→ بازگشت به سورهٔ حج

جلسهٔ ۸ · سورهٔ حج

حج در قرآن و تفاوت شریعت اجتماعی با تجربهٔ فردی

۱۱,۹۷۰ واژه · ۴ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او بحث جلسهٔ قبل را ادامه می‌دهد و می‌گوید نگاه عرفانی با نگاه دینی به حج تفاوت دارد، چون عرفان فردی است و شریعت بعد اجتماعی دارد. بعد به نظریهٔ سروش دربارهٔ وحی می‌پردازد و می‌گوید وحی به صورت واژگان بود. سپس دربارهٔ مناسک حج و الهام به ابراهیم و اختلافش با ابن عربی حرف می‌زند و در آخر به آیات سورهٔ بقره، کعبه و قبله می‌رسد.

متنِ این جلسه از ویکیِ خورشید برگرفته شده است.

بحث جلسه قبل را از آنجایی که ختم شد ادامه می‌دهم، شاید با توجه به اینکه آن جلسه بحث تمام نشد یک مقدار بیشتر قسمت بحث‌ها را شرح و تفسیر کنم. انتهای جلسه قبل یک مقدمه‌ای گفتم برای اینکه وارد بحث در قرآن شویم یک مجموع آیاتی که در آن موضوع حج است، از جمله سوره حج را مرور می‌کنیم.

تفاوت عرفان و دین

بحث‌هایی که تا الان در مورد حج کردم این بود که فسلفه حج، رسیدن به ولادت مجدد است. اینها تقریباً منطبق با نوع نگاهی است که در کتاب‌های عرفانی می‌توانید پیدا کنید. یک مقدمه‌ای گفتم شما وقتی این حرف‌ها را می‌خوانید یا می‌شنوید بعد قرآن می‌خوانید احساس می‌کنید نگاه قرآن با نگاه عرفا که در مورد حج داشتند متفاوت است. نکته صریحی در مورد بخش اصلی عملیات حج که رفتن به عرفات و آمدن به منا است و طواف و کل ماجرا است اصولاً در قرآن خیلی به این پرداخته نشده است. تقریباً شاید با ۱-۲ آیه و با عبارت‌های نه چندان روشنی بیان شدند و مانند خیلی از مباحث مربوط به احکام به این واگذار شدند که از سنت و احادیث و روایات بفهمید که جزئیات عمل حج چیست. واقعاً همینگونه است جزئیات عمل را بیشتر در اثر رفتاری که پیغمبر کرده و مراسم را انجام داده است به ما رسیده است. تأکید روی چیزهای دیگری است.

این مقدمه را گفتم و اشاره کردم اصولاً نگاه عرفانی و چیزی که به آن طریقت می‌گوییم دقیقاً یک جاهایی که جاهایی مانند حج خودش را نشان می‌دهد با نگاه دینی و شریعت تفاوت دارد. از نظر من یکی از عمده‌ترین تفاوت‌ها مربوط به این می‌شود. نگاه عرفانی تقریباً در همه جای دنیا فاقد دیدگاه‌های اجتماعی است و به شدت فردی است، طریقت هم اصولاً فردی است. شما اگر به عرفان‌های شرق مانند هندی و چینی نگاه کنید اینها مطلقاً فردی هستند، در فردی بودن صراحت دارند. معمولاً شیوه کار آنها انزواطلبی است. آدم‌هایی که دنبال هندوئیسم هستند شمنیسم اصولاً آدم‌هایی نیستند که عمل اجتماعی داشته باشند، معمولاً در انزوا زندگی می‌کنند. در عرفان‌هایی که در بطن جوامع دینی به وجود آمدند شما این گرایش را می‌بینید. ممکن است به آن غلظت نباشد ولی اصولاً عرفا حالت انزواطلبی داشتند و به شدت وقتی وارد طریقت می‌شوند طریقت فردی را طی می‌کنند و معمولاً فاقد عمل اجتماعی هستند.

ما در تاریخ عرفان اسلامی که شاید یکی از اجتماعی‌ترین عرفان‌های معنایی باشد تعداد کمی از عرفا را داریم که عمل اجتماعی انجام دادند. مثلاً معروف است نجم الدین کبری که جزء عرفای بزرگ تاریخ عرفان اسلامی است یکی از محدود آدم‌هایی است که در زمان حمله مغول خودش و مریدان خودش با مغول جنگیدند. ولی بقیه عرفایی که در زمان حمله مغول بودند یا اصلاً خبردار نشدند مغول حمله کرده است یا اگر هم فهمیدند خیلی احساس نکردند به آنها ربط دارد. این را به عنوان بلای آسمانی مثلاً اگر زلزله آمده باشد شما چه کاری می‌کنید، اگر زنده مانده باشید سعی می‌کنید زندگی خود را به طریقی ادامه بدهید. چنین تعبیری برای حمله مغول در ذهن‌شان بود! جدای از شوخی اینگونه هست، نهضت‌های عرفانی کمتر عمل اجتماعی داشتند و کمتر به مسائل اجتماعی توجه داشتند. همه طریقت‌ها این ویژگی را دارند ولی شریعت اینگونه نیست و اصولاً بعد اجتماعی دارد.

این حرف‌ها را به این دلیل می‌زنم از وقتی که در مورد مقدمات سوره بقره صحبت می‌کردیم بعد در مورد خود سوره بقره و آل عمران که سوره‌های بزرگ اول قرآن هستند در این جلسات زیاد روی این تأکید کردم. اصولاً ادیان ابراهیمی به دنبال تشکیل جامعه دینی هستند و این نکته‌ای نیست که بتوانید از آن صرف نظر کنید. در عین حالیکه به شدت در شریعت به رشد فردی انسان‌ها اهمیت داده می‌شود ولی شما در سراسر قرآن این مسئله را می‌بینید که ما به نوعی دنبال این هستیم که جوامع دینی داشته باشیم. تعبیری که من کردم مخصوصاً در سوره مائده خیلی با صراحت به این مسئله اشاره می‌شود. به هر حال مسئله صرفاً یک جامعه دینی و امت واحده نیست. تشکیل چند جامعه دینی انگار برنامه‌ای هست که قرار بوده پیاده شود. می‌خواهم تفاوت بین طریقت و شریعت یا عرفان و دین را بیان کنم، بعد به سراغ این می‌رویم که نگاه شریعت یا نگاه دینی به مسئله حج فراتر از مسئله فردی، به چه مسائل اجتماعی توجه دارد.

به نظر من نکته اساسی در زمینه عرفان و طریقت این است که وقتی انسانی آدم خیلی خوبی است و مجاهدت کرده و به خداوند تقرب پیدا کرده است اصولاً وقتی به یک جایی می‌رسد که الهامات و مشاهداتی دارد، این الهامات که یک جور ربوبیت الهی برای او هستند و یک حالاتی به او دست می‌دهد و نکاتی از نظر علمی برای او روشن می‌شود که اینها مانند این است در کلاس درسی، درس یاد می‌گیرد و مستقیماً از طرف خداوند به او چیزی الهام می‌شود. این الهامات معمولاً در جهت زندگی فردی خودش است، در جهت پیدا کردن راه فردی برای خودش است. به صورت طبیعی یک آدمی که در غار زندگی می‌کند از دیگران جدا شده است، الهامات او در جهت زندگی معنوی خودش است اینکه الان چه کاری بکند یا نکند آیا کاری که انجام می‌دهد برای او خوب است یا خیر. همه ما یک مکانیسم‌های روانی داریم که این نوع الهامات اگر در طول روز نگیریم در موقع خوابیدن و رویا دیدن چنین الهاماتی به ما می‌شود. وقتی شما کار خیلی اشتباهی می‌کنید معمولاً رویاهای هشداردهنده‌ای متناسب با کاری که نباید بکنید، می‌بیند. کلاً پیام‌هایی در رویاها است که به درد شما می‌خورد.

همانطوری که نباید انتظار داشته باشید رویاهایی ببینید و یا حداقل نباید انتظار داشته باشید فرکانس رویاهایی زیاد باشد که حقایق علمی در آن کشف شده باشد یا رویاهایی ببینید که خیر جمعی دارد کمااینکه این رویاها اتفاق می‌افتند همانطوری که به شهادت قرآن در مورد پادشاه مصر که مسلط به جامعه مصر است چنین رویایی به او الهام شده است تا ۱۵ سال، سال زراعی مردم مصر را در رویا دید و پیشگویی چنین چیزی است که می‌خواهد خشکسالی بیاید و راه حل هم به او الهام شده است. واضح است این رویای کمیابی است که یک پادشاه برای کشور خودش دیده است و چون از این الهامات پیروی کرده است توانسته است ملت خودش را نجات بدهد. با توجه به اینکه یک پیامبری مانند یوسف در نزدیکی او بود و معنی رویا را فهمیده است و توانسته است راه کار را نشان بدهد و خودش عمل کند. معمولاً رویاها و الهامات ما در محدوده زندگی فردی خودمان است. شما اشتباهاتی انجام می‌دهید و اگر ربوبیت الهی در مورد همه انسان‌ها وجود دارد به نوعی این اشتباهات به شما گوشزد داده می‌شود. یکی از طریق درون است اگر به هیچ کدام از اینها توجه نکنید از بیرون هم چیزی شبیه الهام است. ممکن است یک نفر از بیرون بیاید و به شما چیزی بگوید. خداوند پیامبران را فرستاده است از بیرون نکاتی را به شما گوشزد می‌کنند و الی آخر.

اساس الهامات عرفانی و چیزی که از آن طریقت عرفانی درمی‌آید به شدت حالت فردی دارد. از بین این عرفا بعضی‌ها به جایی می‌رسند و خداوند این آدم‌ها را انتخاب می‌کند به این منظور که اهداف اجتماعی و برنامه‌های کلی که خداوند برای انسان و زندگی انسان‌ها در زمین دارد به آنها الهام کند. اینکه یک آدمی مانند ابراهیم پیدا می‌شود و رسالت جهانی پیدا می‌کند و قرار است برای همه آدم‌هایی که در زمین می‌خواهند زندگی کنند برنامه‌ای تهیه شود، این پدیده فراتر از چیزی است که به آن عرفان می‌گوییم. انگار اینها الهاماتی از نوع دیگری هستند، به صورت طبیعی مکانیسم‌های طبیعی که در وجود انسان‌ها است اینگونه انگار طراحی شدند که خیر فردی این آدم را به او الهام می‌کنند. نه اینکه یک مکانیسم‌هایی در درون من وجود داشته باشد که در مورد جهان یا در مورد کل سرنوشت بشر و مخصوصاً برنامه زندگی بشر به من اطلاعات بدهد.

[۰۰:۱۵]

سروش و ادعای قرآن کلام پیغمبر

دلیلی که یک مقدار بیشتر بحث می‌کنم و در آخر جلسه قبل هم اشاره کردم این است که مجموع بحث‌هایی که الان مطرح شده است مخصوصاً از طرف آقای سروش که متأسفانه بیش از اندازه‌ای که شاید خود مسئله‌ای که مطرح شده است، عکس‌العمل به وجود آورده باشد، بانی آن است که باعث می‌شود توجه زیادی به آن شود. شاید همه مقالات را نخوانده باشم ولی همان موقع که مقالاتی منتشر شد و در آن این ادعا هست که قرآن کلام پیغمبر است و کلام خداوند نیست، واژگان تقدس ندارند. الهاماتی به پیغمبر می‌شد و پیغمبر به زبان خودش که عربی بود بیان می‌کرد. بنابراین می‌خواهند بگویند ممکن است یک بخشی از فرهنگ عربی نگاه فرهنگی آن دوران از نظر تاریخی و جغرافیایی در قرآن انعکاسی پیدا کرده باشد. این حرف‌ها که در مقالات دیدم نه استدلالی پشت آنها بود نه چندان نکته خاصی بود که بخواهد جلب توجه کند. ولی واقعیت این است از آن زمان تا الان خودم این تصور را دارم چون حرف محکمی نبود و استدلالی هم پشت آن نبود توجهی که به آن می‌شود باید فروکش کند ولی با کمال تعجب می‌بینم اینگونه نیست. به نظر می‌آید روز به روز این حرف‌ها بیشتر مطرح می‌شود و واقعیت این است از متن مقالات نمی‌فهمم چه دلیلی وجود دارد که اینقدر به این مسئله توجه صورت می‌گیرد. به غیر از اینکه شخصیت آقای سروش و حرفی که می‌زند خریدار دارد. ایشان هم برای خودشان مریدانی دارد و انگار برای آنها ولایت دارد، اگر حرفی بزند همه دنبال او می‌روند ولو اینکه این حرف خیلی با استدلال گفته نشده باشد.

ایده دکتر سروش این است که جنس قرآن از جنس الهامات عرفانی است یعنی اگر یک آدمی مانند مولانا یا عرفای دیگر الهامات عرفانی دارند و شعر می‌گویند حالاتی به آنها دست می‌دهد و در قالب ادبیات بیان کردند و می‌کنند قرآن هم از همین سنخ است. ممکن است بگویید عارف بزرگتری بود بنابراین کتاب او از بقیه عرفا بهتر است یا حرف او محکم‌تر است. اساساً مکانیسم جدیدی در مورد پیغمبر وجود ندارد که منجر به به وجود آمدن کتابی مانند قرآن شود. همان حالاتی به آنها دست می‌داد و کشف‌های عرفانی داشت و اینها را بیان می‌کرد. همانطوری که شما انتظار ندارید کتاب مولانا خالی از خطا باشد و انتظار دارید اگر دیدگاه‌های علمی و فسلفی در دوران او، معارف عصری دوران مولانا به نوعی انعکاس پیدا کرده باشد در ادبیاتی که خلق کرده است، همانطور باید انتظار داشته باشید که قرآن که یک کشف عرفانی بزرگتری است ولی چون از همان سنخ است بعید نیست نکات نادرستی از فرهنگ عربی وارد آن شده باشد.

آن چیزی که در این نظریه خالی از خطا است الهامات است، ولی در مکانیسم ترجمه شدن الهامات به زبان می‌تواند خطا اتفاق افتاده باشد. ولو اینکه پیامبر امین و یک انسان استثنائی است که نه تنها حداکثر امانت دارد بلکه در این ترجمه هم بهترین مترجم است ولی شما می‌توانید اینگونه فکر کنید زبان عربی گنجایش بیان الهامات را ندارد. نقص از مترجم نیست نقص از زبان است فکر نمی‌کنم در مقالات چنین چیزی گفته شده باشد. لزوماً اینگونه نیست که شما اگر این نظریه را بپذیرید بگویید پیامبر کوتاهی کرده است یا در ترجمه کردن اشکالی وجود داشت. اشکال این است این مفاهیم و الهامات می‌خواهد به زبانی ترجمه شود که آن زبان گنجایش ندارد. احساس من این است ارتباط این بحث به صورت مستقیم با بحثی که دفعه قبل شروع کردم این است که ما باید تشخیص بدهیم آیا مکانیسمی که قرآن و شریعت را به وجود می‌آورد واقعاً همان مکانیسمی است که اشعار عرفانی را به وجود می‌آورد، مکانیسم الهامات عرفانی است و مکانیسمی است که طریقت را به وجود آورده است یا چیزی فراتر از چیزی است که در عرفان مطرح است؟

شخصاً می‌خواهم از این دفاع کنم که این پدیده دیگری است. وحی ممکن است شباهت‌هایی به الهامات عارفانه داشته باشد. اگر بخواهید با واژگان دینی در مورد آن صحبت کنید مسئول هر دوی این الهامات، ملائکه است. چون عرفا کلاً الهامات ربانی و شیطانی دارند. وسیله الهامات ربانی ملک است. وسیله الهامات شیطانی شیاطین هستند. اینکه قوه شناخت انسان انگار در معرض دخالت‌های قوه خارجی است که حالات و چیزهایی و افکاری را از بیرون می‌توانند القاء کنند. بنابراین اگر بگویید در وحی قرآن صراحت دارد فرشته وحی دخالت دارد ممکن است عرفا به شما بگویند در الهامات ما هم فرشته‌ها دخالت دارند. بنابراین جنس این دو یکی است. نمی‌خواهم این بحث را طولانی کنم، حالت مقدمه دارد چیزی که دفعه قبل گفتم را تکمیل می‌کنم به این مناسبت اشاره‌ای به بحث‌هایی که دکتر سروش مطرح کرده است می‌کنم.

چیزی که به نظر می‌آید مورد اختلاف است آیا زمانی که یک عارفی به عنوان پیامبر انتخاب می‌شود و رسول می‌شود یعنی به سوی مردم با یک دعوت خاصی فرستاده می‌شود آیا از این مرحله به بعد هم همان شیوه الهام عرفانی است که راهنمای او است یا خیر، وارد یک مرحله جدیدی شده است. فکر می‌کنم به صورت سنتی نگاه این است که وحی یک مکانیسم دیگری دارد. فرشته وحی، فرشته جبرئیل است و جبرئیل به سراغ عرفا نمی‌آید. نکته‌ای که خیلی خیلی اهمیت دارد این است که اصولاً جنس الهامات عرفانی از جنس کلام نیست. چیزی که دکتر سروش ادعا می‌کند این است که می‌گوید جنس الهامات قرآنی هم از نوع کلام نیست در حالیکه به صورت سنتی دیدگاه این است، الهامات وحیانی از جنس واژگان هستند. حس و حالی به یک عارف دست می‌دهد بعد شعری می‌گوید ادعا نمی‌کند کلمات شعر به من الهام شده است حالی که به او الهام شده است و معرفتی که پیدا کرده است در قالب زبان بیان می‌کند. این ادعای سنتی عرفا است که ادعا ندارند کلمات به آنها الهام می‌شود ولی ادعای آنها این است که حالات و معرفتی دارند و این معرفت‌ها را خودشان بیان می‌کنند. ادعای سنتی در مورد وحی این نیست.

نظریه جدید این است که می‌خواهد بگوید نظریه سنتی در مورد وحی باطل است و آن هم از همین جنس است. پیامبران هم عرفای قدرتمندی بودند که به آنها الهاماتی می‌شد. قبلاً یک بحثی کرده بودم. اولین نکته این است که این نظریه با قرآن تعارض دارد. شما اگر نخواهید تفسیر به رأی کنید و بپیچانید وقتی قرآن را می‌خوانید به صراحت اینگونه می‌فهمید وحی که پیامبران شده است از جنس کلام است. می‌توانید بپیچانید و می‌توانید همه چیز را برای خودتان تفسیر کنید، اگر یک نفر متن قرآن را بخواند و از قبل تصمیم نگرفته باشد که چیز خاصی از آن بفهمد مثلاً صحنه‌ای که حضرت موسی می‌آید و آتشی را در یک درختی می‌بیند و سخنی با او گفته می‌شود و جواب می‌دهد فکر نمی‌کنم کسی از این بفهمد که کشف و شهود درونی انجام شده است. واقعاً چیزی که در قرآن است این است که در آنجا آتشی است که می‌گوید «إِنِّي أَنَا اللَّهُ» بعد می‌گوید عصای خود را بینداز و موسی هم حرف می‌زند. چیزی که به نظر می‌آید این است که اینجا مکالمه‌ای شکل می‌گیرد واژگانی گفته می‌شود و واژه‌هایی شنیده می‌شود و جوابی با واژه‌ها داده می‌شود. در قرآن وقتی می‌خوانید اینکه واژه‌هایی در کار هستند و رد و بدل می‌شوند یک بحثی است.

حضار: وقتی درجه کشف و شهود بالا می‌رود دقت هم زیاد می‌شود.

بله می‌خواهم در مورد این صحبت کنم. این نکته اگر درست باشد می‌گوید مکانیسم اضافه‌ای وجود دارد، انگار وقتی از مرزی رد شوید یک اتفاقی می‌افتد. همه ماجرا این است می‌خواهم سعی کنم این را بگویم آیا اینجا مکانیسم جدیدی به وجود می‌آید که الهامات به صورت واژگان دربیایند یا خیر. ممکن است یک نفر بگوید این ادامه طبیعی و شدید الهامات عرفانی است، اشکالی ندارد. اینکه پیامبران از سنخ عرفا هستند همه ما قبول داریم. چرا پیامبر می‌شوند چون عرفای بزرگی هستند، اگر عارف واژه قانونی باشد چون در قرآن چیزی تحت عنوان عرفان و عارف نداریم. بگوییم مؤمنین رده بالایی هستند، پیامبران راهی را طی کردند و به جایی رسیدند که ظرفیت این را دارند تا به آنها وحی شود برای هر آدمی این امکان وجود ندارد.

نکته‌ای که شما می‌گویید به یک مناسبتی دارد که به آن اشاره می‌کنم این نکته در خلاف جهت نظریه جدید دکتر سروش است. اینکه من بگویم الهامات عرفانی به چنان شدتی می‌رسند که تبدیل به واژگان می‌شوند مانند این است که بگویم مکانیسم ثانوی وجود دارد که عرفان را به یک پدیده جدید تبدیل می‌کند.

حضار: ؟؟ نظر من چیز دیگری است در سطحی که پیامبر است عین حرف خدا را می‌زند.

همه بحث این است آیا ممکن است فرهنگ عربی و دانش عصری زمان پیامبر، در هنگام ترجمه آن وارد قرآن شده باشد یا خیر؟ نظریه ایشان این است که این را حل کند، اگر جاهایی می‌بینید علوم عصری زمان پیامبر در قرآن بازتاب پیدا کرده است البته ایشان معمولاً مثال نمی‌زند ولی فهوای کلام این است که چنین بازتاب‌هایی وجود دارد شاید هم مثال زده باشد.

حضار: آب کم بود

در فقه ما آب زیاد است همیشه وقتی می‌خواهم مثالی بزنم که ببینید چقدر شریعت اسلام با فرهنگ عرب ناسازگار است می‌گویم ببینید پر از آب است. مثال برعکس است شما انتظار دارید شریعتی که در صحرا نازل شده است همه چیز با شن و ماسه انجام شود اینکه هر دفعه سر تا پای خودتان را بشویید، روزی ۵ بار وضو بگیرید همیشه آب است.

حضار: بحث این است اینقدر آب کمی توصیه شده است

چرا اینقدر آب استفاده می‌شود خیلی مثال بدی است. فکر کنم شاید منظورشان این است که هفت آسمان در قرآن است. ندیدم مثال بزنند ولی شاید تصور ایشان این است که هفت آسمان نتیجه هیئت بطلمیوسی است و علوم عصری آن دوران است

[۰۰:۳۰]

و توجیه بودن در قرآن این است اینها مهم نیست. حرف دکتر سروش این است وقتی می‌گوید با همان زبان یعنی با همان فرهنگ است با یک سری پیش زمینه‌های صراحتاً نمی‌گوید ولی اعراب به جن اعتقاد داشتند و در قرآن هم شیاطین و جن است و علوم عصری زمان پیامبر است و در قرآن هم بازتاب پیدا کرده است. من نمی‌دانم منظور ایشان دقیقاً چیست.

حضار: یکی از چیزهایی که می‌گویند توصفات بهشت است.

بله، میوه‌هایی که بوده در قرآن یک چیزهایی است که آنجا نبود، مثلاً توصیف تگرگ و این همه حرف از بارندگی است. اگر یک چیزی در آنجا بوده و در قرآن نقل شده است می‌گویند آنجا بود و نقل شده است، اگر چیزی نبوده، آرزوهای آنها بوده است. اگر باغ و نهری در آنجا جاری نبود چنین آروزهایی داشتند و در قرآن حرف باغ و نهر است. چرا میوه‌های عجیب و غریبی که در آنجا نیست در بهشت نیامده است؟ کلاً همه چیز می‌توان گفت چیزهایی که آنجا است به یک دلیلی می‌توانید بگویید چون بوده، آمده است و اگر نبوده آرزوی آن را داشتند و حرف آن را زدند. شمشیر دو لبه است از هر دو طرف می‌زنند و انتظار دارند ببرد. فحوای نظریه دکتر سروش این است که بگوید چگونه بخشی از فرهنگ عربی می‌تواند در قرآن بازتاب پیدا کرده باشد. این منشأ وحیانی قرآن را خراب نمی‌کند چون حرف کفرآمیز نمی‌زند یک جور دفاع می‌کند. فرض کنید فرهنگ عربی در قرآن است می‌خواهیم بگوییم با منشأ الهی قرآن در تضاد نیست چگونه این را توجیه می‌کنیم. می‌گوییم وحی خداوند به صورت الهام عارفانه بود و پیامبر به ناچار به زبان عربی بیان کرده است. شما وقتی به زبان عربی بیان می‌کنید زبان عربی ممکن است در خودش فرهنگ عربی هم داشته باشد و از نظر دکتر سروش آن بخش‌ها، بخش‌های بی‌اهمیت قرآن است.‌ بنابراین به وحیانی بودن قرآن آسیبی نرسیده است. روشنفکران دینی ما همیشه یک چیزهایی را با صراحت نمی‌گویند، کسانی که در ایران هستند بیشتر است.

فکر می‌کنم محتوای نظریه دکتر سروش این است که اگر فرض کنیم فرهنگ عربی در قرآن بازتاب پیدا کرده است چگونه می‌توانیم از منشأ وحیانی قرآن دفاع کنیم و چگونه می‌توانیم از هدایت قرآن دفاع کنیم؟ ایده دکتر سروش این است اگر این نظریه را بپذیریم که وحی حالت عرفانی دارد یک مرحله ترجمه دارد که پیامبر انجام داده است بنابراین می‌توانیم بگویید بخش فرهنگ عربی در مرحله ترجمه وارد می‌شود بنابراین بخش الهام همیشه جنبه الهی را می‌تواند حفظ کند به اضافه اینکه می‌توانید به هدایت قرآن هم معتقد باشید. هدایت قرآن ربطی به هفت آسمان ندارد هدایت قرآن ربطی به این ندارد توصیفی که از بهشت شده است مطابق سلیقه اعراب شود. اگر هم باشد اینگونه نیست که چیز بدی است، باغ و میوه و اینکه هر چیزی بخواهید در آنجا برای شما فراهم است این توصیف‌ها، توصیف‌های خوبی هستند. اگر می‌توانید بگویید ۱۰۰ درصد روی اعراب اثر می‌گذارد روی دیگران ۹۰ درصد اثر می‌گذارد. بالاخره هدایت قرآن به مردم می‌رسد.

این موضع دفاعی گرفتن در مقابل این است که اگر این فرض را بپذیریم که فرهنگ عربی در آنجا بازتاب داشت چه کاری باید بکنیم. کلاً منشأ همه نظریه‌های دکتر سروش همین است، با فرض اینکه مشکلات و اشکالاتی در مسائل دینی وجود دارد، راه‌های دفاعی کلی پیشنهاد می‌دهد. شما اگر با آراء دکتر سروش از اول آشنا باشید ایشان کلاً متخصص ارائه کردن راه‌حل‌های کلی بدون وارد شدن به جزئیات هستند. کتابی به اسم «دانش و ارزش» دارند. در آن منکر دانش و گزاره‌هایی هستند که با هست بیان می‌شوند، از معرفت من نسبت به جهان «باید» در بیاید. من بگویم چون جهان چنین است انسان چنین است «باید» فلان طور زندگی کرد یا فلان کار را کرد. این یک راه‌حل کلی در مقابل بعضی از بحث‌های مارکسیستی که در آن دوران متداول بود. این هم یکی از راه‌حل‌های کلی است که دکتر سروش ارائه می‌دهد در مقابل این نوع اشکالاتی که فرهنگ عربی در قرآن بازتاب پیدا کرده است.

این برداشت من است ممکن است بعضی از شماها این برداشت را نداشته باشید. ایشان گفتند یک مصاحبه‌ای کرده است و گفته است منظور من این نبود. من مجموع مصاحبه‌ها را نخواندم. فکر می‌کنم بازتابی که نظریه ایشان در جامعه فرهنگی ما داشت این است که ایشان منکر تقدس واژگان قرآن هستند. اگر کسی مخالف این است بگوید. نهایت این است اسم دکتر سروش را برمی‌دارم و می‌گویم اگر چنین نظریه‌ای وجود داشته باشد. ولی فکر می‌کنم دکتر سروش همین را گفته است واژگان مقدس نیستند. یک مرحله ترجمه‌ای به کل فرایند وحی تا به وجود آمدن قرآن را اضافه می‌کنند. این چیزی است که من یادم است. یک مثال خیلی زشتی ایشان زدند می‌گویند کسانی که معتقد هستند وحی به صورت کلام می‌آمد و پیامبر تکرار می‌کرد انگار پیامبر را طوطی فرض می‌کنند و خودشان پیامبر را زنبور فرض می‌کنند. مانند زنبور از همه گل‌ها با سلیقه خودش برداشت می‌کند بعد یک چیزی تحویل شما می‌دهد و دقیقاً همان نیست.

زشت بودن این است وسط این بحث‌ها، به مخالف گفتن که تو به پیغمبر طوطی می‌گویی. مکانیسم‌ها اینگونه نیست یک صوتی در خارج پخش می‌شود که من و شما هم بتوانیم بشنویم و بعد بتوانیم بیان کنیم. وسط بحث فلسفی شانتاژ احساسی ایجاد کردن شما به پیغمبر طوطی می‌گویید و خودش زنبور می‌گوید! کلاً یک چیزی که در آثار دکتر سروش من را اذیت می‌کند ادبیات است. در بحث فلسفی شعر مولانا و کلمات عجیب و غریب و تمثیل لازم ندارد، فکر می‌کنم حسن ابراز یک عقیده فلسفی در این است که با حداقل پیرایه تا حد ممکن به صراحت بیان شود. یک بار این است یک چیزی را می‌خواهید بیان کنید ولی قابل بیان نیست بعد به ادبیات رو می‌آورید. ولی یک بار می‌خواهید یک چیز ساده‌ای بگویید ولی یک جور استفاده کردن یا سوء استفاده کردن از ادبیات است شعرهای احساس برانگیز بگوییم یا عناوین طوطی و زنبور را بیاوریم بحث را از حالت طبیعی خودش خارج می‌کند.

این برداشتی بود که از نظریه دکتر سروش کردم، کسانی که جواب ایشان را دادند به نظر من اینگونه فهمیده بودند. یکی از جواب‌هایی که آقای عبدالعلی بازرگان به ایشان داد این بود که شما نباید انتظار داشته باشید بتوانید با نظریه خودتان توجیه کنید که چرا در قرآن نظم‌های ریاضی وجود دارد. الهاماتی که به یک نفر می‌شود و بیان می‌کند مانند بقیه عرفا، (مثلا یک متن همه حروف مضرب ۱۹ باشند، چون خیلی به این چیزها اعتقاد دارد مانند پدرشان) این را نشانه این می‌گیرد اگر قبول دارید چنین نظم‌های عجیب و غریبی در متون مقدسی مانند قرآن وجود دارد اینها مکانیسم جدیدی بود که این نظم به وجود آمده است. واژگان خیلی تصادفی و همراه با خطا نیستند، اگر واژگان همراه با خطا هستند چگونه می‌توان توجیه کرد که نظم‌های ریاضی وجود دارد. فکر می‌کنم ایشان در مقاله خودشان به این اشاره کرده بود شاید کس دیگری بود مثلاً حروف مقطعه چه الهاماتی هستند که در قرآن سوره‌ای با الم شروع می‌شود. احساس الم به پیغمبر دست داده است که این را می‌گوید؟!

این را تأیید می‌کنم و خیلی با بحث‌های نظم ریاضی سمپاتی ندارم ولی به نظر من این خیلی حرف درستی است که وجود حروف مقطعه به نظر من نشان می‌دهد نه فقط واژگان، حروف در قرآن معنی دارد و نمی‌توانند جابه‌جا شوند. دقت قرآن در حد حرف است و در حد کلمه حتی نیست. چون یک بار این بحث را به مناسبتی کردم نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم. به نظر می‌آید خود متن قرآن گواهی می‌دهد به اینکه وحی که به پیغمبر می‌شد فرم واژگان داشت.

حضار: ؟؟

بله انگار تحریف ابتدایی صورت می‌گیرد، می‌توانید بگویید اجتناب‌ناپذیر است قرار بود به صورت واژگان بیان شود زبان‌ها نقص دارند بنابراین دچار نقص شدند. دکتر سروش مصونیت از خطا را در حد الهامات می‌داند در حد چیزی که به صورت واژگان است. نکته‌ای که می‌گویم اگر قرآن را شاهد قرار بدهید کدامیک از دو نظریه است. چیزی که شما می‌گویید این است که از تقدس واژگان خیلی نمی‌توان دفاع عقلی کرد.

حضار: بله فرق نمی‌کند که تحریف کجا صورت گرفته باشد این لول یا آن لول باشد، به هر حال یک تحریفی صورت گرفته است و ممکن است ارورهایی داشته باشد. ممکن است بگویید در لول پایین‌تری این ارورها وارد شده است.

شما جواب کسی را می‌دهید که بحث عقلی می‌کند، من این کار را نکردم. اگر یک نفر نظر دکتر سروش را اینگونه بخواهد رد کند که این مخالف با فلسفه وحی است که قرآن ارور داشته باشد جواب ایشان این است که در ثبت و ضبط خود قرآن اشکالاتی به وجود آمده است یا بحث‌هایی که در مورد تحریف کردم هرچقدر هم خوب بفهمید باز درصدی از آن را نمی‌فهمید بنابراین بالاخره هدایت به شخص من به صورت کامل نمی‌رسد.

[۰۰:۴۵]

اینکه یک مقدار ارورها از یک لول پایین‌تر شروع شده باشند یا بالاتر خیلی تأثیری ندارد. اگر کسی بخواهد اینگونه جواب بدهد که دلیل غلط بودن نظریه دکتر سروش را این بداند که قائل به عدم مصونیت از خطا در مکتوبی که در دست ما است می‌شوند بله. البته باید با کسی این بحث را کنید که قبول داشته باشد تحریف‌هایی اتفاق افتاده باشد. به صورت سنتی باز دیدگاه‌هایی است واژگان یا همین قرآنی که در دست ما است مانند چیزی است که به پیامبر وحی شده است.

حضار: در واقع اگر احتمال تحریف را بدهیم ما آدم‌هایی هستیم که احتمال تحریف را می‌دهیم اگر آنجا هم این احتمال را بدهیم که یک اروری پیش بیاید ما قبول نمی‌کنیم. ؟؟ اگر ما احتمال بدهیم ممکن است قرآن تحریف شده باشد با این فرض برای ما که این درست باشد یا نباشد بحث نظری شود که در عمل خیلی فرقی نمی‌کند درست باشد یا نباشد.

ما دقیقاً بحث نظری می‌کنیم. اولین بحث نظری این است وقتی خود قرآن را می‌خوانیم گواهی به چه می‌دهد؟ پدیده وحی پدیده کلامی است یا خیر؟ به نظر می‌آید قرآن صراحت دارد که پدیده کلامی است.

حضار: نکته دیگر که شما گفتید ؟؟ باید در مورد آن فکر کنیم سعی کنیم تعمق کنیم واقعاً نظر آن چیست شاید لازم باشد آن را بپیچانیم.

نه منظور من از پیچاندن این است یک بار متن را بار اول می‌خوانید خوب نمی‌فهمید ولی دفعه دوم یا سوم می‌خوانید خود متن اشاره‌هایی دارد باعث می‌شود تعمق کنید و چیز بیشتری بفهمید. ولی اینکه من نمی‌خواهم یک چیزی را قبول کنم، پیچاندن یعنی اینکه عقیده‌ای که از بیرون متن آوردم را متن را قالب بگیرم.

حضار: جاهایی که خدا با موسی حرف زده است چند باری که در قرآن آمده است کلماتی که آمده است یکی نیست. این هم می‌شود بر آن مدعا یک دلیلی گرفت

این را می‌شود دلیلی گرفت برای اینکه کلامی که در آنجا بود عربی نبود نه اینکه کلامی در کار نبود.

حضار: ؟؟ توجیه کرد

می‌توان توجیه کرد، مکالمه‌ای که می‌شنوید به نظر می‌آید در قرآن مکالمه است. شما باید خیلی به زحمت بیفتید تا توجیه کنید آتشی که آنجا بود گفت، همه اینها را باید توجیه کنید و بگویید منظور این نیست، چرا آتش یا درخت در آنجا است؟ حداقل این است ظاهر گواهی می‌دهد اینها حالت وحی دارد. نمی‌خواهم وارد این بحث شوم ولی «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ‌» (قیامه:۱۶) اینکه در قرآن به پیامبر گفته می‌شود وقتی به وحی می‌شود اینقدر تکرار نکن «إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ» به نظر می‌آید واقعاً انگار چیزی می‌شنود و کلامی است.

حضار: قبول دارم ولی مورد خاصی که دیدیم باید توجیهی بیاوریم

انتظار من این است مکالماتی که بین حضرت موسی و فرعون بود این قابل ترجمه دقیق به زبان عربی نیست، ممکن است دوبار با دو واژگان گفته شود و یک جوری اختلاف پیدا کند.

حضار: چیزی که در قرآن آمده است نقل قول مستقیم نباشد، مکالمه‌ای که خدا گفته است آیا لازم است مثل همان کلمات گفته شود یا نقل مضمون باید شود.

حضار: در مورد مسئله خاص بحث می‌کنم، اینکه با موسی صحبت شده است. ممکن است یک نفر فکتی در آن مورد بیاورد شما توجیه بهتری دارید که عربی نبود توجیه خوبی است. اینکه بقیه جاها چیزهایی هست که نشان می‌دهد کلمه بود قبول دارم

شما جواب یک حرفی که در کلاس زده نشده بود دادید من مجبور شدم حرفی که شما جواب دادید را بگویم که چیست. الان من نمی‌فهمم در مورد چه چیزی بحث می‌کنید.

حضار: راجع به همین موضوع خاص بحث کردم.

من چه گفتم و نظر شما چیست و در مورد چه چیزی بحث می‌کنیم؟

حضار: نکته این است اگر راجع به چیزی نظر داشته باشم نظر من این باشد قرآن می‌خواهد بگوید واژگان وحی شده است. ولی اگر یک چیزی ببینم احساس کنم فکتی بر ضد این نظر است ممکن است بخواهم این فکت را مطرح کنم می‌خواهم ببینم این فکت با این نظر چگونه فیکس می‌شود. لازم نیست کلاً مخالف باشم که راجع به یک فکتی صحبت کنم.

الان فکت شما این بود که واژگان دو جور آمده است

حضار: ؟؟

احساس من این است نظریه سنتی در مورد اینکه وحی به صورت واژگان است هم توصیفی که پیامبر از وحی می‌کرد شامل همین است هم خود قرآن را می‌خوانید و لحظه‌های وحی به پیامبران دیگران را می‌بینید اینگونه به نظر شما می‌رسد. خیلی ایده‌های دیگری که بعضی از جواب‌هایی که دکتر سروش داده شده است مانند وجود الم یا خیلی چیزهای دیگر. بنابراین دکتر سروش برای طرح نظریه جدید خود باید عدله بیاورد. ایده‌ای که وجود دارد و به نظر می‌آید با همه چیزها سازگار است بشکنید آنجاست که انتظار دارید دکتر سروش دلیل‌های محکمی برای نظریه خودش داشته باشد. به نظر من ایده دکتر سروش این است اگر فرض کنیم فرهنگ عربی در قرآن بازتاب پیدا کرده است اگر این را بپذیریم حالا ناچار هستیم ایده دکتر سروش را بپذیریم. اگر وحیانی بودن قرآن را منکر نشویم و اگر می‌خواهیم که هدایت بودن قرآن را منکر نشویم. اصل اینکه فرهنگ عربی در قرآن است را ایشان خیلی قوی می‌داند بنابراین حاضر است خیلی از ظواهر و چیزهای دیگر را توجیه کند و کنار بگذارد.

من اینگونه می‌فهمم استدلال نه از روی قرآن است نه استدلال روانشناسانه‌ای دارد، هیچ چیزی جز اینکه ایشان به عنوان یک فکت پذیرفته است که بخشی از فرهنگ عربی در قرآن بازتاب پیدا کرده است. حالا سعی می‌کند نظریه‌ای بدهد که نظریه او این شده است. فکر می‌کنم ایشان هم قبول دارد که از ظواهر قرآن اینگونه برنمی‌آید نظریه او درست باشد ولی چیزی که ایشان می‌گوید شما فکت بزرگی را در ذهن خودتان پذیرفتید. ایشان این ایده را از قبل هم داشت، علوم عصری را باید بگیرم و قرآن را در قالب علوم عصر بفهمم. کلاً از نظر ایشان این پدیده نه تنها مجاز است بلکه پدیده غیرقابل اجتنابی است که یک مجموع فکت از بیرون متن در ذهن من هست و من متن را در سایه این فکت‌ها می‌فهمم. الان بحث دکتر سروش این است که آن فکت این است که فرهنگ عربی در قرآن است. من اینگونه می‌فهمم شاید اشتباه می‌فهمم.

اولین نکته این بود که این نظریه با ظواهر قرآن سازگار نیست. از نظر من نکته اساسی این است که فکتی که ایشان اصل پذیرفته است صد در صد باطل است یعنی فرهنگ عربی در قرآن نیست. یک استدلال دیگری که ایشان می‌تواند بکند ولی ندیدم که این کار را انجام بدهند و به نظر من استدلال نسبتاً قوی‌تر از چیزی است که الان نقل می‌کنند این است که یادتان است بحث‌هایی کردیم و فکت جا افتاده زبانشناسی است، فرهنگ در زبان جا گرفته است. زبان عربی ندارم که در آن فرهنگ عربی نباشد، این خیلی بحث قدیمی است جلسه‌ای که در مورد کتاب خدا و انسان در قرآن از ایزوتسو بحث کردم. چون ایزوتسو شاگرد مکتب زبانشناسی هومبولت است آنجا از این بحث‌ها زیاد می‌کنند. نه فقط استراکچر زبان، خود واژگان حامل فرهنگ هستند. یک آدمی در انگلستان به وجود می‌آید و به زبان انگلیسی حرف می‌زند بخش زیادی از فرهنگ جامعه توسط زبان به او منتقل می‌شود و زبان عربی هم اینگونه است. چون ما توسط زبان و توسط واژگان دنیا را افراز می‌کنیم همینکه شما برای یک چیزی واژه‌ای قرار دادید معنی آن این است که می‌گویید آن چیز مهم است. آن چیز هست و مهم هست بنابراین در مورد جهان داوری می‌کنید همینکه فقط یک واژه وجود دارد. واژگان در مکتب هومبولت استراکچر دارند، بعضی از واژه‌ها به بعضی از واژه‌ها رابطه خویشاوندی دارند. ما وقتی از واژگان صحبت می‌کنیم یک مجموع واژه‌های جدا نیست مانند نت ورک (network) است. واژه‌ها رأس‌هایی هستند و بعضی‌ها با هم رابطه‌هایی دارند. رابطه‌های خیلی نزدیک و یا تعارض دارند. بنابراین همه این نتورک اینفورمیشن و اطلاعات در مورد جهان است اظهارنظر در مورد جهان است.

یک استدلال قوی‌تر به نظر من می‌تواند استدلال زبان‌شناسانه باشد، از علوم عصر هم استفاده کرده باشیم آن هم این است که اصلاً نمی‌شود پیغمبر کتابی را به زبان عربی به وجود بیاورید که فرهنگ عربی در آن نباشد. این خاصیت زبان است که فرهنگ را انتقال می‌دهد، فرهنگ را در خودش دارد و توسط خودش انتقال می‌دهد. جواب من به این نوع نگاه همانی است که در آن جلسه از قول ایزوتسو گفتم. واژگان قرآن به معنای واقعی کلمه واژگان عربی نیست، نتورکی که در قرآن می‌بینید مطلقاً چیزی نیست که در عربی بود. ایشان به اندازه یک زبان‌شناس به اندازه کافی استدلال‌های زبانشناسی و مثال‌های دقیق دارد که این را ثابت کرده باشد. هیچ کدام از مفاهیم اخلاقی قرآن همان مفاهیم اخلاقی عربی نیستند، درست است الله در کلمه عربی بود یا فرشته و جن بود ولی هیچ کدام از اینها نقش‌هایی که در قرآن پذیرفتند نقش‌هایی نیست که در فرهنگ و زبان عربی داشتند. بنابراین قرآن به عنوان پدیده‌ای که وارد زبان عربی شده است، همانطور که ظهور یک شاعر می‌تواند زبان را دچار تحول کند همه شعرا این خاصیت را دارند که واژگانی را ابداع می‌کنند خیلی از واژهایی که استفاده می‌کنند به دلیل اینکه می‌خواهند مفاهیمی را مطرح کنند که خیلی عرف نیست مجبور هستند واژه‌های جدید ابداع کنند. طبیعی است واژگان را ابداع نمی‌کنند بلکه یک واژه‌ای را از زبان می‌گیرند و به معنی جدیدی استفاده می‌کنند.

این دقیقاً همان کاری است که به طور خیلی خیلی شدیدتر یک شاعر انجام می‌دهد در قرآن انجام شده است. تقریباً همه واژگان اخلاقی و دینی قرآن خارج از معنای عربی خودشان به کار می‌روند و الی آخر. بنابراین ایراد این استدلال این است در عین حالی که ما می‌پذیریم این یک فکت زبان‌شناسانه است که هر زبانی حامل فرهنگ است ولی این را نمی‌پذیریم هر کسی که از یک زبان استفاده می‌کند لزوماً آن فرهنگ را منتقل کند چون می‌تواند این ابداعات را داشته باشد. زبان یک چیز منجمد شده بیرون آدم‌ها نیست، آدم‌ها آن را به وجود آوردند و آدم‌ها می‌توانند آن را تغییر بدهند. ممکن است یک کتاب در یک زبان وارد شود و یک بخشی از شبکه را بهم بریزد. قرآن از زبان واژگان عرب استفاده کرده است و این را به این نکته‌ای که بارها روی آن تأکید کردم اضافه کنید که اسماعیل برادر اسحاق است زبان عربی هم برادر زبان عبری است اینها به نوعی زبان حضرت ابراهیم هستند. نزدیک به زبانی هستند که خداوند بتواند با آن صحبت کند

[۰۱:۰۰]

زبان عربی مانند زبان عبری همانطور که دست مردم افتاده است تغییرشکل‌هایی داده است. همانطوری که حج یک سنت ابراهیمی است ولی توسط اعراب به چیز دیگری تبدیل شده است همانطور زبان عربی زبانی است که نزدیک به زبان مقدسی است که پیامبران با آن صحبت می‌کردند و این تبدیل به چیزی شده است که قرآن آن را اصلاح می‌کند. دقیقاً وقتی قرآن می‌گوید این کتاب عربی مبین است به پیغمبر ایراد می‌گرفتند که چرا اینقدر عجیب و غریب حرف می‌زنی ما اینگونه حرف نمی‌زنیم. می‌گفتند لسان قرآن و پیغمبر اعجمی است و قرآن در جواب آنها می‌گوید «لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ» برگشتن به سرچشمه عربی است که می‌تواند جهان را تدوین کند عربی که می‌توان همه چیز را با آن آشکار کرد.

این نکته‌ای که می‌گویم بحث را می‌بندم چون به صورت طبیعی ارتباط داشت به چیزی که رسیده بودم و در چند هفته اخیر بارها به این نکته برخوردم که همچنان بحث‌های دکتر سروش خیلی مطرح است به نظرم آمد بد نیست بحث‌ها را مطرح کنم چون با خیلی از حرف‌هایی که زدم مربوط است از نظر من همه چیز خراب می‌شود اگر واژگان را مقدس نگیرید. اصولاً فعالیت تفسیری براساس اهمیت دادن به واژگان شکل می‌گیرد و اگر بخواهید ایده دیگری داشته باشید در مورد اینکه واژگان قرآن مقدس هست یا خیر آنوقت باید فعالیت تفسیری چیز دیگری شود و طور دیگری برخورد کنیم. من حداقل فکر می‌کنم در تمام این جلسات همیشه اینگونه برخورد کردم که یکی یکی جای این واژه‌ها که تغییر می‌کند در فعالیت تفسیری مهم است که به اینها دقت کنیم ولو اینکه احتمال بدهید یک درصدی دچار تحریف شده باشد ولی بنای مفسر باید بر این باشد شخصاً در مورد تحریف، ۷۰ قرائت را نگاه کند فکر می‌کنم فعالیت مفید و مؤثری است. بقیه اوهام است وقتی هیچ دلیلی ندارم که ممکن است این واژه غلط باشد اینگونه هر وقت قرآن را نفهمم و خوشم نیاید می‌توانم بگویم به نظر می‌آید اینجا تحریف شده است.

بعضی روی اینکه بخش‌های مختلف سوره به ترتیب درستی کنار هم قرار گرفتند یا خیر ممکن است حرف داشته باشند. یک نظریه این است که مجموع آیات مجزا نازل می‌شد بعد پیامبر می‌گفت اینها را کجا بگذارید و بعضی ممکن است قبول نداشته باشند. بعضی‌ها می‌گویند ترتیب سوره‌ها را پیامبر تعیین کرده است بعضی‌ها ممکن است قبول نداشته باشند. اینکه چه چیزی را قبول دارید یا ندارید روی فعالیت تفسیری شما اثر می‌گذارد. نظریه‌ای که دکتر سروش می‌گوید به نظر من یک نظریه ضد تفسیر به این معنایی است که الان وجود دارد و به نظر من راه را می‌بندد. علت اینکه در مورد آن حرف می‌زنم شاید همین است که از نظر عملی مخالف همه فعالیت‌هایی است که من انجام می‌دهم.

ساختار زبانی هسته مرکزی ناخودآگاه

می‌خواهم از علوم عصری استفاده کنم یکی از علوم عصری ما روانکاوی است و در روانکاوی با رویکرد یونگی مفهومی به اسم سلف وجود دارد و حداقل جدای از تفکرات عرفانی و دینی در یک جایی در قلب علوم عصری به اینجا رسیدیم یونگ برای اینکه توجیه کند چطور حقایق جمعی و فردی و حتی حقایق علمی در رویاها ظاهر می‌شوند یک جوری به این رسیده است که در هسته مرکزی بخش ضمیر ناخودآگاه انسان یک چیزی به اسم سلف وجود دارد و این سلف منبع اینفورمیشن نامتناهی است. انگار همه دانش در درون این ضمیر ناخودآگاه است حتی ممکن است در رویا وقوع زلزله پیش‌بینی شود، در رویا ممکن است وقایع طبیعی و قوانین علمی ظاهر شوند. ولو اینکه این موارد ممکن است حالت استثنائی داشته باشند ولی وقتی پیش می‌آیند توجیه آن از نظر یونگ این است که باید فرض کنیم از بطن ضمیر ناخودآگاه، هسته خیلی مهمی وجود دارد که با همه جهان مرتبط است. به هر حال چنین تئوری در دیدگاه‌های یونگی وجود دارد، یک مفهومی به اسم سلف وجود دارد بنابراین تئوری یونگ خیلی خیلی هماهنگ است با اینکه شما عرفان را درک کنید. عارف کسی است که الهامات درونی ضمیر ناخودآگاه او که به منبع حقایق جهانی وصل است آنقدر فعال است که نه تنها در رویاها بلکه در روز هم به آن الهامات روشنی دارد که حقایق را به او تلقین می‌کند.

حقایقی که عرفا درک می‌کنند جنبه انسان‌شناسی و جهان‌شناسی دارد و کمتر جنبه جامعه‌شناسی دارد. اگر این را قبول داشته باشید من خودم سمپاتی زیادی نسبت به نظریات یونگ دارم آنوقت می‌توانید بگویید همانطوری که ایشان اشاره کردند ما یک مرحله‌ای داریم به صورت طبیعی یک عارف از سلف خودش برای زندگی روزمره خودش و در مورد چیزهایی که با آن سروکار دارد از جمله انسان الهاماتی می‌شود و در مورد جهان و خدا چیزهایی را درک می‌کند. از یک مرحله یک بگذریم و به جای بالاتری برسیم شاید فعالیت این سلف خیلی عمیق‌تر و شدیدتر باشد. فقط می‌خواهم در حد اشاره بگویم. بین سه دیدگاه روانکاوانه‌ای که اگر دیدگاه بانی روانکاوی را دیدگاه فروید در نظر بگیریم دو نظریه کنار هم از فروید منشأ گرفته است که با نظریه فروید تفاوت دارند. یکی نظریه یونگ و دیگری نظریه لکان است، یونگ به یک چیزی مانند سلف در درون انسان قائل است اما لکان فکت‌هایی دارد، مشاهداتی دارد که در تئوری خود به اینجا می‌رسد که ساختار ناخودآگاه ساختار زبانی است.

احساس کلی من این است اگر حرف لکان را بپذیرید، شاید اینگونه بتوانم بگویم نظریه لکان حول این شعار شکل می‌گیرد که ناخودآگاه ساختار زبانی دارد، ساختار ناخودآگاه شبیه ساختار زبان است و شعار اصلی نظریه یونگ این است که اعتقاد به سلف و اینکه در سلف حقایق است مخصوصاً مربوط به رشد فردی انسان است. اگر این دو را با هم بخواهید بپذیرید و تلفیق کنید معنی آن این می‌شود که هسته مرکزی ناخودآگاه ساختار زبانی دارد. علاوه بر الهامات ناخودآگاهی که به صورت تصاویر در رویاها یا احساسات در بیداری ممکن است به یک انسان الهام شود از یک مرحله‌ای به بعد شاید ساختار زبانی ناخودآگاه باز شود و یک مکانیسم‌هایی به وجود بیاید که بگویید الهامات دارند فرم زبانی می‌گیرند برای اینکه به ته آن رسیدیم به هسته مرکزی وجود خودمان رسیدیم. ممکن است یک نفر بخواهد اینگونه وحی را توجیه کند که پیامبران کسانی هستند که به هسته مرکزی که فرم زبان هم دارد می‌رسند بنابراین واژگان به آنها الهام می‌شود.

پس در تئوری‌های جدید ممکن است پایگاهی برای توجیه وحی برای دیدگاه روانشناسانه پیدا کنیم لزومی نداشته باشد پدیده وحی را خالی از یک تئوری در مورد انسان در نظر بگیریم. فکر کنید یک موجودی از بیرون می‌آمد و مکالمه ساده‌ای بین یک فرشته و یک انسان صورت می‌گرفت که اگر آدم‌های دیگر هم آنجا بودند مکالمه را می‌شنیدند. مطمئناً تصور ما از وحی چنین چیزی نیست بنابراین جا دارد روی این کار شود. مکانیسم‌های درونی که یک پیامبر به آن می‌رسد که قابل این می‌شود که به او وحی شود چیست. در مجموع سعی کردم تا جای ممکن نظریه سروش را جدای از اشعار و الفاظ طوطی و زنبور را کنار بگذاریم به نظر من منطق اصلی نظریه سروش این است که ایشان یک تئوری می‌گوید با فرض اینکه فرهنگ عربی وارد قرآن شده است چطور می‌تواند مسئله هدایت بودن و وحیانی بودن قرآن را حفظ کند. جواب اول اینکه این فکت اینکه فرهنگ عربی در قرآن است فکت صد در صد غلطی است. ایشان اگر فکر می‌کند اینگونه است و اساس تئوری ایشان چنین تصوری است باید این را بگوید که چرا به چنین چیزی معتقد شده است.

ممکن است دکتر سروش خودش هم معتقد نباشد ولی کلاً راه‌حل‌های کلی که ارائه می‌دهد حالت واکسینه کردن دارد. ایشان بارها در آثار خودش این نگرانی را ابراز کرده است که بلایی که سر مسیحیت در فضای مدرن در غرب آمد سر اسلام نیاید. مدام این را به صراحت می‌گوید انگار پروژه‌ای دارد جای چنین چیزی را بگیرد. یک دفعه فکت‌های علمی رو شوند و کلیسا جلوی بعضی از این چیزها ایستاد و نابود شد. از عرصه جامعه و همه چیز حتی از اعتقادات عموم مردم دور شد. ممکن است الان دکتر سروش قبول نداشته باشد فرهنگ عربی در قرآن است ولی این مانند واکسینه کردن است اگر یک روزی (از این بحث‌ها مستشرقین کردند مانند بهشت و جهنم که حرف‌های کتاب‌ها است) اینها خیلی هیجان‌انگیز شد و خیلی از آدم‌ها این حرف‌ها را زدند باز نظریه رقیق‌تر شده‌ای داریم که می‌توان وحیانی بودن قرآن را حفظ کرد. به نظر من هدف از نظریه دکتر سروش این است و انتقاد من این است اولاً آن اصل غلط است فرهنگ عربی وارد قرآن شده است بنابراین زحمت‌ها و بنیان آن مشکل دارد. خود قرآن شهادت می‌دهد به اینکه واژگان، واژگانی الهی است. ثانیاً سعی کردم بگویم استدلال دیگری که ممکن است وجود داشته باشد و اینکه بیان هر چیزی به زبان عربی حاوی فرهنگ عربی است غلط است. دارم واکسینه می‌کنم که اگر کسی بخواهد طور دیگری این نظریه را مطرح کند از الان جواب داده باشم. ثالثاً اینکه کلامی بودن الهامات عرفانی هم حتی در مکاتب روانکاوانه جدید ممکن است یک روزی پایگاه خوبی پیدا کند. شاید به زودی تلفیق‌هایی از دیدگاه‌های روانکاوی بیاید.

روانکاوی در مرحله خیلی خیلی مقدماتی است به نظر من دانشی است که در ۵۰-۱۰۰ سال آینده در قرن ۲۱ خیلی خیلی مهم می‌شود. بنابراین طبیعی است آدم‌هایی که خیلی پیشرو هستند هر کسی راهی را رفته است و به جایی رسیده است کم کم نظریه‌های آنها تلفیق شود. به نظر من تلفیق نظریه یونگ و لکان یعنی پذیرفتن اینکه در اعماق ضمیر ناخودآگاه ما یک چیز زبانی وجود دارد چیزی که ماهیت زبانی دارد. این خیلی مهم است چون زبان، زبان مشترک بین همه آدم‌ها است مستقل از اینکه به چه زبانی حرف می‌زنند و چه زبانی یاد می‌گیرند. ما یک بیس مشترک زبانی در وجود خودمان داریم.

حضار: ؟؟

من نمی‌دانم شما قرآن را می‌خوانید اینگونه حس می‌کنید؟ اسم این را استدلال نمی‌گذارم باید فکت بیاورید. وقتی قرآن احکام را بیان می‌کند لحن قرآن تغییر می‌کند نسبت به جایی که در مورد قیامت یا طبیعت صحبت می‌کند، این خیلی خوب است. محتواهای مختلف، فرم‌های مختلفی دارد. یکی از جنبه‌های اعجاز قرآن این است که اینقدر فرم‌های متنوع برای مفاهیم مختلف وجود دارد، بعضی جاها ممکن است فرم‌ها تربناک باشد.

[۰۱:۱۵]

فرض کنید پذیرفتم یک جاهایی از قرآن تربناک است و یک جاهایی نیست چه استدلالی دارم که اینها مربوط به قسمت‌های تربناک پیغمبر است و آنها مربوط به قسمت‌های ملال پیغمبر است. ایشان اگر جلو برود و استدلال کند فکت بیاورد که این روز پیغمبر ناراحت بود اینگونه شد. گفتن یک چیز کلی درست نیست.

حضار: حرفی که بتوان از جانب دکتر سروش زد این است که ایشان بگوید من یک تئوری در مورد آدم‌ها و الهاماتی که به آنها می‌شود دارم. ؟؟ یک فکت‌هایی می‌آوریم که با یک سری چیزها سازگار است و با یک سری چیزها نیست. می‌گوییم شما هم تئوری خودتان را بدهید بعد هر جایی که گیر داشت من هم سعی می‌کنم به تئوری شما گیر بدهم.

ما تئوری خودمان را دادیم، یک تئوری وجود داشت مسئله این بود وحی توسط جبرئیل و از طریق واژگان به پیغمبر می‌رسید. این تئوری کلی است که وجود داشت ولی ایشان یک تئوری جدید آورده است.

حضار: شما می‌گویید سلف و واژگان به این تئوری می‌توان گیر داد، این تئوری با خاتمیت مشکل دارد. انگار راه اینکه به لول بالا برسید بسته شده است و این خودش توجیه می‌خواهد. به نظر می‌آید هر کسی می‌تواند از نظر عرفانی پیشرفت کند ولی به نظر می‌آید الان کسی به لول ؟؟ نمی‌تواند برسد.

چون ممکن است وساطت جبرئیل لازم باشد بنابراین پیشرفت فردی یک انسان نیست. انگار شما تا آستانه‌ای می‌روید بعداً اتفاقی که می‌افتد این است وقتی خداوند اراده می‌کند به شما وحی شود یک راهی برای شما باز می‌شد ولی مخزن در درون شما است. وقتی لکان می‌گوید در ضمیر ناخودآگاه ما واژگان وجود دارد ساختار زبانی وجود دارد با فرض اینکه شما بلد نیستید اینقدر راحت حرف می‌زنم چون به این راحتی چیزی که می‌گویم را نمی‌توان به لکان نسبت داد. واژگان وجود دارد کاملاً غلط است اینکه ساختار زبانی وجود دارد منظور این نیست. لکان مشاهدات مشخصی دارد که مجبورش می‌کند بگوید از همین الان هم این مکانیسم‌ها فعال هستند اینگونه نیست کلاً تعطیل باشند ولی با خاتمیت به این معنا ناسازگار است، به آن معنایی که اگر سلف ساختار زبانی دارد و رسیدن به ساختار اصلی است ممکن است بگویید یک جور وساطت الهی می‌خواهد.

کلاً اینگونه نیست که هیچ کس به مقام عرفانی پیامبران نمی‌تواند برسد، چون قرار بود رسالتی انجام شود و انجام شده است به شما چیزی از بیرون گفته نمی‌شود که نفع جامعه چیست و شریعتی به شما داده نمی‌شود. اگر الان به مقام پیغمبر برسید حتی به درجه نهایی سلف برسید شریعت را می‌فهمید، قرآن را دقیقاً می‌فهمید ولی چیز جدیدی نمی‌آید.

حضار: ؟؟

بله معنی آن این است به یک معنایی رسیدن به مرحله نهایی شاید یک چیز الهی می‌خواهد که اگر نظر خاص الهی نباشد به آن نرسد. چیزی که می‌گویم توجیه این نبود که وحی پدیده کاملاً طبیعی است که اتفاق افتاده است. اینکه یک نشانه‌هایی در علوم عصری ما وجود دارد که شاید بتوان از آن اینگونه استفاده کرد که الهام همزمان با واژگان با طبیعت انسان ناسازگار نیست. اینگونه نیست الهام عرفانی شاید حالت‌های شدیدتر آن همراه با واژگان باشد کمااینکه در رویاها واژگان هم حاضر می‌شود.

طریقه نشان دادن مناسک حج به حضرت ابراهیم و بعدا به حضرت رسول

برای اینکه این بحث طولانی را به موضوع اصلی بحث ما وصل کنم که در مورد حج است یک نکته‌ای می‌گویم و وارد بحث می‌شوم. اینکه مناسک حج چگونه به حضرت ابراهیم و بعداً تکرار آن به حضرت رسول داده شد. می‌خواهم یک نکته از قرآن بگویم در مورد سوره بقره که قرار است در مورد محتوای سوره حج بحث کنیم به نظر من اشاره روشنی است که آنجا چه اتفاقی افتاده است.

مثلاً معماری کعبه چیزی که حضرت ابراهیم انجام داده است و کلاً مناسک پیچیده حج چگونه به حضرت ابراهیم الهام شده است؟ آیا انتظار شما این است ساختمان کعبه یا مکانی که کعبه در آن قرار دارد آیا انتظار شما این است این چیزها معماری و مکان جغرافیایی کعبه در قالب کلام منتقل شده است؟ فرشته‌ای آمده باشد و طول و عرض جغرافیایی به آن داده باشد. یا در مورد ساختمان کعبه یک طول و عرض و ارتفاع داده باشند یا الهامات فرم تصویری داشتند. وقتی از یک آدمی می‌خواهید یک جایی را به او نشان بدهید مثلاً در رویا یا در الهامات روزانه به صورت تصویر نشان بدهید کارایی بیشتری دارد یک ساختمان را نشان بدهید که اینگونه بساز و مناسک پیچیده را اینگونه انجام بده. انتظار شما این است که در قالب کلام انجام شود یا به صورت تصویر راحت‌تر است؟

حضار: به نظر می‌رسد قالبی که الان شکل گرفته و ساخته شده است شبیه‌ترین چیزی بود که حضرت ابراهیم پیدا کرده است برای اینکه بتواند حال و هوایی که رابطه عبد با رب را اینگونه نشان بدهد.

یعنی وحیانی نبود؟ حس و حال حضرت ابراهیم بود؟ در قرآن به صراحت گفته می‌شود که مکان کعبه به حضرت ابراهیم نشان داده شده است. به نظر من همه مناسک حالت الهام و وحی الهی دارد.

حضار: ؟؟

آفرین تابوت عهد جزئیاتی دارد. نمی‌خواهم بگویم رویا لازم است بخوابید آدم‌هایی که الهامات تصویری و ویژن دارند مثلاً اگر ساختمان کعبه را با ویژن ببینید تمام است ولی تابوت عهد اینگونه نیست. ساختمان تابوت عهد پیچیده است اگر تورات را بخوانید قانع می‌شوی که نمی‌توان آن را نشان داد اگر این جزئیات رعایت شود باید یک جوری گفته شود این را اینجا بگذار، جنس هر چیزی چی باشد.

حضار: می‌تواند ترکیبی از جفت آنها باشد؟

بله. اولین آیه‌هایی که باید در مورد حج در قرآن به آن اشاره کنیم در سوره بقره آمدم و در مورد این آیات می‌خواهم صحبت کنم. بیان می‌کند کعبه چگونه ساخته شده است، حضرت ابراهیم و اسماعیل را در حال بنا کردن کعبه می‌بینید. «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ» وقتی ابراهیم و اسماعیل پی خانه را ریختند گفتند «رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا» و مناسکی که باید اینجا انجام شود به ما نشان بده تا ببینیم. به نظر من نکته‌ای که اینجا است مکانیسمی که ابراهیم با آن کار می‌کرد برای اینکه جای کعبه را به او نشان بدهند و معماری کعبه را به او نشان بدهند و مناسک حج را یاد بگیرد اصولاً از طریق رؤیت بود. چیزی که اینجا می‌خواهد نمی‌گوید صراحت دارد یا به ما تعلیم بده یا به ما بگو و به ما نشان بده تا مناسک خودمان را ببینیم.

این نکته را به این دلیل می‌گویم تعجب نکنید وقتی مناسک خودشان را انجام می‌دادند در پایان حضرت ابراهیم در منا هم دید که اسماعیل را ذبح می‌کند؟ چرا این را جزء احکام الهی مناسک حساب کرد؟ به نظر من از قرآن اینگونه برمی‌آید حضرت ابراهیم داشت با رویت کار انجام می‌داد وقتی محل کعبه را پیدا می‌کرد، مناسک را رویت می‌کرد. اگر به حضرت ابراهیم رؤیت قتل اسماعیل را جزء مناسک حساب نمی‌کرد به این دلیل مشکل حساب می‌شد قبلاً همه مناسک را اینگونه دیده بود. اینکه باید طواف و سعی کنند اینکه باید به آنجا بروند و برگردند. کلاً مکانیسم وحی در مورد مناسک به نظر می‌آید از نوع رویت بوده است به همین دلیل رویت قتل اسماعیل هم تعجب‌آور نیست چرا در منام به حضرت ابراهیم نشان داده شده است. منام مانند ویژن است. فکر می‌کنم از همین عبارتی که اینجا حضرت ابراهیم می‌گوید «وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا» و اینکه در پایان هم مسئله کشته شدن اسماعیل در منام گفته می‌شود انگار کل این مناسک اینگونه به حضرت ابراهیم داده می‌شود. در مورد فهمیدن معماری و محل، طبیعی است از رویت استفاده شود. پیامبران نوع الهامات از نوع دیدن هم داشتند در کنار الهاماتی که از جنس کلام بود.

حضار: این رویت‌ها اینگونه بود که فیلم صامتی بود که روی آن صحبتی نمی‌شد ؟؟ اینها حالت کد شده داشت یا خیر؟

اینکه الهامات ممکن است حالت مولتی مدیا پیدا کنند شاید بتوانند مانند رویاهای ما اصولاً پایه آن تصویری است ولی گاهی بخشی از پیام ناخودآگاه در قالب کلام گفته می‌شود. کلاً اینکه ممکن است ویژن‌هایی همراه با کلام هم شوند.

حضار: تئوری آن چگونه است؟

تصاویر کد شده است؟

حضار: یعنی حالت تمثیلی دارد مانند رویای فرعون که نیاز به مفسر دارد

سعی کردم بگویم در الهامات آخرالزمانی تورات این فرض که اینها کد شده نیستند غلط است. یکی از اشتباهات یهودی‌ها این بود که کلمه به کلمه آن الهامات را نوشته بودند و فکر می‌کردند عیناً همان است در حالیکه مسیح ظهور کرد آن الهامات هم درست بودند و منظور از الهامات هم ظهور حضرت مسیح بود و منظور از پادشاهی ملکوت الهی بود. همان اتفاقی که همراه با ظهور مسیح افتاد و چون آن را تعبیر نکردند این مشکل به وجود آمد.

[۰۱:۳۰]

ولی در مورد مناسک حج اگر حرف من درست باشد اگر از آن آیه و ماجرای الهام کشته شدن اسماعیل در پایان مناسک این الهامات واقعاً تصویری بودند به نظر نمی‌آید کدشدگی وجود دارد. حرفی که شما می‌زنید عیناً حرفی است که ابن عربی می‌زند، پیام و ویژن ابراهیم در مورد قتل اسماعیل کد شده بود و ابراهیم نفهمید این کد شده است. قبلاً مخالفت شدید خودم را با این حرف ابن عربی که ابراهیم نفهمید گفتم. نه به این دلیل که الان می‌گویم کلاً وقتی قرآن می‌خوانید ذره‌ای این احساس به شما دست نمی‌دهد که ابراهیم چیزی را بد فهمیده است بلکه حکم همان بود. ابراهیم در منام دید ذبح می‌کند. اینکه تا کجا پیش می‌رود تا جایی که رفت و چاقو نبرید را احتمالاً در رویا دیده بود و حالا از خواب بیدار شد و این جزء مناسک بود. تأکید من روی این است دیده شدن ذبح اسماعیل در پایان به صورت رویا بوده، این شبهه را ایجاد نکند که این چه چیز پیامبرانه‌ای است که طرف خواب دیده است و پسر خودش را می‌کشد. ابراهیم از خداوند خواست تا مناسک را ببیند و در منام ببیند و می‌دید، معماری را می‌دید همه چیز را می‌دید و جلو می‌رفت و آن هم جزء مناسک بود بنا به دعائی که خودش کرده بود. این فکر می‌کنم روش به وجود آمدن مناسک حج بود که همراه با رویت بود و از نظر من کد نشده بود. برای همین است که دقیقاً ابراهیم درست فهمید که از او چه خواسته شده بود، خواسته شده بود که اسماعیل را ذبح کند. تا همانجا هم خواسته شده بود و انجام داد.

یک نکته‌ای جلسه قبل گفتم در شروع بحث نمی‌خواستم زیاد در مورد دکتر سروش بحث کنم می‌خواستم بحثی که جلسه قبل کردم را ادامه بدهم. چرا تعبیرهای عرفانی از حج با تعبیرهای قرآنی تفاوت دارد. به نظر من مسئله حج به وضوح نشان می‌دهد شریعت لول اجتماعی دارد که الهامات شخصی عرفا نداشت. اینکه شریعت و الهامی که به پیامبران شده است از یک کیفیت، غیر از کیفیت فردی الهامات عرفا برخوردار بود. مطمئناً توافق وجود دارد ابن عربی بزرگترین عارف در محدوده عرفان اسلامی است تأثیر خیلی شدیدی در عرفان اسلامی و حتی عرفان مسیحی و یهودی گذاشته است. می‌خواهم برتری قرآن را و اینکه در قرآن کیفیت و ادراکاتی است که اصلاً در عرفا به وجود نمی‌آید را سعی کنم به یک نکته‌ای در مورد ابن عربی بگویم. قبلاً خیلی در این مورد بحث کردم وقتی قرآن را می‌خوانید یک تأکید فوق‌العاده‌ای در مورد داستان ابراهیم و فرزندش اسحاق و اسماعیل وجود دارد که ابراهیم اسماعیل را به اینجا آورده است و کعبه را ساخته است اینها مانند نیروی ذخیره در اینجا بودند. رسالت در نسل اسحاق قرار گرفته است وقتی به انتهای خود رسیده است و مسیح ظهور کرده است دوباره رسالت به جایگاه اصلی خودش برگشته است که فرزند ارشد اسماعیل بود و باید جانشین پدر باشد.

اینکه ذبح شدن اسماعیل در این کانتکس معنی پیدا می‌کند. دستور ذبح اسماعیل چیزی است که رسالت را به اسحاق می‌دهد. من در سوره مریم در این مورد صحبت کردم. اینکه ابن عربی معتقد به این است که ذبیح اسحاق بود از نظر من یعنی ابن عربی هیچ کدام از اینها را نفهمیده است. کل ماجرای اینکه چرا مسیحیت و یهودیت آن طرف است و اسلام این طرف است چیزی که قرآن روی آن بحث می‌کند را ابن عربی نگرفته است. چرا باید گرفته باشد؟ ابن عربی به عنوان عارفی که الهامات شخصی دارد ممکن است اسماء الهی را خیلی خوب درک کند، ممکن است انسان‌شناسی فوق‌العاده‌ای داشته باشد. چرا باید ماجراهای تاریخی که اتفاق افتاده است را انتظار داشته باشید ابن عربی خوب بفهمد. داستانی پشت به وجود آمدن شریعت‌هایی که از ابراهیم نشأت گرفته است وجود دارد که در قرآن بازتاب پیدا کرده است و نکته خیلی اساسی در قرآن است و آن هم اینکه اسماعیل ذبیح بود. خیلی بی‌دقتی می‌خواهد یک نفر قرآن را بخواند و این را نفهمد. هم واژگانی واضح است و هم کل ماجرا با ذبیح بودن اسماعیل سازگار است.

نکته این است چرا من می‌فهمم و ابن عربی نمی‌فهمد؟ چون من ادعای الهامات عرفانی ندارم من قرآن را با دقت بیشتری می‌خوانم. قرآن یک چیزی بیش از الهامات به شما می‌دهد. به حقایقی در قرآن اشاره می‌شود که اینها جزو طبیعی ادراکات یک عارف نیست. این همه بحث‌های تاریخی که در قرآن است شما نباید انتظار داشته باشید ابن عربی که عارف است آن را متوجه شود. اگر من بگویم آنها را بهتر می‌فهمم برای اینکه آن بخش‌های قرآن را خیلی خیلی با دقت بیشتری خواندم هیچ جای تعجب ندارد. کلاً در قرآن و شریعت یک لایه‌هایی خارج از شهود عرفانی وجود دارد. به وضوح عرفا در فهمیدن اینجور داستان‌ها اشتباه کردند و عرفا بعضی از این داستان‌ها را به یک سری از مشاهداتی که در درون خودشان داشتند سعی کردند تطبیق بدهند و الی آخر. بعضی‌ها جالب است و بعضی‌ها کاملاً غلط است.

نوع ادراکاتی که در قرآن می‌بینید نوع ادراکات عرفانی نیست، یک لایه‌هایی دارد که عارفی در حد ابن عربی ممکن است درک نکند و نفهمد. تا الفاظ را دقیق نخواند و به خود متن دقت نکند بعضی از چیزها را نمی‌فهمد. دو نکته برای وارد شدن به بحث قرآنی گفتم یکی اینکه شما به همین نکته توجه کنید که در مورد مسائل مربوط به حج و زمینه‌های آن اشتباه بزرگ در آثار ابن عربی به عنوان بزگترین عارف وجود دارد. از نظر من خیلی طبیعی است. بزرگ بودن ابن عربی به عنوان عارف قسمتی از تاریخ انبیاء را بتواند درک کند هیچ ارتباطی ندارد. به نظر من تاریخ انبیاء در قرآن با جزئیاتی که آمده است مکانیسم‌های شهود عرفانی برای آن کار نمی‌کند. عرفا کلاً دچار شهود نسبت به تاریخ و جغرافیا نمی‌شدند و استثناء همه چیز ممکن است وجود داشته باشد. بدون الفاظ چگونه تاریخ انبیاء به حضرت رسول الهام می‌شد که باید ایشان به زبان عربی ترجمه کند. ویژن بود یک صحنه‌هایی را می‌دید؟ مولتی مدیا بود کلماتی که آنجا رد و بدل می‌شد را می‌دید. اگر قبول کنید مولتی مدیا است یعنی غیر الهامات عرفانی معمولی است که یک چیزهایی دیده می‌شود و شنیده می‌شود.

حضار: الهامات اسلامی مربوط به گذشته گزارش شده است؟

همه جور گزارش شده است به صورت استثنائی، جغرافیایی ممکن است باشد. مولوی داستان معروفی دارد که یک نفر خواب می‌بینید در فلان جا دفن شده است و می‌گوید برویم پیدا کنیم. این یک جور الهام جغرافیایی است محل یک چیزی را در رویا می‌بیند. هرچه فکر کنید در مورد وقایعی که اتفاق افتاده است یا می‌خواهد بیفتد هم ممکن است الهاماتی به شما دست بدهد. کلاً چیزی که در قرآن است دیالوگ‌های بین فرعون و موسی است را نمی‌فهمم. حس و حال عرفانی آن چیست که اینگونه ترجمه می‌شود. متن قرآن و بیس الهامات آن به وضوح واژگان است.

از اولین جایی که در قرآن به مسئله حج و کعبه اشاره شده است شروع می‌کنم. سعی می‌کنم بگویم نکاتی که در قرآن است خیلی شبیه و تأکید روی چیزهایی که من گفتم به عنوان مسائل فردی حج نیست. شما از عرفا انتظار دارید چیزهای نزدیک به مسائل فردی بشنوید مربوط به رشد روانی انسان‌ها بشنوید، چیزهای شبیه طریقت و از قرآن نباید انتظار داشته باشید فقط آنها را بشنوید.

از اولین نکته شروع می‌کنم، اولین جایی که به کعبه و حج در قرآن اشاره می‌شود در سوره بقره است و مسئله تغییر قبله است. اولین جایی که هویتی برای کعبه می‌بینید نه به عنوان جایی است که باید به حج بروید به عنوان جایی است که باید به آن سمت نماز بخوانید. چون در مورد سوره بقره یک جلسه صحبت کردم می‌توانم از صحبت‌هایی که کردم استفاده کنم. مسئله تغییر قبله در سوره بقره، انگار امضاء شدن، به وجود آمدن یک جامعه دینی جدید است. انگار هویت جامعه دینی یکی از ارکان هویت و یکی از نمادهای هویت پیدا کردن آن این است که قبله دارد. اولین جایی که شما کعبه را می‌بینید نه به عنوان محل حج به عنوان قبله است و به عنوان چیزی که جامعه دینی بر اساس آن ساخته می‌شود. آنها اورشلیم را دارند، در سوره بقره جامعه جدید دینی رسماً اعلام می‌شود که جامعه جدیدی به وجود آمده است و اولین کلام این است که به سمت مسجدالحرام نماز بخوانید.

بنابراین اولین نکته‌ای در مورد هویت مسجدالحرام این است که محل قبله‌ی مسلمان‌ها است و نماد وجود جامعه جدید به اسم جامعه اسلامی است. عیناً مسئله قبله بودن و حج را در دین یهود هم دارید، اصولاً حج در همان مکانی انجام می‌شود که قبله جامعه دینی است. آنها هم مراسم حج داشتند. به زیارت معبد هیکل سلیمان در اورشلیم می‌آمدند، مناسک خودشان را انجام می‌دادند. مهمترین مناسک آنها قربانی بود و عیناً همان زیارت محل قبله رفتن در اسلام هم وجود دارد. بنابراین اولین نکته در قرآن در مورد ساختمان کعبه در مورد مسجدالحرام تأکید آن روی قبله بودن است و اینکه جامعه دینی حول و حوش این قبله شکل می‌گیرد. می‌خواهم از این استفاده کنم، از لحظه اول با کعبه و مسجدالحرام در قرآن برخورد می‌کنید بیشتر از اینکه مسئله انفرادی باشد، مسئله اجتماعی است. اگر بشمارید در قرآن وقتی در مورد کعبه و مکه و حج صحبت می‌کند چند بار واژه ناس تکرار می‌شود فکر می‌کنم در نتورک واژه‌های قرآنی بیشترین وزن را اطراف مفاهیم کعبه و مکه دارد. آیه عجیبی در قرآن در مورد مسجدالحرام و کعبه است که می‌گوید «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ» اولین خانه‌ای است که در طول تاریخ برای مردم ساخته شده است. ابراهیم برای خودش نساخت، برای استفاده افراد خاصی نساخت، برای همه مردم ساخت و هیچ مالکیتی در مورد کعبه وجود نداشت و ندارد. این هویت اجتماعی بودن ساختمان کعبه در قرآن بیشتر از هر چیزی روی آن تأکید می‌شود. همین هویت اجتماعی به حج هم تسری پیدا می‌کند. واقعاً معتقد هستم تحولات فردی که وقتی آدم‌ها به حج می‌روند قرار است متحول شوند سر جای خودش است ولی این توجیه نمی‌کند چرا مسلمان‌ها دسته‌جمعی در زمان مشخص و در یک مکان مشخصی باید حج را انجام بدهند.

[۰۱:۴۵]

من می‌توانم بگویم تعداد قبله‌ها را زیاد کنید، روزهای عرفات هم زیاد شود یعنی هر کسی هر وقت که دوست داشت مانند ما که این کار را کردیم امام زاده ساختیم. یکی از فلسفه‌های امام زاده ساختن‌ها این است که سفر سخت بود. فرض کنید یک نفر در استانی زندگی می‌کند امام زاده در آنجا نیست و محل زیارتگاه وجود ندارد اینکه مشکل رفت و آمد را با ساختن امام‌زاده حل کردند. هر روستایی برای خودش یک امام‌زاده ساخته است و آنجا مناسک خودشان را انجام می‌دهند. به غیر از فواید تجاری که زیارتگاه دارد و همیشه آدم‌هایی از اطراف می‌آیند و ممکن است امام‌زاده یک روستا بهتر از امام‌زاده روستای مجاور کار کند. لطیفه‌ای است که می‌گوید یک نفر صبح دید که می‌گویند صدقه هفتاد نوع بلا را دفع می‌کند خوشحال شد یک پولی انداخت وقتی از خیابان رد می‌شد ماشین به او زد. همانطوری که روی زمین افتاده بود دید یک نفر در همان صندوق پول می‌ریزد برگشت گفت توی آن نریز کار نمی‌کند! بعضی از امام‌زاده‌ها کار نمی‌کردند و بعضی‌ها بهتر کار می‌کردند اطراف آنها ساخته می‌شد.

تحولات فردی که گفتم اگر قبله‌ها متعدد هم باشد می‌تواند اتفاق بیفتد، می‌توانید به جایی بروید و در چهار کیلومتر آن طرف‌تر جایی را در نظر بگیرند به عنوان اینکه یک روز آنجا باشید و چادر بزنید و یک روز هم آنجا باشید. نمادین یک چیزی را سنگ بزنید و به خانه خودتان بروید. اینکه سالی یک بار در روز خاصی در یک مکان خاصی همه جمع می‌شوند جزء مراسم است. جغرافیا را متعدد نکنید ولی اگر زمان‌ها مختلف می‌شد اجتماع بزرگ مسلمان‌ها به وجود نمی‌آمد. کلاً هر وقت در قرآن حرف از مکه و کعبه و حج است ارتباط آن با هویت مسلمان‌ها به عنوان جامعه دینی را به وضوح می‌بینید. از لحظه اولی که کعبه را می‌بینید به این عنوان می‌بینید. به عنوان چیزی که انگار هویت جدیدی در جهان ایجاد می‌شود و کعبه نماد آن هویت است و همه اجتماعاتی که همه با هم یک جا می‌روند و کارهایی را در روزهای خاصی انجام می‌دهند همه به جامعه اسلامی هویت می‌دهد. بنابراین یک بعد اجتماعی در حج است که ممکن است در بحث‌های فردی که کردم اصولاً لازم نباشد آدم به آن اشاره کند.

در قرآن روی این نکاتی که مربوط به بعد اجتماعی است تأکیدها خیلی زیاد است و به نظر من بیشتر از بعد فردی روی آن تأکید شده است. اگر می‌بینید بعضی از اعضای مناسک در قرآن با دقت بیان نشدند چون آنها نسبت به ماجرای اجتماعی حالت جزئیات دارند و لزومی ندارد بیان شوند. اینکه یک روز در عرفات و دو روز در منا بمانید… آن چیزی که در قرآن مهم است، اصل اجتماع کردن آنجا است. به قربانی کردن در قرآن بیشتر اشاره می‌شود تا طواف کردن، یک بار در قرآن اشاره مختصری به آن شده است. در حالیکه ممکن است از نظر عرفانی طواف اوج مراسم حج باشد. تأکید من روی این است روی این چیزها دقت کنید، ارتباط حج و ساختمان مسجدالحرام و کعبه و شهر مکه با هویت دینی جامعه اسلامی، عرفان فاقد بعد جامعه دینی است. من ندیدم متن عرفانی که الهامات جالبی در مورد مسائل مربوط به جامعه دینی در آن باشد در حالیکه در قرآن پر از این نکات است ساختن جامعه دینی جدید و مناسکی که بخشی از هویت آن همین است که به آن جامعه دینی هویتی می‌دهد که با بقیه فرق می‌کند.

یهودی‌ها و تبعاً مسیحی‌ها هم یک معبد دارند. هر وقت که جامعه دینی تشکیل شده است قبله‌ای وجود داشت. نگویید مسیحی‌ها آن معبد را قبول ندارند مسیحی‌ها کلاً شریعت موسی را کنار گذاشتند. از دیدگاه قرآنی مجاز نبود این کار را انجام بدهند، هیکل سلیمان معبدی است که برای یهودی‌ها معتبر است و برای مسیحی‌ها هم باید معتبر باشد. القای شریعت است که باعث شده است آنها معتقد به مناسک اطراف معبد و هیکل سلیمان نباشند.

حضار: مسلمان‌ها هم معتقد هستند؟

این را یک بار از شما سؤال کردم به نظر من جای فکر کردن دارد ما مسلمان‌ها چگونه باید با یهودی‌ها برخورد می‌کردیم؟ آیا باید مانند کوروش معبد را بازسازی می‌کردند یا باید در تخریب آن و ساخته شدن چیزهای دیگر روی آن کوشش می‌کردند. کلاً قداستی قائل نیستم برای رفتاری که مسلمان‌ها در آنجا کردند ولی خیلی هم صراحتاً اعتقادی ندارم که اینگونه درست بود یا خیر. معبد خراب شد به دلیل گناه بزرگی که یهودی‌ها در قصد کشتن مسیحی و نپذیرفتن مسیح به عنوان پیامبر بود. گناهی که مرتکب شدند منجر شد معبد آنها خراب شد کمااینکه در قرآن این دو بار ذکر شده است، یک بار که رو به شرک آوردند معبد تخریب شد بعداً از اسارت بابلی که برگشتند با کمک کوروش آنجا بازسازی شده است. به همین دلیل یک عده برای کوروش مقام پیامبری قائل هستند کدام پادشاه این کار را می‌کند حمله کند و با بابل بجنگد و یک عده اسرا را آزاد کند و به آنها کمک کند تا به سرزمین خودشان برگردند و معبد آنها را بازسازی کند. یک مقدار عجیب است کاری هم به آنها نداشت انتظاری از یهودی‌ها در قبال کاری که کرد نداشت در تورات هم اینگونه ذکر شده است که کوروش مأمور خداوند است که این کارها را برای آنها انجام می‌دهد.

حضار: ؟؟

قبله مسلمان‌ها ساخته شده توسط ابراهیم است ولی قبله یهودی‌ها به اعتقاد خودشان ساخته شده توسط داوود و سلیمان است. حداکثر این است که در زمان داوود شروع شده است و هیکل سلیمان ساخته شده است. خیلی از زمان ابراهیم دور است. حضرت ابراهیم این قبله را توسط خودش و حضرت اسماعیل ساخته است. اسحاق قبله‌ای نساخته است تا زمانی که حضرت موسی جامعه دینی را شکل داده است بعداً قبله ساخته شده است. قبل از اینکه این قبله به وجود بیاید قبله منسوب به حضرت موسی وجود داشت و بین یهودی‌ها یک زمانی در ادوار تاریخی یک عده به هیکل سلیمان کافر بودند و می‌گفتند این بدعت است. چون سلیمان را قبول نداشتند. ما مسلمان‌ها قبول داریم سلیمان پیغمبر است. یهودی‌ها خیلی به پیامبر بودن سلیمان کاری ندارند، پادشاه آنها بود. یک عده از یهودی‌های اقلیت، سامری‌ها که در زمان حضرت مسیح در انجیل به آن اشاره می‌شود که مانند اقلیت دینی هستند و جایی متمرکز هستند اینها کلاً اورشلیم را قبول ندارند. مناسک خودشان را با قبله قدیمی که در بالای کوه می‌رفتند قربانی می‌کردند انجام می‌دادند.

مراسم قربانی همیشه در شریعت موسی وجود داشت، یک جایی بنایی بود که در آنجا قربانی انجام می‌شد. بعداً به معبد سلیمان تبدیل شد. بعضی‌ها این انتقال را قبول نکردند که به نظر می‌آید نسل آنها از بین رفته است. می‌شود آنها را احیا کرد شاید مشکلات بین مسلمان‌ها و یهودی‌ها حل شود.

حضار: ؟؟

اینها نیروهای ذخیره هستند که بعد از حضرت مسیح به آنها برمی‌گردیم ولی کعبه جایی نیست که قرار باشد یهودی‌ها بیایند و کاری در آن انجام بدهند. این مربوط به شاخه اسماعیلی است که آنجا مستقر شدند. زبان عربی هم زبانی است که با اینها به وجود آمد. نکته‌ای که می‌خواستم اشاره کنم این بود که اولاً جامعه دینی قبله و حج دارد و همینجوری در جامعه اسلامی نیست. شروع جامعه اسلامی به همین مسئله بود، یهودی‌ها چنین چیزی دارند. می‌خواستم به این اشاره کنم قبله یهودی‌ها نسبت به قبله مسلمان‌ها خیلی متأخر است و به خود حضرت ابراهیم برمی‌گردد. در قرآن هم خیلی روی این تأکید می‌شود که این بنایی است که حضرت ابراهیم ساخته است. در متون مقدس یهودی‌ها هم اشاره به اینکه ابراهیم خیلی جاها، چیزهایی ساخته است می‌بینید، برای خداوند پرستشگاه می‌ساختند بنابراین با متون خود آنها سازگار است که شما بگویید اگر اسماعیل را دور کرده است و به آنجا برده است پرستشگاه ساخته است. هرچند تأکیدی روی خود کعبه در متون یهودی‌ها نیست.

یک جلسه در مورد سوره بقره و مائده و آیات حج صحبت می‌کنم و بحث را می‌بندم.

ارجاعات این جلسه

طریقتِ فردی در برابر شریعتِ اجتماعی

طریقت فردی است و شریعت اجتماعی؛ توصیفی فراگیر از زبان سخنران، بدون سنجش جداگانهٔ سنت‌ها و بدون انکار رشد فردی در شریعت.

آیا وحی از جنس کلام است؟

الهام عرفانی از جنس کلام نیست ولی وحی در دیدگاه سنتی هست؛ شاهدها: گفت‌وگوی موسی و حروف مقطعه ــ با فاصله‌گرفتن صریح از بحث نظم ریاضی.

زبان حاملِ فرهنگ است، ولی قرآن واژه‌ها را از نو تعریف می‌کند

پذیرشِ اینکه زبان فرهنگ را حمل می‌کند، و ردِ اینکه هر کاربر زبان آن فرهنگ را منتقل کند؛ ادعا این است که قرآن واژه‌ها را بازتعریف کرده.

اختلاف با ابن‌عربی بر سرِ رؤیای ابراهیم و ذبیح

دو اختلاف صریح با ابن‌عربی ــ کدشده‌بودنِ رؤیا و ذبیح‌بودنِ اسحاق ــ و نتیجه‌ای کلی‌تر: لایه‌هایی از قرآن بیرون از شهود عرفانی می‌ماند.

چرا حج باید دسته‌جمعی و در یک زمان باشد

بُعد فردیِ حج توضیح نمی‌دهد چرا همه یک‌جا و یک‌زمان جمع می‌شوند؛ همین، دلیلِ سخنران بر اجتماعی‌بودنِ حج در قرآن است.

مرجع‌ها و شاهدها

عبدالکریم سروش۶ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۴ شاهداز متن جلسه‌ها
کارل گوستاو یونگ۲ شاهداز متن جلسه‌ها
فرهنگ۲ شاهداز متن جلسه‌ها
حج۲ شاهداز متن جلسه‌ها
محیی‌الدین ابن‌عربی۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ابراهیم۲ شاهداز متن جلسه‌ها
توشیهیکو ایزوتسو۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ژاک لکان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
مسیحیت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
شریعت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
وحی۲ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
بیت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عبدالعلی بازرگان۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زیگموند فروید۱ شاهداز متن جلسه‌ها
گناه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان اسلامی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عیسی مسیح۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اورشلیم (بیت‌المقدس)۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مکه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۱ شاهداز متن جلسه‌ها
موسی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ناخودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نماد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نماز۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نبوت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روانکاوی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
شرق۱ شاهداز متن جلسه‌ها
سنت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
طریقت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
امت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
یوسف۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: سورهٔ حج