جنگ میکنند جوانهای ما را میبرند کشته میشوند، از ما خراج میگیرند و خدماتی هم ارائه نمیشود. کلاً دولت مزاحم ملت بود و ملت هم فرار میکردند. این پدیده جالبی است که در آنجا نقل شده است از نظر تاریخی جادهها هراسانگیز بود، دقیقاً احساسی که بعضیها دارند منظوری دارند که این جاده را کشیدند میخواهند بلایی سر ما بیاورند، خیلی حس جالبی است.
این سؤالی بود که کلی وقت جلسه را گرفت ولی بحثهایی که کردیم بحثهای مفیدی بود. یک نفر نکتهای از جلسه قبل گفت، نکتهای که در مورد سعی بین صفا و مروه و اینکه آدمی که به حج رفته است و به ولادت مجدد رسیده است باید شور فعالیت شدید داشته باشد طبق معمول این حرف زده میشود ممکن است طرف به خودش فشار بیاورد بعداً از کرده خود پشیمان شود. فشار نیاورید نمیگوییم فشار بیاورید. شوق عمل خیر انجام دادن تا جایی که شوق وجود دارد. اتفاقاً این خطر همیشه وجود دارد آدمی که خیلی شور و شوق دارد زیاد بیش فعال شود و خودش را خسته کند. همیشه باید آدم معقول رفتار کند. حرف من این نبود معنی آن این نیست که یک نفر وقتی برگشت باید ۲۴ ساعته کار کند. در همان حدی که شوقی به او دست داده است. شاید بعضیها به حج بروند بیشتر خسته شوند ایشالله دفعه بعد به حج میروند دچار شوق شوند. معمولاً این نکته منفی وجود دارد زیاد هیجان زده شدن و خیلی عبادت سنگین کردن در موقعیتهایی ممکن است یک آدم را دچار خستگی کند.
اینکه میگویند در طی مراحل معنوی استاد کجا به درد میخورد اینجا به درد میخورد. اگر به خودتان فشار نیاورید چیزی نمیشوید. از داخل سخت است تشخیص دادن اینکه الان وقت آن است که فشار بیاورید یا استراحت کنید. خلاصه یک آدم باتجربه که شاگردهای زیادی را تربیت کرده است ممکن است از شما خیلی خیلی بهتر تشخیص بدهد که الان وقت فشار آوردن شدید است کمااینکه مربی ورزش هم همین کار را میکند. اول یک دوره برای آدمها دوره بدن سازی بگذارد طرف میخواهد مسابقه فوتبال برود ولی به او دنبل میدهد هر جوری میشود به او فشار میآورد بعد ریلکس میکند بعد دوباره فشار میآورد. شما اگر راهی را نرفتید نمیدانید کیلومتر بعدی خیلی سربالایی یا سرپایینی است نمیتوانید خیلی بفهمید. ممکن است صد متر دیگر سرازیری باشد بنابراین کسی که تجربه آن را دارد میتواند به شما بگوید این صد متر را با فشار بروید بعد در سرازیری میافتید و راحت کار میکنید. اینکه یک آدمی وضعیت شما را از بیرون تشخیص بدهد میتواند خیلی مفید باشد وگرنه باید احتیاط کنید. خیلی سربالاییها را ندوید چون ممکن است ببرد. واقعاً آدمی که از نظر روانی به شرایطی میرسد که خسته و دل زده میشود از انجام اعمال دینی و عبادت خیلی کار بدی کرده است. همیشه آدم باید در حدی که شوق باقی بماند عبادت کند.
[۰۱:۰۰]
سؤال دیگری که به نظر من مربوط به بحثها بود و در انتهای جلسه قبل کردم این بود که در مورد طواف نساء چیزی گفتم و در آن جلسه تأکید کردم و الان هم تأکید میکنم. خیلی با حالت حدس و گمان میگویم همیشه آدم در حرفهای خودش احتمال خطا میدهد. یک بار در جلسات اول این را تثبیت کردم هر چیزی که میگویم در اول آن یک احتمالاً میگذاریم چون همه عبارتهایی که میگویم احتیاج به احتمالاً دارند پرانتز بزرگی باز کردند و «احتمالاً» پشت همه چیزهایی که میگویم است. احتمال دارد برداشت من غلط باشد و یک چیزهای خیلی مهمی را ندیده باشم مخصوصاً در مورد بحثهای مهمی مانند حج.
اگر قبول کنید کل حرفهایی که زدم از نظر معنوی حج توبه کامل است بحثهایی که در مورد بهشت و هبوط انسان کردم جنسیت و آگاهی از جنسیت عامل هبوط بود. بنابراین برگشتن به وضعیت اولیه مثل از دست دادن جنسیت است. بنابراین برگشتن به دنیا، طواف نساء میتواند پایان حج باشد به این عنوان که قرینههایی آوردم از نوع حرمتهایی که در مسجدالحرام و آزادی عملهایی که وجود دارد انگار طوری برخورد میشود که انگار مسئله جنسیت حل شده است آنجا زن نباید صورت خودش را بپوشاند، زن و مرد، با هم تفکیک شده نیستند. پایان حج با یک مراسمی است چون قرار است مردم برگردند با جنسیت و خانواده خود ارتباط طبیعی داشته باشند انگار حالت مجوز الهی برای این است. مانند هبوط کردن با مجوز است ولی با گناه نیست این تعبیر نصفه و نیمهای بود که کردم.
سؤال این است اگر رفتن به بهشت یا در بهشت ابتدایی، جنسیت نبوده بعد بهشتی که قرار است به آن برویم در آن جنسیت نیست؟ بنابراین حورالعین چیست و چرا وعدههای جنسی در بهشت داده میشود و اگر جنسیت در بهشت نیست. فکر میکنم جواب من روشن است از اول هم در بهشت جنسیت مشکل پیدا نکرد آگاهی و توجه به جنسیت مشکل ایجاد کرد. بنابراین یک نکته این است وقتی هبوط صورت گرفته از مرتبه انسان بودن به مرتبه مرد و زن بودن رسیدن، انگار قیدی در انسان بودن اینها ایجاد شد. لزوماً جنسیت داشتن با آگاه بودن و قید جنسیت داشتن یکی نیست بنابراین ممکن است در بهشت جنسیت وجود داشته باشد ولی حالت قیدی که به وجود میآید و هبوط، نباشد. احتمال دیگری که میتوانم بگویم این است که ترنینگی (آموزش – training) که در دنیا انجام شده است و بعداً قبل از رفتن به بهشت اتفاقهایی میافتد مشکل را حل میکند. حتی آگاهی به جنسیت هم به نوعی با بودن در بهشت ممکن است سازگار شود. اولاً اشکال این سؤال این است حرف این نیست چون جنسیت وجود داشت هبوط صورت گرفت، چون نگاه به جنسیت وجود داشت هبوط صورت گرفت. بنابراین وجود جنسیت در بهشت حتی اگر بگوییم این بهشتی که در آینده میآید مانند بهشت اولیه است مشکلی ندارد ممکن است یک نفر بگوید جنسیت وجود داشته باشد ولی قیدی که نتیجه توجه به جنسیت است از بین رفته باشد.
حضار: چرا آگاهی به جنسیت علت هبوط است؟
در بحثهایی که در مورد داستان آفرینش کردم فکر کردم روی این بحث کردم میگوید شیطان این کار را کرد و این عملیات را انجام داد تا این اتفاق بیفتد فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا (طه:۱۲۱). انگار برای اخراج کردن اینها، باید به سراغ این میرفت. هدف شیطان چیست که به آنها میگوید این را بخورید؟ تا به این برسد. انگار اگر به این برسد اینها اخراج شدند. به نظر من نکته اصلی این است به محض اینکه از درخت میخورند سوآت آنها آشکار میشود بعد حکم میآید هبوط کنید. این اشاره به این است که انگار وقتی به اینجا رسیدند حائز جنسیت شدند و از مرتبه انسان مطلق بودن به انسان با قید جنسیت هبوط کردند، مرد یا زن شدند، انگار جای آنها آنجا نیست به دلیل تکوینی و اینها به شرایط پایینتری هبوط میکنند.
دو اشکال منطقی در این سؤال است، یکی اینکه انگار جنسیت مغایر با بودن در بهشت است در حالیکه ایدهای که در قرآن است این نیست. اینها جنسیت داشتند ولی در بهشت بودند، آشکار شدن سوآت اتفاق است، آشکار شدن یک چیز است نه وجود آن چیز، باعث هبوط شده است. نمیگوید آدم و حوا بود و با هم زندگی میکردند یک چیز غیر از مسئله جنسیت است که باعث هبوط میشود. بنابراین اگر فرض کنیم ورود به بهشت انتهایی، رسیدن به شرایط ابتدایی خلقت انسان است، باز هم مشکلی ندارد آنجا جنسیت وجود داشته باشد. اشکال منطقی دوم این است واقعاً فکر نمیکنم تصور ما این است که انسان در بهشت انتهایی عین انسان در بهشت ابتدایی است. در بهشت ابتدایی ناآگاهیهایی وجود دارد حالت کودکانه دارد ولی در بهشت انتهایی انگار آدم سیری کرده است و مانند این است که عرفا میگویند وارد کثرت شده است و کثرت را شناخته است و دوباره به وحدت برمیگردد. یک جور آگاهانه انگار در وحدت زندگی میکند.
یک بار یک نفر نمیداند کثرت وجود دارد یا کثرت چیست خودآگاه نیست و از نظر آگاهی به دلیل اینکه یک نقصی دارد یک چیزهایی را نمیداند و درکی از کثرت ندارد. کثرت حتی اگر موهوم باشد آن وهم وجود دارد من میتوانم بفهمم آن وهم وجود دارد و آن توهم خودم را برطرف کنم. به نظر میآید در بهشت انتهایی انسان در مرتبه بالاتری است انگار واکسیناسیون انجام شده است و حالا مریض نمیشود و آن بهشتی نیست که درختی در آن گذاشته باشند که از آن نخورید. کسانی که به آن بهشت میروند از همه درختها میتوانند بخورند.
حضار: توجه به جنسیت ؟؟
درخت جاودانگی وجود ندارد و شیطان دروغ گفته است.
حضار: همینکه این دروغ را باور کردند ؟؟
اینها چون معصیت کردند و دچار مشکلی شدند اینکه به آن بهانه معصیت کردند شاید اصلاً ربط نداشته باشد. اگر از هر طریق و با هر انگیزهای میخوردند این بلا سر آنها میآمد. فکر نمیکنم به این دلیل برای آنها مشکل پیش آمد که آرزوی جاودانگی داشتند اگر شیطان دروغ دیگری به آنها میگفت و میگفت شما قادر مطلق میشوید و آنها این معصیت را میکردند همین سرنوشت را داشتند. ولی انگار شیطان به یک چیزی سادهای که برای آنها فریب دهنده بود آنها را فریب داد. از این حرفی که میزنم مطمئن نیستم شاید میل به جاودانگی مهم بود ولی به نظر نمیآید از داستانی که در قرآن نقل میشود این نتیجه شود. فکر میکنم نزدیک شدن به آن شجره نتیجه آن همین هبوط بود، با هر دروغی میآمدند همین اتفاق برای آنها میافتاد.
حضار: ؟؟ ظاهراً میگفتید قرار بود به زمین بیایند
قرار بوده یعنی اینکه جنس آدم طوری است که این کار را میکرد، اگر از شجره نمیخوردند هبوط نمیکردند. یک بار موجودی را یک جایی میگذارم چون او را میشناسم میدانم نمیتواند جلوی خودش را بگیرد چون ابلیس هم است حتماً از این شجره میخورد بنابراین از الان میدانم باید روی هبوط او برنامهریزی کنم چون حتماً هبوط میکند. یک بار میگویم اگر از آن درخت نمیخوردند طور دیگری هبوط میکردند. اگر منظور شما مسئله حضرت عیسی است حضرت عیسی هبوط نکرد واژه هبوط را نمیتوانیم در مورد حضرت عیسی به کار ببریم اگر آن تئوری را پذیرفته باشید که فاقد گناه اولیه است در زمین زندگی کردن به معنای هبوط نیست. اگر حضرت عیسی گناه اولیه را مرتکب نشده است اتفاقاً هبوط نکرده است بنابراین برای همین است که ویژگیهای نامتعارف دارد. از اول که به دنیا میآید حرف میزند، یک جور دیگری است و انسان متفاوتی است.
حضار: جاودانگی با خوردن از درخت ارتباط دارد نمیتوان گفت چون جنسیت باعث شده است نسل ادامه پیدا کند. یک جورایی آن دو آدم مردند ولی نسل آنها ادامه پیدا کرده است و به جاودانگی میل کردند.
دروغی که شیطان به آنها میگوید این است که این بهشت موقتی است اگر از این درخت بخورید در این بهشت جاودانه میشوید. به آنها میگوید به مقام خلد میرسید نه نسل شما. اتفاقاً نکته این است اگر این کار را نمیکردند در بهشت میماندند وقتی این کار را کردند از بهشت اخراج شدند دروغ ۱۸۰ درجه آن طرف آن را گفت. اتفاقاً راه اخراج آنها از بهشت این بود، دروغی که به آنها میگوید شما دو نفر جاودانه میشوید حرفی از نسل نیست. ایشان از شیطان دفاع میکند که خیلی هم دروغ نگفت! کاملا دروغ گفته است.
حضار: ؟؟ آدم بخواهد بچه داشته باشد برای اینکه بماند آدمهایی که بچه دارند حس جاودانگی دارند.
بله مطمئناً اینگونه است وجود آدم در نسل ادامه پیدا میکند.
حضار: اینجاست که میگوییم دروغ است
باز شما میگویید اصل جنسیت است جنسیت باعث هبوط میشود.
حضار: تصور کاذبی است که آدمها میگویند اگر بچه داشته باشند جاودانه میشوند ؟؟ اگر شیطان دروغ دیگری میگفت اینها باور نمیکردند
اصلاً راست گفت! اینگونه که شما داستان را میخوانید و از قرآن میفهمیم این است که یک دروغ خیلی خیلی بزرگی گفت که به حقیقت ربطی نداشت فقط فریب کاری بود و فرمانی که خداوند داده بود این بود که در بهشت بمانید اگر از آن شجره نمیخوردند جای آنها در بهشت بود و مقام خلد هم داشتند ولی همه چیز برعکس شد
[۰۱:۱۵]
با دروغ اینکه به مقام خلد میرسید اصلاً آنها را نابود کرد، هم هبوط پیدا کردند و هم خلد آنها تبدیل به ادامه در نسل شد و جاودانگی خیلی خیلی ضعیفتری است. به هر حال صد در صد دروغ بود و هیچ حقیقتی در آن نبود و هیچ کمکی هم نکرد.
حضار: ؟؟ بحثی که شما فرمودید انسان در آنجا انسان کاملی بود
کامل بودند؟
حضار: در بهشت آدم و حوا؟
گفتم نبودند انگار حالت ناآگاهی داشتند
حضار: فرمودید دیدی که نسبت به جنسیت پیدا کردند ما را به زن و مرد جدا کرده است ولی از قبل این حالت نبود.
این کامل بودن نیست آگاهی به کثرت نداشتن است. قرار است دوباره به حالت نگاه وحدت داشتن برگردیم، بتوانیم کثرتی که میبینیم و دچار آن هستیم را رفع کنیم، همه چیز را در خدا ببینیم. در آدم و حوا انگار ناآگاهی نسبت به کثرت وجود دارد. الان باید هنر من این باشد که کثرت را درک میکنم ولی حالت وهمی بودن آن را بفهمم و بتوانم در پشت کثرت این حقیقت را درک کنم «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ» در عین حالیکه ظاهراً به نظر میرسد اینگونه نیست اول و آخر خدا نیست و ظاهر و باطن هم چیزهای دیگری هم هستند اتفاقاً قرار است به این کمال برسم در عین آگاهی به چیزی که به آن کثرت میگوییم مفهوم را درک کنیم. به نظر میرسد بنای بهشت اولیه عدم آگاهی و توجه به کثرت است و توجه به جنسیت این آگاهی را به وجود آورده است. برای همین است به اشتباه بعضیها میگویند آن درخت دانش بود برای اینکه به انسان آگاهی بخشیده است. این آگاهی توهمی است چون واقعیت این است «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ» اگر شما به یک آگاهی برسید و یک چیز دیگری ببینید این آگاهی نیست گمراهی است. یک توهمی وجود دارد و باید به این توهم آگاه شویم.
اگر حرفهایی که در مورد طواف نساء زدیم درست باشد و تئوری درست باشد چطور در بهشت میتواند جنسیت وجود داشته باشد که سعی کردم جواب بدهم. حداقل دو اشکال منطقی در این سؤال وجود دارد. به شدت شما را نهی میکنم از اینکه برای بهشت و جهنم راحت برای خودتان تصوری بسازید اگر باغی است و نهری زیر آن است. نمیدانم چگونه باید این توهم را از ذهن مردم پاک کرد. این مثال را بارها شنیدید یک بار دیگر این مثال را میگویم مثال خوبی است حرف زدن برای بهشت و جهنم برای انسانی که الان در این دنیا زندگی میکند مانند حرف زدن با جنینی است که بعداً وارد آن دنیا میشود. اگر بخواهید یک چیزکی بگویید یک چیزهایی میتوان گفت آنجا تاریک نیست ولی واقعاً نخواهد فهمید و امکان فهم کامل اینکه در آن جهانی که انگار مبنای آن چیز دیگری است را نخواهد داشت.
بنابراین شما به توصیفهایی که در قرآن در مورد بهشت و جهنم آمده است واقعاً باید اینگونه نگاه کنید مانند حرف زدن از چیزی که ما میدانیم که آنقدر برای ما نامتعارف است که نمیتوان واقعیت آن را گفت. بنابراین حورالعین و نهر و درخت نیست خیلی ساده نباشید که آنجا باغی است و ما آنجا مینشینیم و برای ما پرتقال میآورند و اگر از پرتقال خسته شدیم میوههای دیگری هم میآورند. احتیاط کنید چندین بار این را تکرار کردم همینکه در قرآن میگوید «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ» (رعد:۳۵) و (محمد:۱۵) باید برای شما کافی باشد من باب تمثیل چیزی به شما گفته شده باشد یک چیزهایی گفتند. وقتی در قرآن میخوانید «يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ» وقتی این زمین چیز دیگری میشود. مثلاً زمین بعد از تغییراتی که در جهان به وجود میآید، به نظر میآید به مرحله آخرت دنیا وارد میشود، دنیا زیر و رو میشود و جهان دیگری زاده میشود. قوانین فیزیکی جهان شاید بهم بخورند، نمیدانم چه اتفاقی میافتد ولی زمین را اگر ببینید نمیشناسید بنابراین خیلی امیدوار نباشید یک باغی شبیه این باغها گیرتان بیاید. یک چیز بهتری گیرتان میآید.
تمثیلهای قرآن مانند بودن در یک باغی که نهری در آن جاری است و هر چیزی که میخواهید در آنجا است اگر حس خوبی به شما میدهد آن حس، حس درستی است. مطمئن باشید چیز بهتری از این هم هست. هیچ کس نمیداند و نمیتواند بفهمد چه چیزهایی پنهان شده است. قره العین چیزهایی که چشم آدم را روشن میکند. نمیتوان گفت آنجا چگونه است ما در مرحله دومی از زندگی خودمان هستیم، یک مرحله جنینی داشتیم فکر میکنم این حرف درستی است تفاوت این زندگی که ما میکنیم با زندگی جنینی کمتر است از تفاوتی که زندگی آخرت ما با زندگی الان ما دارد. بنابراین اینقدر راحت نگویید حورالعین چیست. اخیراً هم تهدیدهایی به وجود آمده است که حورالعین انگورهای سفید است و ربطی به جنسیت ندارد.
حداقل یک توضیحی در مورد بحثی که میخواهیم وارد آن شویم بدهم. اگر سؤالی کسی بپرسد جواب نمیدهم برای جلسات بعد میماند. کلاً اینکه بعد از جلسات یا با ایمیل سؤال پرسیده شود فکر کنم کار خوبی است امروز سؤالهای خوبی پرسیده شده بود و تصادفاً اینقدر طول نکشید تقریباً نصف یاداشتهایی که امروز آورده بودم در مورد همین دو یا سه سؤال بود معمولاً این کار را نمیکردم ولی کسی اگر سؤال دارد میتواند با ایمیل بپرسد اگر به نظرم آمد مناسب است که در جلسات مطرح شود مطرح میکنم. بعضیها سؤالهایی میپرسند از اول گوش میدهند و در مورد حضرت مسیح میپرسند من نمیتوانم کتباً جواب بدهم و در کلاس هم نمیتوانم جواب بدهم. خیلی اگر تاریخ مصرف گذشته باشد خیلی تعهدی ندارم جواب سؤالها را بگویم. اخیراً ایمیلی دریافت کردم که ۴-۵ سؤال بود بعضیها هم مربوط به دانشگاه تهران بود فعلاً تعطیل شده است و نمیدانم کجا باید به سؤالها جواب بدهیم.
حداقل مقدمه کاری که میخواهم بکنم را بگویم. امیدوارم حرفهایی که جلسه قبل زدم به نظر شما منطقی باشد. توجیهی از اینکه اگر فرض را بر این بگذارید مثلاً حج برنامه ولادت مجدد است مناسکی که انجام میشود چگونه انسان را آماده میکند خود این سفر و جزئیاتی که مناسک دارند چه ارتباطی پیدا میکند به اینکه انسان دچار تحول معنوی بتواند بشود و هر عمقی که برای او امکان دارد و آدم دیگری از این سفر برگردد. من سعی کردم با جزئیات مراحلی که دارد را بگویم و توجیه کنم. کم و بیش میتوان گفت در سنت مطالبی است که تحت عنوان اسرار حج و کتب عرفانی و اخلاقی به آن اشاره میکنم. در سالهای اخیر هم خیلیها از این کتابها نوشتند. نمیدانم کتابی به شما معرفی کردم یا خیر یک کتابی همیشه با خودم میآوردم ولی هیچ وقت معرفی نکردم. یک کتابی یک نفر جمعآوری کرده است و به نظر من کار خوبی کرده است خیلی هم کوچک است و تحت عنوان عرفان حج است. امروز همراه من نیست اسم نویسنده هم یادم نیست، زحمتی که کشیده است از خودش چیزی نمیگوید ولی قطعه به قطعه مناسک را جدا کرده است و نقل قول میکند فیض کاشانی چی گفته است از چند کتاب معروف عرفا و متشرعینی که در مورد حج بحث کردند آنجا مطلب میآورد. زحمت کشیده است و کتابهایی را خوانده است و به مناسبت یک چیزهایی را میگوید از هر کتابی یک پاراگرافی از یک موضوعی میآورد، بعضیهاش واقعاً جالب است.
فکر میکنم در سنت اینگونه بحثها میگنجید. آنجا هم بحث عرفا این است که به حج میروید و به وصال حق، معبود میرسید و طواف اوج رسیدن به وصال است. تبعاً رسیدن به وصال به زبان قرآن نیست ولی برگشتن به سمت خدا به معنای واصل شدن حق و خداوند است بنابراین کلاً توضیحاتی که آنجا است عرفات و مشعر چیست کم و بیش چیزهایی که من گفتم را میتوانید در آن متون پیدا کنید. وعدهای که دادم این است بعد از اینکه این حرفها تمام شد یک مقداری واقعیت این است بخشی از آن تجربه شخصی من از رفتن به حج بود، گاهی اشارهای به اینکه در آنجا چیزی دیدم و درکی پیدا کردم میگویم عیناً آدمهای دیگری که کتاب نوشتند و مطلب گفتند قطعاً از تجربه شخصی خودشان هم استفاده کردند. وقتی به آنجا رفتند درکی که از عرفات و مشعر پیدا کردند را نقل کردند. وعده دادم بعد از اینکه این مرحله تمام شد به این برگردیم که قرآن در مورد حج چه گفته است امیدوارم اگر کسی آیاتی که قرآن در مورد حج دارد را در دو هفته نگاه کرده باشد این احساس به او دست داده باشد که قرآن به حج از این دیدگاه نگاه نمیکند. نمیخواهم بگویم این حرفها تعارض دارد با چیزی که قرآن در مورد کعبه و مسجدالحرام و حج میگوید. در کل قرآن در مورد رفتن به عرفات و آمدن به مشعر یک جمله است در حالیکه من یک جلسه در مورد رفتن به عرفات صحبت میکنم. در عوض قرآن در مورد قربانی بیشتر حرف میزند و یک چیزهای دیگری را پررنگتر میکند.
فکر میکنم تجربه جالبی است این جلسه این مقدمه را میگویم برای جلسه آینده این بحث را میکنم. یک نقصی در عرفان وجود دارد به آن معنایی که ادبیات عرفانی و ادبیات به معنای لیترچر (literature) بگیرید که در آکادمیک میگویند منظور شعر و نثر ادبی نیست مکتوبات عرفانی و نگاه عرفانی است. بیش از اندازه نگاه عرفانی به شریعت، فردی است. همه حرفهایی که در مورد مراسم حج زدم به نظر من درست است که گفتم ولی حج فقط این نیست. قرآن بیشتر روی روح جمعی حج تأکید دارد، حج رفتن و مراسم حج به عنوان کاری که دستهجمعی انجام میشود. همه چیزهایی که من گفتم چیزی که عرفا به آن طریقت میگویند منطبق با چیزی که به آن شریعت میگوییم نیست. در شریعت نظام اجتماعی هم هست، تکالیف اجتماعی هم برای آدمها مقرر میکند در حالیکه به نظر من عرفان به صورت افراطی فردی است. واقعاً این مشکل وجود دارد هرکسی حرفهای من را گوش کرده باشد میداند من به نگاه عرفانی به دین خیلی ارادت دارم.
[۰۱:۳۰] ولی ارادت به این معنی نیست فکر کنم نحلههای عرفانی هر چیزی میگویند حقیقت دین همین است و جزء این نیست. عرفان به شدت نقص دارد، داشته و دارد که نگاه اجتماعی ندارد، فردی است. از حج هم صحبت میکنم انگار از یک آدم است تمام روایتی که کردم این است یک آدم وقتی به اینجاها میرود چه میبیند و چه احساس میکند. سؤال من از خودم این است اگر یک آدم در روزهای مختلف سال این کارها را بکنند چرا باید فقط در عید قربان این کارها را بکنند اگر اخراج شدند و به عرفات رفتند و به مشعر رفتند… اگر به جای اینکه همه مسلمانها جمع شوند و سالی یک بار این کار را کنند که خیلی هم زحمت برای آنها ایجاد میشود در تمام طول سال این کار را بکنند فکر میکنم نتیجه عرفانی آن را به دست میآورند. به صحرای عرفات میروند برمیگردند و در مشعر اینگونه میشود.
ولی واقعاً حج تظاهرات سیاسی اجتماعی است، همه آدمهای مؤمن به خدا جمع شوند انگار جمیعت خودشان را نشان میدهند. شما وقتی به قرآن نگاه میکنید کاملاً در عبادت حج به شدت قبول دارم آثار فردی را دارد اما نگاه، نگاه اجتماعی است. نگاه اجتماعی به نگاه فردی غلبه دارد میخواستم از این جلسه شروع کنم چون دیر شده است برای جلسه آینده میگذارم. میخواهم آیات قرآن را مرور کنم تا به سوره حج برسیم. اگر از اول قرآن به ترتیب سورهها، جاهایی که در مورد حج آیه وجود دارد سوره بقره مخصوصاً بیشتر از همه، بعد سوره مائده و چند آیه پراکنده وجود دارد. سوره حج از نظر ترتیب آخرین جایی است که در مورد حج صحبت میکند، با حفظ ترتیب به صورت منطقی به این میرسیم که در مورد سوره حج بحث کنیم. میخواهم سعی کنم بگویم قرآن روی چه چیزهایی تأکید میکند و خوب است روی این چیزها تأکید میکند در مقابل بحثهای فردی در عین حالیکه بحثهای فردی درست هستند.
کلاً فکر کنم تجربه خوبی است این را ببینید شریعت فقط با توجیه عرفانی درنمیآید. به نظر من مشکل خیلی اساسی است در تفکر عرفانی اسلامی اصولاً وجود دارد، ممکن است یک جاهایی شبیهتر باشد و در یک آدم عارفی خفیفتر باشد. ولی نکتهای که میخواهم بگویم این است شما نمیتوانید شریعت را با تجربه شخصی خودتان کشف کنید. اینکه چرا نیاز به وحی است… پیغمبر هم اگر تجربه نبوی خودش را تبدیل به طریقت میکرد طریقت خوبی نمیشد. تمام ماجرا این است عرفا طریقت را از تجارب شخصی خودشان و حداکثر تجاربی که با دانشجوهای خودشان دارند دربیاورند و این کافی نیست. در این رنگ و بوی زمانه خودشان را دارد بدون اینکه بفهمند، جنبه تاریخی پیدا میکند. در آن جنسیت میآید. به نظر من طریقت عرفانی به شدت مردانه است. سهمی برای زنها در طریقت عرفانی، استاد مرد بود و شاگردها هم مرد بودند، زنها خیلی کاری به این کارها نداشتند.
یکی از چیزهای جالب عرفان اسلامی و ویژگیهای عرفان اسلامی تأکید روی عشق است و این از رابعه شروع شده است. از نظر تاریخی اولین عارف، یک عارف زن بزرگ در تاریخ عرفان اسلامی داریم که شما نمیتوانید تاریخ عرفان اسلامی را مطالعه کنید و تدوین کنید و حرفی از این آدم که نقطه عطف است نزنید. اتفاقاً زنی است که مفهوم عشق را به صراحت وارد مکتوبات خودش کرده است و اصل گرفته است و خیلیها تحت تأثیر این، این اتفاق افتاده است. من فکر میکنم شما با تجربههای شخصی و فردی خودتان به همه چیز نمیرسید. نمونه آن این است عارف، نظام اجتماعی را با مکاشفات عرفانی خودش نمیتواند کشف کند. پیغمبر برای شما حرف از نظام اجتماعی و عبادتهای دستهجمعی میزند که اینها در تجربه نبوی به آن معنایی که بعضیها میگویند نیست. لازم است فرشتهای بیاید و برای شما اخباری بیاورد تا چیزهایی که نمیدانید به شما بگوید.
مکاشفات عرفانی بر شما این کشف را به وجود نمیآورد که کفالت حضرت مریم چگونه به حضرت زکریا رسید. اینها جزء مکاشفات قلبی عرفا نبوده و نیست و قرآن و شریعت ورای مکاشفه فردی پیغمبر است. حرفهای بیمعنی است ولی چون یک عده از این حرفها میزنند تکرار میکنم، برای من بدیهی است ولی با تأکید میگویم چون این بحثی شده است که قرآن حاصل تجربه نبوی است. اینگونه نیست که بگوییم در سلسله عرفا یکی از عرفای بزرگ ما هم پیغمبر است که طریقت شرع اسلام را آورده است. شریعت چیزی بیش از طریقتهای فردی دارد. ۴ کتاب اسرار حج بخوانیم و آیات قرآن را میخوانیم انگار چیز دیگری میگوید، چیزهایی که خیلی ربطی به تجربههای فردی آدمها در حالیکه حج انجام میدهند ندارد. دوربین آن بالا است و یک چیزی میبیند ولی عرفا از پایین فیلمبرداری میکنند و چیز دیگری میبینند. این خوب است چون ما هم میخواهیم در این مراسم شرکت کنیم دوربین ما هم پایین است ولی چیزهایی که از بالا دیده میشود از این پایین دیده نمیشود.
در پاسخ به پرسش هزینهٔ حج، تعادل رشد فردی و کمک به دیگران و نقش اطعام در قربانی برجسته میشود.
سنت خیریهٔ جوامع مسیحی و نقش تاریخی کلیساها، نمونهای برای بحث سازماندهی کمکاند؛ داوری تاریخی از زبان سخنران نقل میشود.
نقد عرفان در این جلسه متوجه کفایت نگاه فردی برای توضیح حج است؛ آثار فردی مناسک همچنان پذیرفته میشوند.
در مقایسهٔ سخنران، شریعت تکالیف اجتماعی نیز دارد؛ طریقت عرفانی برای توضیح این جنبهٔ حج کافی نیست.
تفسیر طواف نساء در این جلسه احتمالی است؛ سخنران وجود جنسیت را از توجه مقیدکننده به آن جدا میکند.
تمثیل جنین برای نشاندادن محدودیت فهم آخرت به کار میرود و مانع تصویرسازی ساده و قطعی از جهان دیگر میشود.
نقد این بخش متوجه فروکاستن قرآن و شریعت به مکاشفهٔ فردی است؛ نظام اجتماعی و خبر کفالت مریم دو شاهد استدلالاند.
جلسه گذشته بحث در مورد مناسک حج را که به ترتیب گفتیم را تمام کردم این جلسه قرار بود برگردیم در مورد انعکاس حج در آیات قرآن بحث کنیم. منتها یک سنت حسنهای که به وجود آمده است در بعضی از جلسات در ابتدا به سؤال، جواب میدهم. اول این جلسه میخواهم به چند سؤال پاسخ بدهم.
تقریباً سؤال این است متن سؤال را فراموش کردم بیاورم، ولی قبل از اینکه این سؤال از من پرسیده شود دیگرانی هم چنین چیزهایی شنیدند که حج رفتن با این هزینه کار درستی است؟ اخلاقاً کار درستی است؟
بنابراین هر کاری شما بکنید رفتارهای سیاسی و اجتماعی درست، دعوت به قسط آنطوری که در قرآن به عنوان امر کلی و جهانی است و پروژههای معنوی مانند نماز خواندن و حج همه به نوعی در جهت پروژه فقرزدایی هم میتواند بگویید هست ولی خیلی ریشهای است.
باید یک تعادلی بین رفتار شما در مورد خودتان و رشد فردی خودتان با کمک کردن به دیگران و مسئولیتی که در قبال دیگران دارید باشد.
بدون اینکه هزینه زیادی کرده باشند، هزینه اصلی حج شاید در ابتدا در همین هَدی (هدیه) و همراه بردن قربانی است.
بنابراین میتوانید بگویید حج به یک معنایی در جهت سیر کردن شکم فقرا هم است.
الان در دنیای به این بزرگی با این ارتباطات به نظر میآید برنامهریزی خوبی برای استفاده کردن از موقعیتی که مردم آمادگی قربانی کردن و کمک و اطعام دارند نمیکنند.
واقعاً آدمی که از نظر روانی به شرایطی میرسد که خسته و دل زده میشود از انجام اعمال دینی و عبادت خیلی کار بدی کرده است. همیشه آدم باید در حدی که شوق باقی بماند عبادت کند.
یک نفر نکتهای از جلسه قبل گفت، نکتهای که در مورد سعی بین صفا و مروه و اینکه آدمی که به حج رفته است و به ولادت مجدد رسیده است باید شور فعالیت شدید داشته باشد طبق معمول این حرف زده میشود ممکن است طرف به خودش فشار بیاورد بعداً از کرده خود پشیمان شود.
کم و بیش میتوان گفت در سنت مطالبی است که تحت عنوان اسرار حج و کتب عرفانی و اخلاقی به آن اشاره میکنم. در سالهای اخیر هم خیلیها از این کتابها نوشتند.
همه حرفهایی که در مورد مراسم حج زدم به نظر من درست است که گفتم ولی حج فقط این نیست. قرآن بیشتر روی روح جمعی حج تأکید دارد، حج رفتن و مراسم حج به عنوان کاری که دستهجمعی انجام میشود.
سؤال من از خودم این است اگر یک آدم در روزهای مختلف سال این کارها را بکنند چرا باید فقط در عید قربان این کارها را بکنند اگر اخراج شدند و به عرفات رفتند و به مشعر رفتند… اگر به جای اینکه همه مسلمانها جمع شوند و سالی یک بار این کار را کنند که خیلی هم زحمت برای آنها ایجاد میشود در تمام طول سال این کار را بکنند فکر میکنم نتیجه عرفانی آن را به دست میآورند. به صحرای عرفات میروند برمیگردند و در مشعر اینگونه میشود.
اگر از اول قرآن به ترتیب سورهها، جاهایی که در مورد حج آیه وجود دارد سوره بقره مخصوصاً بیشتر از همه، بعد سوره مائده و چند آیه پراکنده وجود دارد
در بهشت ابتدایی ناآگاهیهایی وجود دارد حالت کودکانه دارد ولی در بهشت انتهایی انگار آدم سیری کرده است و مانند این است که عرفا میگویند وارد کثرت شده است و کثرت را شناخته است و دوباره به وحدت برمیگردد. یک جور آگاهانه انگار در وحدت زندگی میکند.
کم و بیش میتوان گفت در سنت مطالبی است که تحت عنوان اسرار حج و کتب عرفانی و اخلاقی به آن اشاره میکنم. در سالهای اخیر هم خیلیها از این کتابها نوشتند.
واقعاً این مشکل وجود دارد هرکسی حرفهای من را گوش کرده باشد میداند من به نگاه عرفانی به دین خیلی ارادت دارم. [۰۱:۳۰] ولی ارادت به این معنی نیست فکر کنم نحلههای عرفانی هر چیزی میگویند حقیقت دین همین است و جزء این نیست. عرفان به شدت نقص دارد، داشته و دارد که نگاه اجتماعی ندارد، فردی است.
تمام ماجرا این است عرفا طریقت را از تجارب شخصی خودشان و حداکثر تجاربی که با دانشجوهای خودشان دارند دربیاورند و این کافی نیست. در این رنگ و بوی زمانه خودشان را دارد بدون اینکه بفهمند، جنبه تاریخی پیدا میکند.
نکتهای که قبلاً در جلسات به آن اشاره کردم را میگویم، اینکه شما در ایران یک چیزی که زیاد میبینید و خیلی از جاهای دنیا اینگونه است (هر چیز بدی که میگویم در مورد ایران است! شاید در ایران خیلی افراطی باشد و خیلی از جاهای دنیا هم همین وضعیت است.) شما وقتی از آدمها بپرسید که در زندگیشان چه کاری کردند پدر و مادرها زندگیشان را صرف بچههای خودشان کردند، به خودشان نرسیدند و به جایی هم نرسیدند.
آدمهایی که پول دارند در محلههای پولدار زندگی میکنند و همسایهها به گوشت قربانی نیاز ندارند. من اگر در آنجا سر گوسفند را ببرم و گوشت آن را در جای دیگر تقسیم کنم خیلی خوب نیست ولی اگر دولت، خادمین حرمین شریفین که در ایران هستند یک امکاناتی فراهم کنند شاید تحول بزرگی باشد
یک کتابی است به اسم ایران بین دو انقلاب برای آقای آبراهیان است کتاب خیلی معروفی است نمیدانم چند بار چاپ شده است کتاب باارزشی است.
فقط حج نیست که برای آن مال و انرژی خودتان را برایش صرف میکنید. میتوانم به شما بگویم چرا نماز میخوانید. این زمانی که میگذارید و نماز میخوانید میتوانید کار کنید و درآمد آن را بدهید و آن آدم را نجات بدهید.
بنابراین هر کاری شما بکنید رفتارهای سیاسی و اجتماعی درست، دعوت به قسط آنطوری که در قرآن به عنوان امر کلی و جهانی است و پروژههای معنوی مانند نماز خواندن و حج همه به نوعی در جهت پروژه فقرزدایی هم میتواند بگویید هست ولی خیلی ریشهای است.
میتوانم بگویم هر وقت یک نفر نماز میخواند یا روی رشد فردی خود کار میکند، مسئولیتهای جمعی را کنار گذاشته است و این کار را میکند. قطعاً میتواند مانند ترک کردن نماز در حالتهای رشد فکری خود زمان میگذارد به فکر دیگران باشد و زمان را صرف این کند تا پولی دربیاورد و کشاورزی کند و به مردم بدهد.
بیش از اندازه نگاه عرفانی به شریعت، فردی است. همه حرفهایی که در مورد مراسم حج زدم به نظر من درست است که گفتم ولی حج فقط این نیست. قرآن بیشتر روی روح جمعی حج تأکید دارد، حج رفتن و مراسم حج به عنوان کاری که دستهجمعی انجام میشود.
همه چیزهایی که من گفتم چیزی که عرفا به آن طریقت میگویند منطبق با چیزی که به آن شریعت میگوییم نیست. در شریعت نظام اجتماعی هم هست، تکالیف اجتماعی هم برای آدمها مقرر میکند در حالیکه به نظر من عرفان به صورت افراطی فردی است.
اینگونه نیست که بگوییم در سلسله عرفا یکی از عرفای بزرگ ما هم پیغمبر است که طریقت شرع اسلام را آورده است. شریعت چیزی بیش از طریقتهای فردی دارد.
پایان حج با یک مراسمی است چون قرار است مردم برگردند با جنسیت و خانواده خود ارتباط طبیعی داشته باشند انگار حالت مجوز الهی برای این است. مانند هبوط کردن با مجوز است ولی با گناه نیست این تعبیر نصفه و نیمهای بود که کردم.
اگر منظور شما مسئله حضرت عیسی است حضرت عیسی هبوط نکرد واژه هبوط را نمیتوانیم در مورد حضرت عیسی به کار ببریم اگر آن تئوری را پذیرفته باشید که فاقد گناه اولیه است در زمین زندگی کردن به معنای هبوط نیست. اگر حضرت عیسی گناه اولیه را مرتکب نشده است اتفاقاً هبوط نکرده است بنابراین برای همین است که ویژگیهای نامتعارف دارد.
بعد مسافت را کنار بگذارید، دو چیزی که گفتم مقدماتی بود که این سؤال از کجا نشأت گرفته است و چه اشتباهی در سؤال وجود دارد. یک نکته دیگر در مورد تشریح حج میخواهم بگویم، وقتی زمان پیغمبر را نگاه میکنید مسلمانهای صدر اسلام را زمانی که حج تشریح شده است را در نظر بگیرید. با آگاهی به اینکه قرار است این دین توصیه پیدا کند و مردم یک روزی از اقصی نقاط دنیا به اینجا بیایند این حرف را میزنم.
میخواهم این را مقایسه کنم با احکامی که در سنت یهودی است که قربانی سوختنی دارند. قرار نیست چیزی که برای خداوند هدیه آوردند توسط فقیر یا کس دیگری خورده شود. فقط اختصاص به خدا پیدا میکند ولی در احکام اسلام اینگونه نیست. توجه به سیر کردن شکم فقرا در احکام اسلام حتی در احکام حج وجود داشت و دارد.
همه چیزهایی که من گفتم چیزی که عرفا به آن طریقت میگویند منطبق با چیزی که به آن شریعت میگوییم نیست. در شریعت نظام اجتماعی هم هست، تکالیف اجتماعی هم برای آدمها مقرر میکند در حالیکه به نظر من عرفان به صورت افراطی فردی است.
تمام ماجرا این است عرفا طریقت را از تجارب شخصی خودشان و حداکثر تجاربی که با دانشجوهای خودشان دارند دربیاورند و این کافی نیست. در این رنگ و بوی زمانه خودشان را دارد بدون اینکه بفهمند، جنبه تاریخی پیدا میکند. در آن جنسیت میآید. به نظر من طریقت عرفانی به شدت مردانه است.
این مثال را بارها شنیدید یک بار دیگر این مثال را میگویم مثال خوبی است حرف زدن برای بهشت و جهنم برای انسانی که الان در این دنیا زندگی میکند مانند حرف زدن با جنینی است که بعداً وارد آن دنیا میشود.
بنابراین شما به توصیفهایی که در قرآن در مورد بهشت و جهنم آمده است واقعاً باید اینگونه نگاه کنید مانند حرف زدن از چیزی که ما میدانیم که آنقدر برای ما نامتعارف است که نمیتوان واقعیت آن را گفت. بنابراین حورالعین و نهر و درخت نیست خیلی ساده نباشید که آنجا باغی است و ما آنجا مینشینیم و برای ما پرتقال میآورند و اگر از پرتقال خسته شدیم میوههای دیگری هم میآورند.
من نشنیدم در کشور مسلمان سنتی که در مسیحی اروپایی و آمریکا ایجاد شده است وجود داشته باشد. این سنتها را کلیسا ایجاد کرده است، این سنتها در جهان مسیحی از طریق ارگانهای دینی ایجاد شده است ولی آنقدر ریشهدار شده است که الان مردم بدون اینکه کاری به دین داشته باشند این کارها را با کمال میل انجام میدهند.
فکر میکنم جواب من روشن است از اول هم در بهشت جنسیت مشکل پیدا نکرد آگاهی و توجه به جنسیت مشکل ایجاد کرد. بنابراین یک نکته این است وقتی هبوط صورت گرفته از مرتبه انسان بودن به مرتبه مرد و زن بودن رسیدن، انگار قیدی در انسان بودن اینها ایجاد شد. لزوماً جنسیت داشتن با آگاه بودن و قید جنسیت داشتن یکی نیست بنابراین ممکن است در بهشت جنسیت وجود داشته باشد ولی حالت قیدی که به وجود میآید و هبوط، نباشد.
یکی از چیزهای جالب عرفان اسلامی و ویژگیهای عرفان اسلامی تأکید روی عشق است و این از رابعه شروع شده است.
این جای بحث دارد و به نظر من جای بحث فقهی دارد الان آیا به جایی رسیده است که بازنگری کنیم و بگوییم مسئولیتها بیشتر شده است یا خیر.
تمام ماجرا این است عرفا طریقت را از تجارب شخصی خودشان و حداکثر تجاربی که با دانشجوهای خودشان دارند دربیاورند و این کافی نیست. در این رنگ و بوی زمانه خودشان را دارد بدون اینکه بفهمند، جنبه تاریخی پیدا میکند.
اگر منظور شما مسئله حضرت عیسی است حضرت عیسی هبوط نکرد واژه هبوط را نمیتوانیم در مورد حضرت عیسی به کار ببریم اگر آن تئوری را پذیرفته باشید که فاقد گناه اولیه است در زمین زندگی کردن به معنای هبوط نیست. اگر حضرت عیسی گناه اولیه را مرتکب نشده است اتفاقاً هبوط نکرده است بنابراین برای همین است که ویژگیهای نامتعارف دارد.
این سنتها را کلیسا ایجاد کرده است، این سنتها در جهان مسیحی از طریق ارگانهای دینی ایجاد شده است ولی آنقدر ریشهدار شده است که الان مردم بدون اینکه کاری به دین داشته باشند این کارها را با کمال میل انجام میدهند.
یک نکته دیگر در مورد تشریح حج میخواهم بگویم، وقتی زمان پیغمبر را نگاه میکنید مسلمانهای صدر اسلام را زمانی که حج تشریح شده است را در نظر بگیرید. با آگاهی به اینکه قرار است این دین توصیه پیدا کند و مردم یک روزی از اقصی نقاط دنیا به اینجا بیایند این حرف را میزنم. ولی محدوده مسلمانهایی که در مدینه و اطراف زندگی میکنند را در نظر بگیرید اینها اصولاً هزینه خاصی برای حج نمیکنند. ولی به جای آن سالی یک بار به مکه
به نظر من طریقت عرفانی به شدت مردانه است. سهمی برای زنها در طریقت عرفانی، استاد مرد بود و شاگردها هم مرد بودند، زنها خیلی کاری به این کارها نداشتند.
به نظر من طریقت عرفانی به شدت مردانه است. سهمی برای زنها در طریقت عرفانی، استاد مرد بود و شاگردها هم مرد بودند، زنها خیلی کاری به این کارها نداشتند.
مکاشفات عرفانی بر شما این کشف را به وجود نمیآورد که کفالت حضرت مریم چگونه به حضرت زکریا رسید.
واقعاً شما به کشورهایی که مسیحیت است بروید ببینید چریتی (charity) چقدر ریشه دارد. سازمانهایی که کار خیریه انجام میدهند، اگر هر چیزی داشته باشید و بخواهید کمک کنید حتماً یک سری سازمانها هستند که صادقانه بدون اینکه کسی چیزی در جیب خودش بگذارد تحویل میگیرند.
اینگونه نیست که بگوییم در سلسله عرفا یکی از عرفای بزرگ ما هم پیغمبر است که طریقت شرع اسلام را آورده است. شریعت چیزی بیش از طریقتهای فردی دارد.
به نظر میآید به مرحله آخرت دنیا وارد میشود، دنیا زیر و رو میشود و جهان دیگری زاده میشود. قوانین فیزیکی جهان شاید بهم بخورند، نمیدانم چه اتفاقی میافتد ولی زمین را اگر ببینید نمیشناسید بنابراین خیلی امیدوار نباشید یک باغی شبیه این باغها گیرتان بیاید.
هدف شیطان چیست که به آنها میگوید این را بخورید؟ تا به این برسد. انگار اگر به این برسد اینها اخراج شدند. به نظر من نکته اصلی این است به محض اینکه از درخت میخورند سوآت آنها آشکار میشود بعد حکم میآید هبوط کنید.
پیغمبر برای شما حرف از نظام اجتماعی و عبادتهای دستهجمعی میزند که اینها در تجربه نبوی به آن معنایی که بعضیها میگویند نیست.
پیغمبر برای شما حرف از نظام اجتماعی و عبادتهای دستهجمعی میزند که اینها در تجربه نبوی به آن معنایی که بعضیها میگویند نیست.
سهمی برای زنها در طریقت عرفانی، استاد مرد بود و شاگردها هم مرد بودند، زنها خیلی کاری به این کارها نداشتند. یکی از چیزهای جالب عرفان اسلامی و ویژگیهای عرفان اسلامی تأکید روی عشق است و این از رابعه شروع شده است. از نظر تاریخی اولین عارف، یک عارف زن بزرگ در تاریخ عرفان اسلامی داریم که شما نمیتوانید تاریخ عرفان اسلامی را مطالعه کنید و تدوین کنید و حرفی از این آدم که نقطه عطف است نزنید. اتفاقاً زنی است که مفهوم عشق